พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ นิสสัคคิยกัณฑ์ · ปัตตวรรค
สิกขาบทที่ ๑ เรื่องพระฉัพพัคคีย์
เล่ม ๒Text layerBuddha’s wordsItems ๑๑๗–๑๒๗ (Royal Thai)1/10 in ปัตตวรรค4 editions
พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ นิสสัคคิยกัณฑ์ ปัตตวรรค สิกขาบทที่ ๑ เรื่องพระฉัพพัคคีย์ (Royal Thai Volume 2 · Mahachula Volume 2 · Mahamakut Volume 3 · Chaloem Phrakiat Volume 2)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 2, pp. 146–152
๓.ปัตตวรรค
หมวดว่าด้วยบาตร
๑. ปัตตสิกขาบท
ว่าด้วยเก็บบาตร
เรื่องพวกภิกษุฉัพพัคคีย์
{๑๑๗} [๕๙๘] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทำการสะสมบาตรไว้เป็นอันมาก พวกชาวบ้านเดินเที่ยวชมวิหาร เห็นเข้าแล้วพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตรจึงได้ทำการสะสมบาตรไว้เป็นอันมากเล่า ท่านจักทำการค้าบาตรหรือจักออกร้านภาชนะดินเผากัน”ภิกษุทั้งหลายได้ยินชาวบ้านเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้เก็บอติเรกบาตรไว้เล่า” จึงพากันตำหนิพวกภิกษุฉัพพัคคีย์โดยอเนกปริยายแล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า
ทรงประชุมสงฆ์สอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามพวกภิกษุ
- ๑อติเรกบาตร หมายถึงบาตรของภิกษุที่เขาถวายเพิ่มเข้ามานอกจากบาตรที่อธิษฐานตั้งไว้เป็น บริขารใช้บิณฑบาตเพียงใบเดียว มีพระพุทธานุญาตให้ภิกษุมีบาตรไว้ใช้ใบเดียว ซึ่งเรียกว่า บาตรอธิษฐาน หากภิกษุมีบาตรหลายใบ ตั้งแต่ใบที่ ๒ ขึ้นไป เรียกว่า อติเรกบาตร
ฉัพพัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอเก็บอติเรกบาตรไว้ จริงหรือ”
พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”
พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย การกระทำเช่นนั้นไม่เหมาะ ไม่สม ไม่ควร ไม่ใช่กิจของสมณะ ใช้ไม่ได้ ไม่ควรทำ ไฉนพวกเธอจึงได้เก็บอติเรกบาตรเล่า การกระทำของพวกเธอนั่น ไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส หรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว โดยที่แท้ การกระทำของพวกเธอนั่นเป็นไปเพื่อความไม่เลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส และเพื่อความกลายเป็นอื่นไปของคนบางพวกที่เลื่อมใสแล้ว”ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิพวกภิกษุฉัพพัคคีย์โดยอเนกปริยาย ดังนี้แล้ว ตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก ... ที่เหมาะสมแก่เรื่องนั้น แก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยชน์ ๑๐ ประการ ...
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า
พระพุทธบัญญัติ
[๕๙๙] อนึ่ง ภิกษุใดเก็บอติเรกบาตรไว้ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์
ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้
ทรงอนุญาตให้เก็บอติเรกบาตไว้ได้ ๑๐ วัน
{๑๑๘} [๖๐๐] ก็โดยสมัยนั้นแล มีอติเรกบาตรเกิดขึ้นแก่ท่านพระอานนท์ และท่านประสงค์จะถวายบาตรนั้นแก่ท่านพระสารีบุตร แต่ท่านพระ
สารีบุตรอยู่ถึงเมืองสาเกต ท่านพระอานนท์จึงมีความคิดว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติสิกขาบทไว้ว่า ‘ภิกษุไม่พึงเก็บอติเรกบาตร’ ก็นี่อติเรกบาตรเกิดขึ้นแล้วแก่เรา และเราก็ประสงค์จะถวายแก่ท่านพระสารีบุตร แต่ท่านอยู่ถึงเมืองสาเกต เราจะพึงปฏิบัติอย่างไรหนอ” จึงท่านพระอานนท์ได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนอานนท์ ยังอีกนานเท่าไร สารีบุตรจึงจะกลับมา”
พระอานนท์กราบทูลว่า “ท่านจะกลับมาในวันที่ ๙ หรือวันที่ ๑๐ พระพุทธเจ้าข้า”
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้เก็บอติเรกบาตรไว้ได้ ๑๐ วันเป็นอย่างยิ่ง
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า
พระอนุบัญญัติ
[๖๐๑] พึงเก็บอติเรกบาตรไว้ได้ ๑๐ วันเป็นอย่างยิ่ง เมื่อให้เกิน กำหนดนั้นไป เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์
สิกขาบทวิภังค์
{๑๑๙} [๖๐๒] คำว่า ๑๐ วันเป็นอย่างยิ่ง คือ คงไว้ได้ ๑๐ วันเป็นอย่างมาก
ที่ชื่อว่า อติเรกบาตร ได้แก่ บาตรที่ยังไม่ได้อธิษฐาน ยังไม่ได้วิกัป
ที่ชื่อว่า บาตรได้แก่ บาตร ๒ ชนิด คือ บาตรเหล็ก ๑ บาตร ดินเผา ๑
ขนาดของบาตร
บาตรมี ๓ ขนาด คือ บาตรขนาดใหญ่ ๑ บาตรขนาดกลาง ๑ บาตรขนาดเล็ก ๑
บาตรขนาดใหญ่ จุข้าวสุกจากข้าวสารกึ่งอาฬหกะของเคี้ยวหนึ่งในสี่ส่วนของข้าวสุก และกับข้าวพอสมควรแก่ข้าวสุกนั้นบาตรขนาดกลาง จุข้าวสุกจากข้าวสาร ๑ ทะนาน ของเคี้ยวหนึ่งในสี่ส่วนของข้าวสุก และกับข้าวพอสมควรแก่ข้าวสุกนั้นบาตรขนาดเล็ก จุข้าวสุกจากข้าวสาร ๑ กอบ ของเคี้ยวหนึ่งในสี่ส่วนของข้าวสุก และกับข้าวพอสมควรแก่ข้าวสุกนั้นใหญ่กว่านั้นเป็นบาตรที่ใช้ไม่ได้ เล็กกว่านั้นก็เป็นบาตรที่ใช้ไม่ได้
{๑๒๐} คำว่า ให้เกินกำหนดนั้นไป เป็นนิสสัคคีย์ ความว่า ในเมื่ออรุณขึ้นในวันที่ ๑๑ บาตรนั้นเป็นนิสสัคคีย์ คือ เป็นของจำต้องสละแก่สงฆ์ แก่คณะหรือแก่บุคคลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลภิกษุพึงสละบาตรนั้นอย่างนี้
วิธีสละบาตรที่เป็นนิสสัคคีย์
สละแก่สงฆ์
{๑๒๑} ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุผู้แก่พรรษากว่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า‘ท่านเจ้าข้า บาตรใบนี้ของกระผม เกิน ๑๐ วัน เป็นนิสสัคคีย์ กระผมสละบาตรใบนี้แก่สงฆ์’
- ๑คำว่า อาฬหกะ เป็นชื่อมาตราตวงในภาษาบาลี โดย ๔ นาฬี (ทะนาน) เป็น ๑ อาฬหกะ กึ่งอาฬหกะ จึงเท่ากับ ๒ ทะนาน (วิ.อ. ๒/๒๑๕)
ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงรับอาบัติ พึงคืนบาตรที่เธอสละให้ด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้
[๖๐๓] ‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า บาตรใบนี้ของภิกษุชื่อนี้เป็นนิสสัคคีย์ เธอสละแล้วแก่สงฆ์ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้บาตรใบนี้แก่ภิกษุชื่อนี้’
สละแก่คณะ
{๑๒๒} [๖๐๔] ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุหลายรูป ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุผู้แก่พรรษากว่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า‘ท่านเจ้าข้า บาตรใบนี้ของกระผม เกิน ๑๐ วัน เป็นนิสสัคคีย์ กระผมสละบาตรใบนี้แก่ท่านทั้งหลาย’
ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงรับอาบัติ พึงคืนบาตรที่เธอสละให้ด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้
[๖๐๕] ‘ท่านทั้งหลาย ขอจงฟังข้าพเจ้า บาตรใบนี้ของภิกษุชื่อนี้เป็นนิสสัคคีย์ เธอสละแล้วแก่ท่านทั้งหลาย ถ้าความพร้อมพรั่งของท่าน ทั้งหลายถึงที่แล้ว ท่านทั้งหลายพึงให้บาตรใบนี้แก่ภิกษุชื่อนี้’
สละแก่บุคคล
{๑๒๓} [๖๐๖] ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุรูปหนึ่ง ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า
“อาวุโส บาตรใบนี้ของผม เกิน ๑๐ วัน เป็นนิสสัคคีย์ ผมสละบาตร ใบนี้แก่ท่าน’
ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้รับเสียสละนั้นพึงรับอาบัติ พึงคืนบาตรที่เธอสละให้ด้วยคำว่า ‘ผมให้บาตรใบนี้แก่ท่าน’
บทภาชนีย์
นิสสัคคิยปาจิตตีย์
{๑๒๔} [๖๐๗] บาตรเกิน ๑๐ วันแล้ว ภิกษุสำคัญว่าเกินแล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์บาตรเกิน ๑๐ วันแล้ว ภิกษุสงสัย เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์
บาตรเกิน ๑๐ วันแล้ว ภิกษุสำคัญว่ายังไม่เกิน เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์
บาตรยังไม่ได้อธิษฐาน ภิกษุสำคัญว่าอธิษฐานแล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์บาตรยังไม่ได้วิกัป ภิกษุสำคัญว่าวิกัปแล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์
บาตรยังไม่ได้สละ ภิกษุสำคัญว่าสละแล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์
บาตรยังไม่หาย ภิกษุสำคัญว่าหายแล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์
บาตรยังไม่ฉิบหาย ภิกษุสำคัญว่าฉิบหายแล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์
บาตรยังไม่แตก ภิกษุสำคัญว่าแตกแล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์
บาตรยังไม่ถูกชิงไป ภิกษุสำคัญว่าถูกชิงไปแล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์
ทุกกฏ
{๑๒๕} บาตรเป็นนิสสัคคีย์ ภิกษุยังไม่ได้สละ ใช้สอย ต้องอาบัติทุกกฏบาตรยังไม่เกิน ๑๐ วัน ภิกษุสำคัญว่าเกินแล้ว ใช้สอย ต้องอาบัติทุกกฏบาตรยังไม่เกิน ๑๐ วัน ภิกษุสงสัย ใช้สอย ต้องอาบัติทุกกฏ
ไม่ต้องอาบัติ
บาตรยังไม่เกิน ๑๐ วัน ภิกษุสำคัญว่ายังไม่เกิน ใช้สอย ไม่ต้องอาบัติ
อนาปัตติวาร
{๑๒๖} [๖๐๘] ภิกษุอธิษฐานภายใน ๑๐ วัน ๑ ภิกษุวิกัปไว้ภายใน ๑๐ วัน ๑ ภิกษุสละให้ไป ๑ บาตรหายไป ๑ บาตรฉิบหายไป ๑ บาตรแตก ๑ โจรชิงเอาไป ๑ ภิกษุผู้ถือวิสาสะ ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล
เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์
{๑๒๗} ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ไม่ยอมคืนบาตรที่ภิกษุสละแล้ว ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บาตรที่ภิกษุสละแล้วแก่สงฆ์ แก่คณะ หรือแก่บุคคล จะไม่คืนให้ไม่ได้ ภิกษุใดไม่คืนให้ ต้องอาบัติทุกกฏ”
จบ ปัตตสิกขาบทที่ ๑
๒. อูนปัญจพันธนสิกขาบท
ว่าด้วยบาตรมีรอยซ่อมตํ่ากว่า ๕ แห่ง
เรื่องภิกษุหลายรูป
{๑๒๘} [๖๐๙] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ แคว้นสักกะ ครั้งนั้น นายช่างหม้อคนหนึ่ง ปวารณาภิกษุทั้งหลายไว้ว่า “พระคุณเจ้าเหล่าใดต้องการบาตร กระผมจักถวายบาตรแก่พระคุณเจ้าเหล่านั้น”สมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายไม่รู้จักประมาณได้ขอบาตรเขามาไว้เป็นอันมาก ภิกษุที่มีบาตรขนาดเล็ก ก็ขอบาตรขนาดใหญ่ ภิกษุที่มีบาตรขนาดใหญ่ ก็ขอบาตรขนาดเล็ก จึงนายช่างหม้อนั้นมัวทำบาตรเป็นอันมากถวายภิกษุ
End of สิกขาบทที่ ๑ เรื่องพระฉัพพัคคีย์