พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย อภิสมัยสังยุตต์ · มหาวรรค
๓. ปุตตมังสสูตร
เล่ม ๑๖Text layerBuddha’s wordsItems ๒๔๐–๒๔๔ (Royal Thai)3/10 in มหาวรรค4 editions
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย นิทานวรรค อภิสมัยสังยุตต์ มหาวรรค ปุตตมังสสูตร (Royal Thai Volume 16 · Mahachula Volume 16 · Mahamakut Volume 26 · Chaloem Phrakiat Volume 16)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 16, pp. 138–142
๓. ปุตตมังสสูตร
ว่าด้วยอาหาร ๔ อย่าง
{๒๔๐}[๖๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...
ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย
อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้มีเพื่อความดำรงอยู่ของปวงสัตว์ผู้เกิดมาแล้วหรือเพื่ออนุเคราะห์ปวงสัตว์ผู้แสวงหาที่เกิด อาหาร ๔ อย่างนั้นคืออะไรบ้าง คือ
(๑) กวฬิงการาหาร อาหารคือคำข้าวที่หยาบหรือละเอียด
(๒) ผัสสาหาร อาหารคือผัสสะ
(๓) มโนสัญเจตนาหาร อาหารคือมโนสัญเจตนา
(๔) วิญญาณาหาร อาหารคือวิญญาณ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้แลมีเพื่อความดำรงอยู่ของปวงสัตว์ผู้เกิดมาแล้วหรือเพื่ออนุเคราะห์ปวงสัตว์ผู้แสวงหาที่เกิด
{๒๔๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็กวฬิงการาหารพึงเห็นอย่างไร
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนมีภรรยาสามี ๒ คนถือเสบียงเดินทางเล็กน้อยแล้วเดินทางที่กันดาร เขาทั้งสองมีลูกชายเล็ก ๆ ที่น่ารักน่าพอใจอยู่คนหนึ่ง เมื่อทั้งสองคนเดินทางที่กันดารอยู่ เสบียงเดินทางที่มีอยู่เพียงเล็กน้อยนั้นได้หมดสิ้นไป แต่ทางกันดารนั้นยังเหลืออยู่ เขาทั้งสองยังข้ามพ้นไป
ไม่ได้ ครั้งนั้น ทั้งสองคนจึงคิดกันอย่างนี้ว่า ‘เสบียงเดินทางของเราทั้งสอง
ที่มีอยู่เล็กน้อยก็ได้หมดสิ้นไปแล้ว แต่ทางกันดารนี้ก็ยังเหลืออยู่ เรายังข้ามพ้นไปไม่ได้ อย่ากระนั้นเลย เราสองคนฆ่าลูกชายเล็ก ๆ คนเดียวผู้น่ารักน่าพอใจคนนี้เสียทำให้เป็นเนื้อเค็มและเนื้อย่างแล้วกินเนื้อลูกกัน เมื่อทำอย่างนี้เราทั้งสองจึงจะเดินข้ามพ้นทางกันดารที่ยังเหลืออยู่นั้นได้ ถ้าไม่เช่นนั้น เราทั้งสามคนต้องพากันพินาศหมดแน่, ครั้งนั้น ภรรยาสามีทั้งสองคนนั้นก็ฆ่า
ลูกชายคนเดียวผู้น่ารักน่าพอใจนั้นเสีย ทำให้เป็นเนื้อเค็มและเนื้อย่างแล้ว
บริโภคเนื้อลูกกัน จึงเดินข้ามทางกันดารที่เหลืออยู่นั้นไปได้ เขาทั้งสองคนกินเนื้อลูกชายไปพลางตีอกคร่ำครวญไปพลางว่า ‘ลูกน้อยเอ๋ย เจ้าอยู่ไหน ลูกน้อยเอ๋ย เจ้าอยู่ไหน,
เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นเป็นไฉน คือว่าสองคนนั้นบริโภคเนื้อลูกชายเป็นอาหารเพื่อคะนอง หรือเพื่อความมัวเมา หรือเพื่อการตบแต่งหรือเพื่อการประดับประดาร่างกายใช่ไหม,,
ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “หามิได้ พระพุทธเจ้าข้า,,
“ถ้าเช่นนั้น สองคนนั้นบริโภคเนื้อลูกชายเป็นอาหารเพียงเพื่อข้ามพ้น
ทางกันดารใช่ไหม,,
“ใช่ พระพุทธเจ้าข้า,,
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราก็กล่าวว่า ‘พึงเห็นกวฬิงการาหารเป็นฉันนั้นเหมือนกัน, เมื่ออริยสาวกกำหนดรู้ กวฬิงการาหารได้แล้ว ก็เป็นอันกำหนดรู้ความยินดีซึ่งเกิดแต่เบญจกามคุณได้แล้ว เมื่ออริยสาวกกำหนดรู้ความยินดีซึ่งเกิดแต่เบญจกามคุณ ได้แล้ว สังโยชน์อันเป็นเครื่องชักนำอริยสาวกให้มาสู่โลกนี้อีกก็ไม่มี
- ๑กำหนดรู้ ในที่นี้หมายถึงกำหนดรู้ด้วยปริญญา (ธรรมเป็นเครื่องกำหนดรู้) ๓ คือ (๑) ญาตปริญญา กำหนดรู้ด้วยให้เป็นสิ่งอันรู้แล้ว หมายถึงกำหนดรู้ขั้นรู้จัก เช่นรู้'ว่า 'กวฬิงการาหารนี้เป็นรูปที่มี โอชาเป็นที่ ๘ กระทบชิวหาประสาท ซึ่งอาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นต้น (๒) ตีรณปริญญา กำหนด รู้ด้วยการพิจารณา หมายถึงกำหนดรู้ขั้นพิจารณา เช่นพิจารณาเห็นกวฬิงการาหารโดยความเป็น นามรูปที่เกิดจากเหตุปัจจัยแล้วยกขี้นสู่ไตรลักษณ์ (๓) ปหานปริญญา กำหนดรู้ด้วยการละ หมายถึงกำหนดรู้ขั้นละได้ กล่าวคือครั้นพิจารณาเห็นเช่นนั้นแล้ว ก็สามารถละความยินดีพอใจ (ฉันทราคะ) ในนามรูปนั้นได้ด้วยอนาคามิมรรค (นัย สํ.นิ.อ. ๑๒๔-๑๒๕)
- ๒เบญจกามคุณ กามคุณ ๕ ส่วนที่น่าใคร่น่าปรารถนา ส่วนผูกพันหรือส่วนที่อร่อยของกาม ๕ อย่าง คือ รูปที่งาม เสียงที่ไพเราะ กลิ่นที่หอม รสอร่อย สัมผัสสุขสบาย (นัย ที.สี.อ. ๑๑๑)
- ๓ข้อความนี้ หมายถึงละสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ได้ด้วยอนาคามิมรรค (นัย สํ.นิ.อ. ๑๒๖)
{๒๔๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ผัสสาหารพึงเห็นอย่างไร
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม่โคนมที่ไม่มีหนัง ถ้ายืนพิงฝาอยู่
ก็จะถูกพวกสัตว์ที่อาศัยฝาเจาะกิน ถ้ายืนพิงต้นไม้อยู่ ก็จะถูกพวกสัตว์ที่อาศัยต้นไม้ไชกิน ถ้าหากลงไปยืนแช่นํ้าอยู่ ก็จะถูกพวกสัตว์ที่อาศัยนํ้าตอดและกัดกิน ถ้ายืนอาศัยอยู่ในที่โล่ง ก็จะถูกพวกสัตว์ที่อาศัยอยู่ในอากาศเกาะกัดและจิกกิน เป็นอันว่าแม่โคนมที่ไม่มีหนังตัวนั้นจะไปอาศัยอยู่ในสถานที่ใด ๆ ก็ถูกจำพวกสัตว์ที่อาศัยอยู่ในสถานที่นั้น ๆ กัดกินอยู่ร่ำไป ข้อนี้ฉันใด เราก็กล่าวว่า ‘พึงเห็นผัสสาหารเป็นฉันนั้นนั่นแล, เมื่ออริยสาวกกำหนดรู้ผัสสาหารได้แล้ว ก็เป็นอันกำหนดรู้เวทนาทั้ง ๓ ได้ เมื่ออริยสาวกกำหนดรู้เวทนาทั้ง๓ได้แล้ว เรากล่าวว่าไม่มีสิ่งใดที่อริยสาวกจะพึงทำให้ยิ่งขึ้นไปกว่านี้อีก
{๒๔๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็มโนสัญเจตนาหารพึงเห็นอย่างไร
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนมีหลุมถ่านเพลิงอยู่แห่งหนึ่งลึกมาก
กว่าชั่วคน เต็มไปด้วยถ่านเพลิงที่ไม่มีเปลวไม่มีควัน ต่อมามีบุรุษคนหนึ่งผู้ยังอยากมีชีวิตอยู่ ไม่อยากตาย ผู้รักสุขเกลียดทุกข์เดินมา บุรุษสองคนผู้แข็งแรงจับเขาที่แขนข้างละคนคร่าไปสู่หลุมถ่านเพลิง ขณะนั้น บุรุษนั้นพึงมีเจตนา มีความปรารถนา มีความตั้งใจอยากจะให้ไกลจากหลุมถ่านเพลิง ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเขารู้ว่า ‘ถ้าเราตกหลุมถ่านเพลิงนี้ ก็จักต้องตายหรือถึงทุกข์ปางตาย’ ข้อนี้ฉันใด เราก็กล่าวว่า ‘พึงเห็นมโนสัญเจตนาหารเป็นฉันนั้นเหมือนกัน’ เมื่ออริยสาวกกำหนดมโนสัญเจตนาหารได้แล้ว ก็เป็นอันกำหนดรู้ตัณหาทั้ง ๓ ได้แล้ว เมื่ออริยสาวกกำหนดรู้ตัณหาทั้งสามได้แล้วเรากล่าวว่าไม่มีสิ่งใดที่อริยสาวกพึงทำให้ยิ่งขึ้นไปกว่านี้อีก
- ๑เวทนาทั้ง ๓ คือ สุขเวทนา ความเสวยอารมณ์ที่เป็นสุข ทุกขเวทนา ความเสวยอารมณ์ที่เป็นทุกข์ อทุกขมสุขเวทนา ความเสวยอารมณ์ที่ไม่ใช่ทุกข์ไม่ใช่สุข (ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๐๕/๒๗๒)
- ๒ข้อความนี้ ตรัสหมายถึงความสำเร็จเป็นพระอรหันดขีณาสพ (นัย สํ.นิ.อ. ๑๒๗)
- ๓ตัณหาทั้ง ๓ คือ กามตัณหา ตัณหาในกามคุณ ภวตัณหา ตัณหาในภพ วิภวตัณหา ตัณหาในวิภพ (ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๐๕/๒๗๒, สํ.นิ.อ. ๑๒๘)
{๒๔๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็วิญญาณาหารพึงเห็นได้อย่างไร
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนพวกราชบุรุษจับโจรผู้ประพฤติผิดมา
แสดงแด่พระราชาว่า ‘ขอเดชะ ผู้นี้เป็นโจรประพฤติผิดต่อพระองค์ ขอพระองค์ได้โปรดลงอาญาที่ทรงพระราชประสงค์แก่มันเถิด, พระราชาจึงทรงสั่งการนั้นอย่างนี้ว่า “ไปเถิด ท่านผู้เจริญ พวกท่านจงเอาหอก ๑๐๐ เล่มแทงบุรุษนี้เสียในเวลาเช้า’ พวกราชบุรุษจึงเอาหอก ๑๐๐ เล่มแทงบุรุษนั้นในเวลาเช้า ครั้นเวลาเที่ยงวัน พระราชาตรัสถามอย่างนี้ว่า ‘พ่อมหาจำเริญ บุรุษนั้นเป็นอย่างไร’
พวกราชบุรุษกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ยังมีชีวิตอยู่ พระเจ้าข้า’
พระราชาทรงสั่งการนั้นอย่างนี้ว่า ‘ไปเถิด ท่านผู้เจริญ พวกท่านจง
เอาหอก ๑๐๐ เล่มแทงมันในเวลาเที่ยงวัน’ พวกราชบุรุษจึงเอาหอก ๑๐๐ เล่มแทงบุรุษนั้นในเวลาเที่ยงวัน ครั้นเวลาเย็น พระราชาตรัสถามอย่างนี้ว่า‘พ่อมหาจำเริญ บุรุษนั้นเป็นอย่างไร’
พวกราชบุรุษกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ยังมีชีวิตอยู่ พระเจ้าข้า,
พระราชาทรงสั่งการนั้นอย่างนี้ว่า ‘ไปเถิด ท่านผู้เจริญ พวกท่านจงเอาหอก ๑๐๐ เล่มแทงบุรุษนั้นในเวลาเย็น, พวกราชบุรุษจึงเอาหอก ๑๐๐ เล่มแทงบุรุษนั้นในเวลาเย็น
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกพอจะสำคัญความข้อนั้นไฉน บุรุษนั้นถูกแทง
ด้วยหอก ๓๐๐ เล่ม พึงเสวยทุกขโทมนัสอันมีเหตุมาจากการที่ถูกแทงนั้นบ้างหรือหนอ”
“ข้าแด่พระองค์ผู้เจริญ บุรุษนั้นแม้ถูกหอกเล่มเดียวแทงก็เสวยทุกข
โทมนัสอยู่แล้ว จะป่วยกล่าวไปไยถึงการที่ถูกหอกตั้ง ๓๐๐ ร้อยเล่มแทงเล่า,,
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราก็กล่าวว่า ‘พึงเห็นวิญญาณาหารเป็นฉันนั้น
เหมือนกัน, เมื่ออริยสาวกกำหนดรู้วิญญาณาหารได้แล้ว ก็เป็นอันกำหนดรู้นามรูปได้แล้ว เมื่ออริยสาวกกำหนดรู้นามรูปได้แล้ว เรากล่าวว่าไม่มีสิ่งใดที่อริยสาวกจะพึงทำให้ยิ่งขึ้นไปกว่านี้อีก (๓)
๔. อัตถิราคสูตร
ว่าด้วยความเพลิดเพลินอาหาร ๔ อย่าง
{๒๔๕}[๖๔] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้มีเพื่อความดำรงอยู่ของปวงสัตว์ผู้เกิดมาแล้วหรือเพื่ออนุเคราะห์ปวงสัตว์ผู้แสวงหาที่เกิด อาหาร ๔ อย่างคืออะไรบ้าง คือ
(๑) กวฬิงการาหาร อาหารคือคำข้าวที่หยาบหรือละเอียด
(๒) ผัสสาหาร อาหารคือผัสสะ
(๓) มโนสัญเจตนาหาร อาหารคือมโนสัญเจตนา
(๔) วิญญาณาหาร อาหารคือวิญญาณ
อาหาร ๔ อย่างนี้แลมีเพื่อความดำรงอยู่ของปวงสัตว์ผู้เกิดมาแล้ว หรือเพื่ออนุเคราะห์ปวงสัตว์ผู้แสวงหาที่เกิด
{๒๔๖}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีความยินดี ความเพลิดเพลิน ความทะยาน
อยากในกวฬิงการาหารไซร้ วิญญาณก็ตั้งอยู่งอกงามในกวฬิงการาหารนั้น
ในที่ใดวิญญาณตั้งอยู่งอกงาม ในที่นั้นย่อมมีการหยั่งลงแห่งนามรูป ในที่ใดมีการหยั่งลงแห่งนามรูป ในที่นั้นย่อมมีความเจริญแห่งสังขารทั้งหลาย ในที่ใดมีความเจริญแห่งสังขารทั้งหลาย ในที่นั้นย่อมมีการเกิดในภพใหม่ต่อไป ในที่ใดมีการเกิดในภพใหม่ต่อไป ในที่นั้นย่อมมีชาติ ชรา มรณะต่อไป ในที่ใดมีชาติ ชรา มรณะต่อไป เราเรียกที่นั้นว่า ‘มีความโศก มีธุลีกิเลส มีความคับแค้น
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีความยินดี ความเพลิดเพลิน ความ
ทะยานอยากในผัสสาหารไซร้ ...
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีความยินดี ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยาก ในมโนสัญเจตนาหารไซร้ ...
End of ๓. ปุตตมังสสูตร