พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สัจจสังยุต · ธัมมจักกัปปวัตตนวรรค
ตถาคตสูตร ที่ ๑ [ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร]
เล่ม ๑๙Text layerBuddha’s wordsItems ๑๖๖๔–๑๖๗๓ (Royal Thai)1/10 in ธัมมจักกัปปวัตตนวรรค4 editions
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค สัจจสังยุต ธัมมจักกัปปวัตตนวรรค ตถาคตสูตร ที่ ๑ [ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร] (Royal Thai Volume 19 · Mahachula Volume 19 · Mahamakut Volume 31 · Chaloem Phrakiat Volume 19)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 19, pp. 607–613
๒. ธัมมจักกัปปวัตตนวรรค
๑. ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร
ว่าด้วยทรงแสดงพระธรรมจักร
{๑๖๖๔} [๑๐๘๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะพวกภิกษุปัญจวัคคีย์ ว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสุดสองอย่างนี้อันบรรพชิตไม่ควรเสพ คือ การประกอบตนให้พัวพันด้วยกามสุขในกามทั้งหลาย ซึ่งเป็นธรรมอันเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ๑ การประกอบความลำบากแก่ตน ซึ่งเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อปฏิบัติสายกลางไม่เข้าไปใกล้ส่วนสุด ๒ อย่างเหล่านั้น อันตถาคตได้ตรัสรู้แล้วด้วยปัญญาอันยิ่ง ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิด ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน
- ๑ภิกษุปัญจวัคคีย์ พระพวก ๕ คือ โกณฑัญญะ วัปปะ ภัททิยะ มหานามะ และ อัสสชิ พราหมณ์ทั้ง ๕ นี้อยู่ในจำนวนพราหมณ์ ๘ ที่ทำนายพระสุบินนิมิตและทำนายพระลักษณะในกาลที่พระโพธิสัตว์(พระสิทธัตถราชกุมาร)ประสูติ โดยทำนายเป็นคติ(ประเด็น)เดียวว่า ‘พระกุมารผู้เพียบพร้อมด้วยลักษณะเหล่านี้จะไม่ทรงอยู่ครองราชสมบัติ แต่จะเป็นพระพุทธเจ้าเท่านั้น’ เพราะพราหมณ์ทั้ง ๕ นี้ล่วงเลยบทมนต์แล้ว จึงสละทรัพย์สมบัติ หมดความวิตกกังวลบวชเป็นสมณะติดตามพระโพธิสัตว์ทำหน้าที่คอยปรนนิบัติอยู่ (นัย ม.มู.อ. ๒/๙๔-๙๕)
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ข้อปฏิบัติสายกลางที่ตถาคตได้ตรัสรู้แล้วด้วยปัญญาอันยิ่ง ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิด ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพานนั้นเป็นไฉน
ข้อปฏิบัติสายกลางนั้น ได้แก่ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ ปัญญาอันเห็นชอบ ๑ สัมมาสังกัปปะ ความดำริชอบ ๑ สัมมาวาจา การเจรจาชอบ ๑ สัมมากัมมันตะ การงานชอบ ๑ สัมมาอาชีวะ การเลี้ยงชีวิตชอบ ๑ สัมมาวายามะ ความพยายามชอบ ๑ สัมมาสติ การระลึกชอบ ๑ สัมมาสมาธิ การตั้งใจชอบ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือข้อปฏิบัติสายกลางนั้นอันตถาคตได้ตรัสรู้แล้วด้วยปัญญาอันยิ่ง ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิด ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน
{๑๖๖๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขอริยสัจนี้แล คือความเกิดก็เป็นทุกข์ ความแก่ก็เป็นทุกข์ ความเจ็บไข้ก็เป็นทุกข์ ความตายก็เป็นทุกข์ ความประจวบกับสิ่งอันไม่เป็นที่รักก็เป็นทุกข์ ความพลัดพรากจากสิ่งอันเป็นที่รักก็เป็นทุกข์ ปรารถนาสิ่งใดไม่ได้สิ่งนั้นก็เป็นทุกข์ ว่าโดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขสมุทัยอริยสัจนี้แล คือ ตัณหาอันทำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ มีความเพลิดเพลินยิ่งนักในอารมณ์นั้น ๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขนิโรธอริยสัจนี้แล คือ ความคลายกำหนัด และความดับโดยไม่เหลือ ความสละ ความสลัดทิ้ง ความปล่อยวาง ความไม่อาลัยตัณหานั้นนั่นแหละ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจนี้แล คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ ความเห็นชอบ ๑ สัมมาสังกัปปะ
ความดำริชอบ ๑ สัมมาวาจา การเจรจาชอบ ๑ สัมมากัมมันตะ การงาน ชอบ ๑ สัมมาอาชีวะ การเลี้ยงชีวิตชอบ ๑ สัมมาวายามะ ความพยายามชอบ ๑ สัมมาสติ การระลึกชอบ ๑ สัมมาสมาธิ การตั้งใจชอบ ๑{๑๖๖๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นี้คือทุกขอริยสัจ’
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ทุกขอริยสัจนี้นั้นแลควรกำหนดรู้’
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ทุกขอริยสัจนี้นั้นแลเราได้กำหนดรู้แล้ว’{๑๖๖๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นี้คือทุกขสมุทยอริยสัจ’
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ทุกขสมุทยอริยสัจนี้นั้นแลควรละ’
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ทุกขสมุทยอริยสัจนี้นั้นแลเราละได้แล้ว’{๑๖๖๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นี้คือทุกขนิโรธอริยสัจ’
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ทุกขนิโรธอริยสัจนี้นั้นแลควรทำให้แจ้ง’
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ทุกขนิโรธอริยสัจนี้นั้นแลเราได้ทำให้แจ้งแล้ว’
{๑๖๖๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นี้คือทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ’
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจนี้นั้นแลควรให้เจริญ’
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจนี้นั้นแลเราได้ให้เจริญแล้ว’{๑๖๗๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปัญญาอันรู้เห็นตามเป็นจริงของเราในอริยสัจ ๔ นี้ ซึ๋งมีรอบ ๓ มีอาการ ๑๒ อย่างนี้ยังไม่หมดจดดีแล้วเพียงใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราก็ยังไม่ปฏิญาณตนว่าเป็นผู้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม
- ๑มีรอบ ๓ มีอาการ ๑๒ หมายถึงญาณทัสสนะ (ปัญญารู้เห็น) ทั้ง ๓ คือ สัจจญาณ (หยั่งรู้สัจจะ) กิจจญาณ (หยั่งรู้กิจอันควรทำ) และกตญาณ (หยั่งรู้กิจอันทำแล้ว) วนรอบไปในอริยสัจ ๔ แต่ละข้อ ๆ ดังนี้ (๑) สัจจญาณ ความรู้เห็นอริยสัจ ๔ ตามเป็นจริงว่า นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินี (๒) กิจจญาณ ความรู้เห็นกิจอันควรทำในอริยสัจ ๔ ว่า ทุกข์นี้ควรกำหนดรู้ทุกขสมุทัยนี้ควรละ ทุกขนิโรธนี้ควรทำให้แจ้ง ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทานี้ควรเจริญ (๓) กตญาณ ความรู้เห็นกิจอันทำในอริยสัจ ๔ แล้วว่า ทุกข์นี้กำหนดรู้แล้ว ทุกขสมุทัยนี้ละแล้ว ทุกขนิโรธนี้ทำให้แจ้งแล้ว ทุกขนิโรธคามินินี้เจริญแล้ว ญาณ ๓ x อริยสัจ ๔ รวมเป็นญาณทัสสนะ ๑๒ จึงชื่อว่าญาณทัสสนะมีรอบ ๓ มีอาการ ๑๒ (นัย สํ.ม.อ. ๓/๓๘๐)
ในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณะพราหมณ์ เทพ และมนุษย์เพียงนั้น
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อใดแล ปัญญาอันรู้เห็นตามเป็นจริงของเราในอริยสัจ ๔ นี้ซึ่งมีรอบ ๓ มีอาการ ๑๒ อย่างนี้หมดจดดีแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อนั้น เราจึงปฏิญาณตนว่า เป็นผู้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณ อันยอดเยี่ยมในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณะ พราหมณ์ เทวดาและมนุษย์อนึ่ง ปัญญาอันรู้เห็นได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราว่า ‘ความพ้นวิเศษของเราไม่กลับกำเริบอีก ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีต่อไป’
ภิกษุปัญจวัคคีย์ยินดีชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว
{๑๖๗๑} ก็แลเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไวยากรณภาษิต นี้อยู่ ดวงตาเห็นธรรม อันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินได้เกิดขึ้นแก่ท่านโกณฑัญญะว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาสิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา”
ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศพระธรรมจักร ให้เป็นไปแล้ว เหล่าภุมมเทพ (เทวดาผู้อาศัยอยู่ที่ภาคพื้น) ได้บันลือเสียงว่า “นั่นพระธรรมจักร
- ๑ไวยากรณภาษิต หมายถึงพระพุทธพจน์ที่ตรัสเป็นความร้อยแก้วล้วน ๆ กล่าวคือธัมมจักกัปปวัตตนสูตรนี้ไม่มีคาถาหรือลักษณะของนวังคสัตถุศาสน์อื่น ๆ เจือปน จึงชื่อว่า เวยยากรณะ หรือไวยากรณ์ ซึ่งเป็นองค์หนึ๋งในบรรดานวังคสัตถุศาสน์ หรือองค์แห่งคำสอนของพระศาสดา ๙ (นัย วิ.อ. ๑/๒๖, ที.สี.อ. ๑๒๐, สารตฺถ.ฏี. ๓/๒๒๐, ที.สี.ฏี. ๒๗๘)
- ๒ดวงตาเห็นธรรม (ธรรมจักษุ) หมายถึงอริยมรรค ๓ และอริยผล ๓ (คือ โสดาปัตติมรรค-ผล สกทาคามีมรรค-ผล และอนาคามิมรรค-ผล) แต่ในที่นี้ หมายเฉพาะโสดาปัตติมรรคอันเป็นปฐมมรรคคือดวงตาเห็นธรรมครั้งแรกที่ทำให้เป็นพระโสดาบัน (สํ.สฬา.อ. ๑-๒, สํ.ม.อ. ๓๘๐)
- ๓ธรรมจักร จักรคือธรรมหรือวงล้อธรรม มี ๒ ประการ คือ (๑) ปฏิเวธญาณ พระปัญญารู้แจ้งเห็นจริงในอริยสัจ ๔ ที่มีอาการ ๑๒ ซื่งทำพระองค์ให้ตรัสรู้ (๒) เทสนาญาณ พระปัญญาที่ทรงใช้วิธีแสดงอริยสัจจเทศนาให้พระสาวกทั้งหลายสำเร็จอริยผล อนึ่ง ธรรมจักรคือพระญาณทั้ง ๒ นี้เรียกว่า โอรสญาณ คือพระญาณส่วนพระองค์ (นัย ม.มู.อ. ๑/๓๔๙, สํ.นิ.อ. ๕๓-๕๔, สํ.ม.อ. ๓๘๐)
อันยอมเยี่ยมพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศให้เป็นไปแล้ว ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ซึ่งสมณะ พราหมณ์ เทพ มาร พรหม หรือใคร ๆ ในโลกยังประกาศให้เป็นไปไม่ได้ปวงเทพชั้นจาตุมหาราชได้ยินเสียงของปวงภุมมเทพแล้ว ก็บันลือเสียงต่อไป
ปวงเทพชั้นดาวดึงส์ได้ยินเสียงของปวงเทพชั้นจาตุมหาราชแล้ว ก็บันลือเสียงต่อไป
ปวงเทพชั้นยามา...
ปวงเทพชั้นดุสิต...
ปวงเทพชั้นนิมมานรดี...
ปวงเทพชั้นปรนิมมิตวสวดี...
ปวงเทพที่นับเนื่องในหมู่พรหมได้ยินเสียงของปวงเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดีแล้วก็บันลือเสียงต่อไปว่า “นั่นพระธรรมจักรอันยอดเยี่ยมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงประกาศให้เป็นไปแล้ว ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี อันสมณะ พราหมณ์ เทพ มาร พรหม หรือใคร ๆ ในโลกยังประกาศให้เป็นไปไม่ได้”{๑๖๗๒}ชั่วขณะกาลครู่หนึ่งนั้น เสียงกระฉ่อนขึ้นไปจนถึงพรหมโลก ด้วยประการฉะนี้แล
ทั้งหมื่นโลกธาตุนี้ได้หวั่นไหวสะเทือนสะท้านแล้ว ทั้งแสงสว่างอันยิ่งใหญ่หาประมาณมิได้ได้ปรากฏแล้วในโลก ล่วงเทวานุภาพของเทวดาทั้งหลาย
{๑๖๗๓}ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเปล่งพระอุทานว่า “ท่านผู้เจริญ โกณฑัญญะได้รู้แล้วหนอ ท่านผู้เจริญ โกณฑัญญะได้รู้แล้วหนอ” เพราะเหตุนั้น คำว่า ‘อัญญาโกณฑัญญะ’ นี้จึงได้เป็นชื่อของท่านพระโกณฑัญญะ ด้วยประการฉะนี้
๒. ตถาคตสูตร
ว่าด้วยจักษุเป็นต้นเกิดแก่พระตถาคต
{๑๖๗๔} [๑๐๘๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่พระตถาคตทั้งหลายในธรรมที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นี้คือทุกขอริยสัจ’ จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่พระตถาคตทั้งหลายในธรรมที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ทุกขอริยสัจนี้นั้นแลควรกำหนดรู้’ จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่พระตถาคตทั้งหลายในธรรมที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ทุกขอริยสัจนี้นั้นแล พระตถาคตทั้งหลายได้กำหนดรู้แล้ว’{๑๖๗๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่พระตถาคตทั้งหลายในธรรมที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นี้คือทุกขสมุทยอริยสัจ... ทุกขสมุทยอริยสัจนี้นั้นแลควรละ... ทุกขสมุทยอริยสัจนี้นั้นแล พระตถาคตทั้งหลายได้ละแล้ว’
{๑๖๗๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่พระตถาคตทั้งหลาย ในธรรมที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นี้คือทุกขนิโรธอริยสัจ... ทุกขนิโรธอริยสัจนี้นั้นแลควรทำให้แจ้ง... ทุกขนิโรธอริยสัจนี้นั้นแล พระตถาคตทั้งหลายได้ทำให้แจ้งแล้ว’
{๑๖๗๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่พระตถาคตทั้งหลายในธรรมที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นี้คือทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ... ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจนี้นั้นแลควรเจริญ... จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่พระตถาคตทั้งหลายในธรรมที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจนี้นั้นแล พระตถาคตทั้งหลายได้เจริญแล้ว’
End of ตถาคตสูตร ที่ ๑ [ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร]