arnon.onlineSign inAsk AI

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย · จิตตคหปติปุจฉาสังยุตต์

๘. นิคัณฐสูตร

เล่ม ๑๘

Text layerBuddha’s wordsItems ๕๗๗–๕๗๙ (Royal Thai)8/10 in จิตตคหปติปุจฉาสังยุตต์4 editions

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค จิตตคหปติปุจฉาสังยุตต์ นิคัณฐสูตร (Royal Thai Volume 18 · Mahachula Volume 18 · Mahamakut Volume 29 · Chaloem Phrakiat Volume 18)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 18, pp. 397–400

Page 397

ราคะ โทสะ โมหะชื่อว่าเป็นกิเลสเครื่องกังวล กิเลสเหล่านั้นอันภิกษุผู้ขีณาสพละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา อากิญจัญญาเจโตวิมุตติอันไม่กำเริบมีประมาณเท่าใด เจโตวิมุตติบัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าอากิญจัญญาเจโตวิมุตติเหล่านั้น ก็เจโตวิมุตติอันไม่กำเริบนั้นว่างจากราคะ โทสะ โมหะราคะ โทสะ โมหะชื่อว่าเป็นกิเลสเครื่องวัดนิมิตคน กิเลสเหล่านั้นอันภิกษุผู้ขีณาสพละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา อนิมิตตาเจโตวิมุตติอันไม่กำเริบมีประมาณเท่าใด เจโตวิมุตติบัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าอนิมิตตาเจโตวิมุตติเหล่านั้น ก็เจโตวิมุตติอันไม่กำเริบนั้นว่างจากราคะ โทสะ โมหะข้าแต่ท่านผู้เจริญ นี้คือปริยายที่เป็นเหตุให้ธรรมเหล่านี้อาศัยแล้ว มีอรรถเป็นอันเดียวกัน พยัญชนะเท่านั้นที่ต่างกัน,,

ท่านพระโคทัตตะกล่าวว่า “ท่านคฤหบดี เป็นลาภของท่าน ท่านได้ดีแล้ว ที่ปัญญาจักษุของท่านหยั่งทราบในพระพุทธพจน์ที่ลึกซึ้ง”

๘. นิคัณฐนาฏปุตตสูตร

ว่าด้วยปัญหา ๑๐ ข้อของนิครนถนาฏบุตร

{๕๗๗} [๓๕๐] ก็สมัยนั้นแล นิครนถนาฏบุตรได้ไปถึงราวป่ามัจฉิกาสณฑ์ พร้อมด้วยนิครนถ์บริวารหมู่ใหญ่ จิตตคฤหบดีได้สดับข่าวว่า “นิครนถนาฏบุตรได้มาถึงราวป่ามัจฉิกาสณฑ์พร้อมด้วยนิครนถ์บริวารหมู่ใหญ่” จึงพร้อมด้วยอุบาสกหลายคนเข้าไปหานิครนถนาฏบุตรถึงที่อยู่ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับ

Footnotes (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ในที่นี้ท่านพระโคทัตตเถระไม่ได้นำสุญญตาเจโตวิมุตติมาเปรียบเทียบกับอกุปปาเจโตวิมุตติ เพราะสุญญตาเจโตวิมุตตินั้นมีแทรกอยู่ทั้งในอัปปมาณาเจโตวิมุตติอากิญจัญญาเจโตวิมุตติ และอนิมิตตาเจโตวิมุตติ ในตอนที่กล่าวถึงคำว่า ‘ว่างจากราคะ’ เป็นต้น (ม.มู.อ. ๒/๒๖๓, สํ.สฬา.อ. ๑๖๑)
Page 398

นิครนถนาฏบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ

ที่สมควรข้างหนึ่ง

ครั้นจิตตคฤหบดีนั่งเรียบร้อยแล้ว นิครนถนาฏบุตรได้ถามว่า “ดูก่อนคฤหบดี ท่านเชื่อต่อพระสมณโคดมหรือว่า ‘สมาธิที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจารมีอยู่ความดับวิตกวิจารมีอยู่”

จิตตคฤหบดีกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าไม่ได้เชื่อต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าในข้อนี้ว่า ‘สมาธิที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจารมีอยู่ ความดับแห่งวิตกวิจารมีอยู่”

{๕๗๘} เมื่อจิตตคฤหบดีกล่าวอย่างนี้ นิครนถนาฏบุตรแลดูบริษัทของตนแล้วจึงประกาศว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงดูเรื่องนี้ จิตตคฤหบดีผู้นี้เป็นคนตรงไม่โอ้อวด ไม่มีมารยาจริงเพียงใด ผู้ที่เข้าใจว่าพึงมีการดับวิตกวิจารได้ ก็เหมือนกับเข้าใจว่าพึงกั้นลมด้วยข่ายได้ หรือผู้ที่เข้าใจว่าพึงมีการดับวิตกวิจารได้ ก็เหมือนกับเข้าใจว่าพึงกั้นกระแสนํ้าคงคาด้วยฝ่ามือของตนได้"

จิตตคฤหบดีถามว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านย่อมเข้าใจเป็นไฉน คือระหว่างญาณกับศรัทธา อะไรประณีตกว่ากัน”

“ดูก่อนคฤหบดี ญาณนั่นแหละประณีตกว่าศรัทธา”

“ท่านผู้เจริญ ทันทีที่ข้าพเจ้าจำนงอยู่ ข้าพเจ้าก็สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ได้ ทันทีที่ข้าพเจ้าจำนงอยู่ ข้าพเจ้าก็เข้าทุติยฌาน ... มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ได้ ทันทีที่ข้าพเจ้าจำนงอยู่ ข้าพเจ้าก็มีอุเบกขาเข้าตติยฌาน ... อยู่ได้ ทันทีที่ข้าพเจ้าจำนงอยู่ ข้าพเจ้าก็เข้าจตุตถฌาน ... เพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ได้ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ารู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้ จักไม่เชื่อสมณะหรือพราหมณ์ใด ๆ ว่า ‘สมาธิที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจารมีอยู่ความดับวิตกวิจารมีอยู่”

Page 399

{๕๗๙} เมื่อจิตตคฤหบดีกล่าวอย่างนี้แล้ว นิครนถนาฏบุตรได้แลดูบริษัทของตนแล้วจึงประกาศว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงดูเรื่องนี้ จิตตคฤหบดีผู้นี้เป็นคนไม่ตรง โอ้อวด มีมารยาจริงเพียงใด”

จิตตคฤหบดีกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ ก็ข้าพเจ้าทราบคำที่ท่านพูดเมื่อสักครู่นี้แหละว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงดูเรื่องนี้ จิตตคฤหบดีผู้นี้เป็นคนตรง ไม่โอ้อวด ไม่มีมารยาจริงเพียงใด’ และทราบคำที่ท่านพูดเดี๋ยวนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงดูเรื่องนี้ จิตตคฤหบดีนี้เป็นคนไม่ตรง โอ้อวดมีมารยาจริงเพียงใด’ ถ้าคำพูดครั้งก่อนของท่านเป็นจริง คำพูดครั้งหลังของท่านก็ผิด ถ้าคำพูดครั้งหลังของท่านเป็นจริง คำพูดครั้งก่อนของท่านก็ผิด ก็ปัญหาที่มีเหตุผล ๑๐ ข้อนี้ย่อมมาถึงแก่ท่าน เมื่อท่านเข้าใจเนื้อความแห่งปัญหาเหล่านั้น ก็เชิญบอกกับนิครนถบริษัทเถิด ปัญหา ๑๐ ข้อนี้ คือ ปัญหา๑ อุเทศ๑ ไวยากรณ์๑ ปัญหา ๒ อุเทศ ๒ ไวยากรณ์ ๒ ปัญหา ๓ อุเทศ ๓ ไวยากรณ์ ๓ ปัญหา ๔ อุเทศ ๔ ไวยากรณ์ ๔ ปัญหา ๕ อุเทศ ๕ ไวยากรณ์ ๕ ปัญหา ๖ อุเทศ ๖ ไวยากรณ์ ๖ ปัญหา ๗ อุเทศ ๗ ไวยากรณ์ ๗ ปัญหา ๘ อุเทศ ๘ ไวยากรณ์ ๘ ปัญหา ๙ อุเทศ ๙ ไวยากรณ์ ๙ ปัญหา ๑๐ อุเทศ ๑๐ ไวยากรณ์ ๑๐”ครั้นจิตตคฤหบดีได้ถามปัญหาที่มีเหตุผล ๑๐ ข้อนี้กะนิครนถนาฏบุตรเสร็จแล้ว ก็ได้ลุกจากอาสนะหลีกไป

Footnotes (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ปัญหา หมายถึงแนวทางการตั้งปัญหา เช่น ปัญหา ๑ ก็แสวงหาคือตั้งปัญหาที่เกี่ยวกับสิ่งที่เป็น ๑ อุเทศ หมายถึงการยกปัญหาที่ตั้งไว้นั้นขึ้นถาม เช่น อุเทศ ๑ ก็ยกปัญหาขึ้นถามว่า “อะไรชื่อว่า ๑’ ไวยากรณ์ หมายถึงการพยากรณ์หรือตอบปัญหาที่ยกขึ้นถามนั้น เช่น ไวยากรณ์ ๑ ก็ คือการตอบอุเทศ ๑ ว่า ‘สพฺเพ สฺตตา อาหารฏฐิติกา : มวลสัตว์ดำรงอยู่ได้เพราะ(สิ่งหนึ่งคือ)อาหาร’ ดังนี้เป็นต้น (สํ.สฬา.อ. ๑๖๒)
Page 400

๙. อเจลกัสสปสูตร

ว่าด้วยอุตตริมนุสสธรรมที่เป็นญาณทัสสนะ

{๕๘๐} [๓๕๑] ก็สมัยนั้นแล อเจลกัสสปะผู้เป็นสหายคฤหัสถ์เก่าของจิตตคฤหบดีได้ไปถึงราวป่ามัจฉิกาสณฑ์ จิตตคฤหบดีได้สดับข่าวว่า “อเจลกัสสปะผู้เป็นสหายคฤหัสถ์เก่าของเราได้มาถึงราวป่ามัจฉิกาสณฑ์แล้ว” จึงได้เข้าไปหาอเจลกัสสปะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับอเจลกัสสปะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ถามอเจลกัสสปะว่า “ท่านกัสสปะผู้เจริญ ท่านบวชมานานเท่าไรแล้ว”อเจลกัสสปะตอบว่า “ดูก่อนคฤหบดี เราบวชมาประมาณ ๓๐ ปีแล้ว”

“ท่านผู้เจริญ ก็ตลอดเวลา ๓๐ ปีมานี้ มีอุตตริมนุสสธรรมอันเป็นความรู้ความเห็นพิเศษอย่างประเสริฐอย่างสามารถอะไรบ้างไหม ที่ท่านได้บรรลุเป็นธรรมเครื่องอยู่ผาสุกแล้ว”

“ดูก่อนคฤหบดี ตลอดเวลา ๓๐ ปีมานี้ อุตตริมนุสสธรรมอันเป็นความรู้ความเห็นพิเศษอย่างประเสริฐอย่างสามารถที่เราได้บรรลุเป็นธรรมเครื่องอยู่ผาสุกแล้ว ไม่มี นอกจากความเป็นคนเปลือย ความเป็นคนโล้นและการปัดฝุ่นเท่านั้น”

{๕๘๑} เมื่ออเจลกัสสปะกล่าวอย่างนี้แล้ว จิตตคฤหบดีได้กล่าวว่า “น่าอัศจรรย์นัก ท่านผู้เจริญ น่าแปลกใจนัก ท่านผู้เจริญ ความที่ธรรมเป็นสิ่งที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดีแล้ว เพราะตลอดเวลา ๓๐ ปีมานี้ ท่านมิได้บรรลุ

Footnotes (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑คำว่า มนุสสธรรม หมายถึงคุณธรรมของมนุษย์ ได้แก่ กุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ อุตตริมนุสสธรรม ธรรมที่ข้ามพ้นพวกมนุษย์ ธรรมที่ล่วงเลยภาวะมนุษย์แล้วทำให้ลุถึงความเป็นพรหมหรือภาวะนิพพาน อีกความหมายหนึ่ง ธรรมของพวกมนุษย์ผู้ยิ่งยวด ธรรมของพวกคนประเสริฐสุด คือผู้ได้ฌานและผู้เป็นพระอริยบุคคล (วิ.อ. ๑/๕๒๐, สํ.สฬา.อ. ๑๖๒) ว่าโดยองค์ธรรมได้แก่ ฌานวิโมกข์ สมาธิ สมาบัติ มรรค ผล ฯลฯ {ดูปาราชิกสิกขาบทที่ ๔ พระบาลีวินัยปิฎก (แปล) เล่ม ๑}