arnon.onlineSign inAsk AI

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ปัณณาสก์ที่ ๒ · อุบาสกวรรค

อุตติยสูตร

เล่ม ๒๔

Text layerBuddha’s wordsItems ๙๕ (Royal Thai)5/10 in อุบาสกวรรค4 editions

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ปัณณาสก์ที่ ๒ อุบาสกวรรค อุตติยสูตร (Royal Thai Volume 24 · Mahachula Volume 24 · Mahamakut Volume 38 · Chaloem Phrakiat Volume 24)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 24, pp. 183–185

Page 183

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดีละ ดีแล้ว คฤหบดี พวกโมฆบุรุษ เหล่านั้นควรจะถูกข่มโดยเหตุผลตามกาลอันควรอย่างนี้แล ดูก่อนคฤหบดี เรา ไม่กล่าวตบะทั้งหมดว่าควรบำเพ็ญ แต่เราก็มิได้กล่าวตบะทั้งหมดว่าไม่ควร บำเพ็ญ เราไม่กล่าวการสมาทานทั้งหมดว่าควรสมาทาน แต่เราก็มิได้กล่าวการสมาทานทั้งหมดว่าไม่ควรสมาทาน เราไม่กล่าวความเพียรทั้งหมดว่าควรเริ่มตั้ง แต่เราก็มิได้กล่าวความเพียรทั้งหมดว่าไม่ควรเริ่มตั้ง เราไม่กล่าวการสละทั้งหมดว่าควรสละ แต่เราก็มิได้กล่าวการสละทั้งหมดว่าไม่ควรสละ เรา ไม่กล่าวการหลุดพ้นทั้งหมดว่าควรหลุดพ้น แต่เราก็มิได้กล่าวการหลุดพ้น ทั้งหมดว่าไม่ควรหลุดพ้นดูก่อนคฤหบดี

เมื่อบุคคลบำเพ็ญตบะอันใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป เรากล่าวตบะเห็นปานนั้นว่าไม่ควรบำเพ็ญ ก็เมื่อบุคคลบำเพ็ญตบะอันใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น เรากล่าวตบะเห็นปานนั้นว่าควร บำเพ็ญเมื่อบุคคลสมาทานการสมาทานอันใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อม เจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป เรากล่าวการสมาทานเห็นปานนั้น ว่าไม่ควรสมาทาน แต่เมื่อบุคคลสมาทานการสมาทานอันใดอยู่ อกุศลธรรม ทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น เรากล่าวการสมาทานเห็นปานนั้นว่าควรสมาทานเมื่อบุคคลเริ่มตั้งความเพียรอันใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป เรากล่าวความเพียรเห็นปานนั้นว่าไม่ควร เริ่มตั้ง แต่เมื่อบุคคลเริ่มตั้งความเพียรอันใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อม เสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น เรากล่าวความเพียรเห็นปานนั้น ว่าควรเริ่มตั้ง-------------------------------------

เมื่อบุคคลสละการสละอันใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป เรากล่าวการสละเห็นปานนั้นว่าไม่ควรสละ แต่เมื่อบุคคลสละการสละอันใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น เรากล่าวการสละเห็นปานนั้นว่าควรสละเมื่อบุคคลหลุดพ้นการหลุดพ้นอันใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญ ขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป เรากล่าวการหลุดพ้นเห็นปานนั้นว่าไม่ควรหลุดพ้น แต่เมื่อบุคคลหลุดพ้นการหลุดพ้นอันใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลาย ย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น เรากล่าวการหลุดพ้นเห็นปาน นั้นว่าควรหลุดพ้น”ลำดับนั้น วัชชิยมาหิตคฤหบดีผู้อันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้วลุกจากที่นั่งถวาย บังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วหลีกไป

เมื่อวัชชิยมาหิตคฤหบดีหลีกไปไม่นาน พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะ ภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดแลเป็นผู้มีกิเลสธุลีในนัยน์ตา น้อยในธรรมวินัยนี้มาตลอดกาลนาน ภิกษุแม้นั้นก็พึงข่มอัญเดียรถีย์ปริพาชก เหล่านั้นได้ด้วยดีด้วยเหตุผล เหมือนวัชชิยมาหิตคฤหบดีข่มแล้วฉะนั้น”

๕. อุตติยสูตร

ว่าด้วยปัญหาที่ไม่ทรงพยากรณ์

{๙๕} [๙๕] ครั้งนั้นแล ปริพาชกชื่ออุตติยะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

Page 184

“พระโคดมผู้เจริญ โลกเที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่าหรือหนอ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ดูก่อนอุตติยะ ข้อนี้เราไม่พยากรณ์”

“พระโคดมผู้เจริญ ก็โลกไม่เที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่าหรือ”

“ดูก่อนอุตติยะ แม้ข้อนี้เราก็ไม่พยากรณ์”

“พระโคดมผู้เจริญ โลกมีที่สุด... โลกไม่มีที่สุด... ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น... ชีวะก็อย่างหนึ่ง สรีระก็อย่างหนึ่ง... สัตว์โลกหลังจากตายไปย่อมเกิดอีก ... สัตว์โลกหลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก ... สัตว์โลกหลังจากตายไป ย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี ... สัตว์โลกหลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็ไม่ใช่ ไม่เกิดอีกก็ไม่ใช่ นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่าหรือ”

“ดูก่อนอุตติยะ แม้ข้อนี้เราก็ไม่พยากรณ์”

“ท่านถูกข้าพเจ้าถามว่า ‘พระโคดมผู้เจริญ โลกเที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่าหรือหนอ’ ก็ตอบว่า ‘ดูก่อนอุตติยะ ข้อนี้เราไม่พยากรณ์’ เมื่อถูกถามว่า ‘พระโคดมผู้เจริญ ก็โลกไม่เที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า หรือ’ ก็ตอบว่า ‘ดูก่อนอุตติยะ แม้ข้อนี้เราก็ไม่พยากรณ์’ เมื่อถูกถามว่า ‘พระโคดมผู้เจริญ โลกมีที่สุด... โลกไม่มีที่สุด... ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น... ชีวะก็อย่างหนึ่ง สรีระก็อย่างหนึ่ง... สัตว์โลกหลังจากตายไปย่อมเกิดอีก... สัตว์โลกหลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก... สัตว์โลกหลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี... สัตว์โลกหลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็ไม่ใช่ ไม่เกิดอีกก็ไม่ใช่ นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่าหรือ’ ก็ตอบว่า ‘ดูก่อนอุตติยะ แม้ข้อนี้เราก็ไม่พยากรณ์’ เมื่อเป็นเช่นนี้ พระโคดมผู้เจริญพยากรณ์ไว้แล้วอย่างไรเล่า”“ดูก่อนอุตติยะ เราย่อมแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความหมดจดแห่งสัตว์ทั้งหลาย เพื่อก้าวล่วงเสียซึ่งความโศกและความร่ำไร เพื่อความดับสูญแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้ แจ้งซึ่งนิพพาน”

-------------------------------------

“ข้อที่พระโคดมผู้เจริญได้ทรงแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความหมดจดแห่งสัตว์ทั้งหลาย เพื่อก้าวล่วงเสียซึ่งความโศกและความร่ำไร เพื่อความดับสูญแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อ ทำให้แจ้งซึ่งนิพพานนั้น ชาวโลกทั้งหมด หรือกึ่งหนึ่ง หรือสามส่วนออกไปจากทุกข์ได้ด้วยธรรมนั้น” เมื่ออุตติยปริพาชกกราบทูลอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ได้ทรงนิ่งเสีย

ลำดับนั้นแล ท่านพระอานนท์ได้มีความคิดว่า “อุตติยปริพาชกอย่าได้มีทิฏฐิอันชั่วช้าอย่างนี้เลยว่า ‘พระสมณโคดมถูกเราถามปัญหาอย่างสังเขป ทั้งปวงก็ทรงเลี่ยงเสีย ไม่ทรงวิสัชนา คงจะทรงวิสัชนาไม่ได้แน่นอน’ ดังนี้ เพราะทิฏฐิอันชั่วช้านั้นจะพึงเป็นไปเพื่อสิ่งมิใช่ประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความทุกข์แก่อุตติยปริพาชกนั้นตลอดกาลนาน”

ลำดับนั้นแล ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกะอุตติยปริพาชกว่า “ดูก่อน ท่านอุตติยะ ถ้าเช่นนั้น เราจักอุปมาแก่ท่าน บุรุษผู้เป็นวิญญูชนบางพวกในโลกนี้ย่อมรู้เนื้อความแห่งภาษิตได้ด้วยอุปมา เปรียบเหมือนเมืองชายแดนของพระราชามีป้อมแน่นหนา มีกำแพงและหอรบมั่นคง มีประตูเดียว คนยามเฝ้าประตูที่เมืองนั้นเป็นบัณฑิต เฉียบแหลม มีปัญญา คอยห้ามคนที่ตนไม่รู้จักเข้า ยอมให้แต่คนที่รู้จักเข้าไป เขาเที่ยวตรวจดูตามแนวกำแพงรอบ ๆ เมืองนั้น ไม่เห็นรอยต่อหรือช่องกำแพงโดยที่สุดแม้พอที่แมวจะลอดออกมาได้ เขาย่อมไม่มีความรู้สึกอย่างนี้ว่า ‘สัตว์มีประมาณเท่านี้ย่อมเข้าหรือออกนครนี้’ โดยที่แท้เขาย่อมมีความคิดในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า ‘สัตว์ที่มีร่างใหญ่ จะเข้าหรือออกเมืองนี้ ทั้งหมดนั้นจะต้องเข้าหรือออกทางประตูนี้เท่านั้น’ แม้ ฉันใด พระตถาคตก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมไม่ทรงมีความขวนขวายอย่างนี้ว่า ‘ชาวโลกทั้งหมด หรือกึ่งหนึ่ง หรือสามส่วนออกไปจากทุกข์ได้’ โดยที่แท้ พระตถาคตย่อมทรงมีพระญาณอย่างนี้ว่า ‘สัตว์โลกที่ออกไปได้แล้ว หรือกำลังออกไป หรือจักออกไปจากโลก ทั้งหมดนั้นละนิวรณ์ ๕ ประการอันเป็น

Page 185

เครื่องเศร้าหมองแห่งใจ เป็นเครื่องทอนกำลังปัญญา ได้แล้ว เป็นผู้มีจิตตั้ง มั่นด้วยดีในสติปัฏฐาน ๔ ประการ เจริญโพชฌงค์ ๗ ประการตามความเป็นจริง ออกไปได้แล้ว หรือกำลังออกไป หรือจักออกไปจากโลกด้วยอาการ อย่างนี้’ ดูก่อนท่านอุตติยะ ท่านได้ทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาคเจ้าข้อใด ปัญหาข้อนั้นท่านได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยปริยายอื่น ฉะนั้น พระผู้ มีพระภาคเจ้าจึงไม่ทรงพยากรณ์ปัญหานั้นแก่ท่าน”

๖. โกกนุทสูตร

ว่าด้วยโลกเที่ยงโลกไม่เที่ยง

{๙๖} [๙๖] สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ที่ตโปทาราม ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์ลุกขึ้นในเวลาใกล้รุ่ง ได้ไปยังแม่นํ้าตโปทาเพื่อลูบตัว ครั้นลูบตัวที่แม่น้ำตโปทาแล้วกลับขึ้นมา มีจีวรผืนเดียวยืน ผึ่งตัวอยู่ แม้ปริพาชกชื่อโกกนุทะก็ลุกขึ้นแล้วในเวลาใกล้รุ่ง ได้ไปยังแม่น้ำตโปทาเพื่อลูบตัว ได้เห็นท่านพระอานนท์เดินมาแต่ไกลทีเดียว จึงได้ถาม ท่านพระอานนท์ว่า “ใครอยู่ตรงนี้ อาวุโส”พระอานนท์ตอบว่า “อาตมาเอง อาวุโส เป็นภิกษุ”

“เป็นภิกษุพวกไหน อาวุโส”

“อาวุโส เป็นพวกสมณศากยบุตร”

“ข้าพเจ้าขอถามข้อข้องใจบางอย่างกะท่าน หากท่านจะให้โอกาสเพื่อ แก้ปัญหา”

“เชิญท่านถามเถิด อาวุโส อาตมาฟังแล้วจักกล่าวแก้”

“ท่านผู้เจริญมีความเห็นอย่างนี้หรือว่า ‘โลกเที่ยง’ นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า”