arnon.onlineSign inAsk AI

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต ปัณณาสก์ · อุโปสถวรรค

อิธโลกสูตร ที่ ๑

เล่ม ๒๓

Text layerBuddha’s wordsItems ๑๓๙ (Royal Thai)9/10 in อุโปสถวรรค4 editions

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต ปัณณาสก์ อุโปสถวรรค อิธโลกสูตร ที่ ๑ (Royal Thai Volume 23 · Mahachula Volume 23 · Mahamakut Volume 37 · Chaloem Phrakiat Volume 23)

The Mahamakut edition prints the commentary in the same volumes as the canon, so this text includes commentary.

ไทย (มหามกุฏฯ), vol. 37, pp. 531–536

Page 531

๙. ปฐมอิธโลกสูตร

[๑๓๙] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปราสาทของมิคารมารดา ในบุพพาราม ใกล้กรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล นาง-วิสาขามิคารมารดาเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับถวายบังคมแล้ว นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะนางวิสาขามิคารมารดาว่า ดูก่อนนางวิสาขา มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อชัยชนะในโลกนี้ ชื่อว่าปรารภโลกนี้แล้ว ธรรม ๔ ประการเป็นไฉน ดูก่อนวิสาขา มาตุคามในโลกนี้ เป็นผู้จัดการงานดี ๑ สงเคราะห์คนข้างเคียงของสามีดี ๑ ประพฤติเป็นที่พอใจสามี ๑ รักษาทรัพย์ที่สามีหามาได้ ๑ ดูก่อนวิสาขา มาตุคามเป็นผู้จัดการงานดีอย่างไรดูก่อนวิสาขา มาตุคามในโลกนี้ เป็นคนขยัน ไม่เกียจคร้านในการงานภายในบ้านของสามี คือ การทำผ้าขนสัตว์หรือการทำผ้าฝ้ายประกอบด้วยปัญญาเครื่องพิจารณาอันเป็นอุบายในการงานนั้นอาจทำ อาจจัดได้ ดูก่อนวิสาขา มาตุคามเป็นผู้จัดการงานดี อย่างนี้แล.

ดูก่อนวิสาขา มาตุคามเป็นผู้สงเคราะห์คนข้างเคียงของสามีอย่างไร ดูก่อนวิสาขา มาตุคามในโลกนี้ ย่อมรู้การงานที่อันโตชนภายในบ้านของสามี คือ ทาส คนใช้หรือกรรมกรทำแล้วว่าทำแล้ว ที่ยังไม่ได้ทำว่ายังไม่ได้ทำ รู้คนที่ป่วยไข้ว่าขึ้นหรือทรุดลง และแบ่งของเคี้ยวของบริโภคให้ตามเหตุที่ควร

Page 532

ดูก่อนวิสาขา มาตุตามเป็นผู้สงเคราะห์คนข้างเคียงของสามีดีอย่างนี้แล.

ดูก่อนวิสาขา มาตุคามเป็นผู้ประพฤติเป็นที่พอใจสามีอย่างไรดูก่อนวิสาขา มาตุคามในโลกนี้ ไม่ละเมิดสิ่งอันไม่เป็นที่พอใจของสามีเพราะเหตุแห่งชีวิต ดูก่อนวิสาขา มาตุตามประพฤติเป็นที่พอใจของสามีอย่างนี้แล.

ดูก่อนวิสาขา มาตุคามรักษาทรัพย์ที่สามีหามาได้อย่างไรดูก่อนวิสาขา มาตคามในโลกนี้ จัดการทรัพย์ ข้าวเปลือก เงินหรือทอง ที่สามีหามาได้ให้คงอยู่ ด้วยการรักษา คุ้มครอง และไม่เป็นนักเลงการพนัน ไม่เป็นขโมย ไม่เป็นนักดื่ม ไม่ผลาญทรัพย์ให้พินาศ ดูก่อนวิสาขา มาตุตามรักษาทรัพย์ที่สามีหามาได้อย่างนี้แลดูก่อนวิสาขา มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการนี้แล ชื่อว่าปฏิบัติเพื่อชัยชนะในโลกนี้ ชื่อว่าปรารภโลกนี้แล้ว.

ดูก่อนวิสาขา มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการชื่อว่าปฏิบัติเพื่อชัยชนะในโลกหน้า ชื่อว่าปรารภโลกหน้าแล้วธรรม ๔ ประการเป็นไฉน ดูก่อนวิสาขา มาตุคามในโลกนี้ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ๑ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล ๑ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยจาคะ ๑ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา ๑.

ดูก่อนวิสาขา มาตุคามเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธาอย่างไรดูก่อนวิสาขา มาตุคามในโลกนี้ เป็นผู้มีศรัทธา เชื่อพระปัญญาเครื่องตรัสของพระตถาคตว่า แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมแล้ว

Page 533

ด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม ดูก่อนวิสาขามาตุคามเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธาอย่างนี้แล.

ดูก่อนวิสาขา มาตุคามเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลอย่างไร ดูก่อนวิสาขา มาตุคามในโลกนี้ เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต จากอทินนาทาน จากกาเมสุมิจฉาจาร จากมุสาวาท และจากการดื่มน้ำเมา คือ สุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ดูก่อนวิสาขา มาตุคามเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลอย่างนี้แล.

ดูก่อนวิสาขา มาตุคามเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยจาคะอย่างไรดูก่อนวิสาขา มาตุคามในโลกนี้ มีจิตปราศจากมลทิน คือ ความตระหนี่ อยู่ครองเรือน มีจาคะอันปล่อยแล้ว มีฝ่ามืออันชุ่ม ยินดีในการสละ ควรแก่การขอ ยินดีในการจำแนกทาน ดูก่อนวิสาขามาตุคามเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยจาคะอย่างนี้แล.

ดูก่อนวิสาขา มาตุคามเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญาอย่างไรดูก่อนวิสาขา มาตุคามในโลกนี้ เป็นผู้มี ๆ คือ ประกอบด้วยปัญญาเครื่องพิจารณาความเกิดและความดับ เป็นอริยะ ชำแรกกิเลส ให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ ดูก่อนวิสาขา มาตุคามเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญาอย่างนี้แล ดูก่อนวิสาขา มาตุคามประกอบด้วยธรรม ๔ ประการนี้แล. ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อชัยชนะในโลกหน้า ชื่อว่าปรารภโลกหน้าแล้ว.

Page 534

มาตุคามผู้จัดการงานดี สงเคราะห์คนข้าง

เคียงมาของสามีดี ประพฤติเป็นที่พอใจของสามี

รักษาทรัพย์ที่สามีหามาได้ มาตุคามนั้นเป็นผู้ถึง

พร้อมด้วยศรัทธาและศีล ปราศจากความตระหนี่

รู้ความประสงค์ ชำระทางสัมปรายิกัตถประโยชน์

อยู่เป็นนิตย์ นารีใดมีธรรม ๘ ประการนี้ ดังกล่าว

มานี้ ปราชญ์ทั้งหลายกล่าวสรรเสริญนารีแม้นั้น

ว่า เป็นผู้มีศีล ตั้งอยู่ในธรรม พูดคำสัตย์ อุบาสิกา

ผู้มีศีลเช่นนั้น ถึงพร้อมด้วยอาการ ๑๖ อย่างประกอบด้วยองคคุณ ๘ ประการ ย่อมเข้าถึงเทวโลกประเภทมนาปกายิกา.

จบ ปฐมอิธโลกสูตรที่ ๙

อรรถกถาปฐมอิธโลกสูตรที่ ๙

ปฐมอิธโลกสูตรที่ ๙ มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้.

บทว่า อยํส โลโก อารทฺโธ โหติ ความว่า โลกนี้ชื่อว่าอันเขาปรารภแล้วคือบริบูรณ์แล้ว เพราะปรารภความเพียร คือถึงพร้อมด้วยความเพียร เพื่อประโยชน์แก่กรรมที่ทำในโลกนี้.

บทว่า โสฬสาการสมฺปนฺนา ความว่า ประกอบด้วยอาการ ๑๖ คือ

Page 535

ด้วยการอาการ ๘ ที่กล่าวไว้ในพระสูตรและด้วยอาการ ๘ ที่กล่าวไว้ในอรรถกถา. อีกอย่างหนึ่ง อาจารย์พวกหนึ่งกล่าวว่า ประกอบด้วยอาการ ๑๖ แม้อย่างนี้ว่า องค์ ๘ เหล่าใดมีอยู่ บุคคลชักชวนผู้อื่นในองค์ ๘ เหล่านั้น. ก็ศรัทธา ศีล จาคะ และปัญญา พระผู้-มีพระภาคเจ้าตรัสคละกันในพระสูตรนี้.

จบ อรรถกถาปฐมอิธโลกสูตรที่ ๙

Page 536

๑๐. ทุติยอิธโลกสูตร

[๑๔๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาตุคามประกอบด้วยธรรม๔ ประการ ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อชัยชนะในโลกนี้ ชื่อว่าปรารภโลกนี้แล้ว ธรรม ๔ ประการเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาตุคามในโลกนี้ เป็นจัดการงานดี. สงเคราะห์คนข้างเคียงของสามีดี ๑ประพฤติเป็นที่พอใจสามี. รักษาทรัพย์ที่สามีหามาได้ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาตุคามเป็นผู้จัดการงานดีอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลายมาตุคามในโลกนี้ เป็นคนขยัน ไม่เกียจคร้านในการงานภายในบ้านของสามี ฯลฯ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาตุคามเป็นผู้จัดการงานดีอย่างนี้แล.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาตุคามเป็นผู้สงเคราะห์คนข้างเคียงของสามีดีอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาตุคามในโลกนี้ ย่อมรู้การงานที่อันโตชนภายในบ้านของสามี ฯลฯ ดูก่อนภิกษุทั้งหลายมาตุคามเป็นผู้สงเคราะห์คนข้างเคียงของสามีดีอย่างนี้แล.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาตุคามประพฤติเป็นที่พอใจของสามีอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาตุคามในโลกนี้ ไม่ละเมิดสิ่งอันเป็นที่ไม่พอใจของสามีเพราะเหตุแห่งชีวิต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาตุคามประพฤติเป็นที่พอใจของสามีอย่างนี้แล.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มามุคามรักษาทรัพย์ที่สามีหามาได้อย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาตุคามในโลกนี้ จัดการทรัพย์ คือข้าวเปลือก เงินหรือทอง ที่สามีหามาได้ให้คงอยู่ ฯลฯ ดูก่อนภิกษุ