arnon.onlineSign inAsk AI

พระอภิธรรมปิฎก ยมก · อินทริยยมก

ข้อ ๑๔๔๕–๑๔๕๔

เล่ม ๓๙

Text layerBuddha’s words22/22 in อินทริยยมก4 editions

พระอภิธรรมปิฎก ยมก อินทริยยมก ข้อ ๑๔๔๕–๑๔๕๔ (Royal Thai Volume 39 · Mahachula Volume 39 · Mahamakut Volume 84 · Chaloem Phrakiat Volume 39)

The Mahamakut edition prints the commentary in the same volumes as the canon, so this text includes commentary.

ไทย (มหามกุฏฯ), vol. 84, pp. 1119–1135

Page 1119

อตีตานาคตวาระ ปัจจนิก

จักขุนทริยมูล

จักขุนทริยมูละ โทมนัสสินทริยมูลี:-

[๑๔๔๕] บุคคลใดไม่ใช่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์ บุคคลนั้นก็ไม่ใช่จักละโทมนัสสินทรีย์ ใช่ไหม ?

บุคคลจำพวก ไม่ใช่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์ แต่จักละโทมนัส-สินทรีย์ บุคคล ๕ จำพวก ไม่ใช่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์ และไม่ใช่ก็จักละโทมนัสสินทรีย์.

ก็หรือว่า บุคคลใดไม่ใช่จักละโทมนัสสินทรีย์, บุคคลนั้นก็ไม่ใช่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์ ใช่ไหม ?

พระอรหันต์ไม่ใช่จักละโทมนัสสินทรีย์ แต่เคยรู้แจ้งจักขุน-ทรีย์, บุคคล ๔ จำพวก ไม่ใช่จักละโทมนัสสินทรีย์ และก็ไม่ใช่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์.

จบ จักขุนทริยมูละ โทมนัสสินทริยมูลี

จักขุนทริยิมูละ อนัญญาตัญญัสสามีตินทริยมูลี:-

[๑๔๔๖] บุคคลใดไม่ใช่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์, บุคคลนั้นก็ไม่ใช่จักเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ ใช่ไหม ?

Page 1120

ปุถุชนเหล่าใดจักได้มรรค ปุถุชนเหล่านั้นไม่ใช่เคยรู้แจ้งจักขุน-ทรีย์ แต่จักเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์, บุคคล ๘ จำพวก ไม่ใช่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์ และก็ไม่ใช่จักเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์

ก็หรือว่า บุคคลใดไม่ใช่จักเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์,บุคคลนั้นไม่ใช่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์ ใช่ไหม ?

พระอรหันต์ไม่ใช่จักเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ แต่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์, บุคคล ๘ จำพวก ไม่ใช่จักเจริญอนัญญาตัญญัส-สามีตินทรีย์ และก็ไม่ใช่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์.

จบ จักขุนทริยมูละ อนัญญาตัญญัสสามีตินทริยมูลี

จักขุนทริยมูละ อัญญินทริยมูลี:-

[๑๔๔๗] บุคคลใดไม่ใช่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์, บุคคลนั้นก็ไม่ใช่จักเจริญอัญญินทรีย์ ใช่ไหม ?

บุคคล ๗ จำพวก ไม่ใช่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์ แต่จักเจริญอัญ-ญินทรีย์, บุคคล ๒ จำพวก ไม่ใช่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์ และก็ไม่ใช่จักเจริญอัญญินทรีย์.

ก็หรือว่า บุคคลใดไม่ใช่จักเจริญอัญญินทรีย์ บุคคลนั้นก็ไม่ใช่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์ ใช่ไหม ?

Page 1121

พระอรหันต์ไม่ใช่จักเจริญอัญญินทรีย์ แต่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์,บุคคล ๒ จำพวก ไม่ใช่จักเจริญอัญญินทรีย์ และก็ไม่ใช่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์.

จบ จักขุนทริยมูละ อัญญินทริยมูลี

จักขุนทริยมูละ อัญญาตาวินทริยมูลี:-

[๑๔๔๘] บุคคลใดไม่ใช่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์, บุลคลนั้นก็ไม่ใช่จักกระทำให้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์ ใช่ไหม ?

บุคคล ๘ จำพวก ไม่ใช่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์ แต่จักกระทำให้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์, ปุถุชนเหล่าใดจักได้มรรค ปุถุชนเหล่านั้นไม่ใช่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์ และก็ไม่ใช่จักกระทำให้แจ้งอัญญาตาวิน-ทรีย์.

ก็หรือว่า บุคคลใดไม่ใช่จักกระทำให้รู้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์,บุคคลนั้นก็ไม่ใช่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์ ใช่ไหม ?

พระอรหันต์ไม่ใช่จักกระทำให้รู้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์ แต่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์ ปุถุชนเหล่าใดจักไม่ได้มรรค ปุถุชนเหล่านั้นไม่ใช่จักกระทำให้รู้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์ และก็ไม่ใช่เคยรู้แจ้งจักขุนทรีย์.

จบ จักขุนทริยมูละ อัญญาตาวินทริยมูลี

จักขุนทริยมูล จบ

Page 1122

โทมนัสสินทริยมูล

โทมนัสสินทริยมูละ อนัญญาตัญญัสสามีตินทริยมูลี:-

[๑๔๔๙] บุคคลใดไม่ใช่เคยละโทมนัสสินทรีย์, บุคคลนั้นก็ไม่ใช่จักเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ ใช่ไหม ?

ปุถุชนเหล่าใดจักได้มรรค ปุถุชนเหล่านั้นไม่ใช่เคยละโทมนัส-สินทรีย์ แต่จักเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์, บุคคล ๖ จำพวกไม่ใช่เคยละโทมนัสสินทรีย์ และก็ไม่ใช่จักเจริญอนัญญาตัญญัสสามี-ตินทรีย์.

ก็หรือว่า บุคคลใดไม่ใช่จักเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์,บุคคลนั้นก็ไม่ใช่เคยละโทมนัสสินทรีย์ ใช่ไหม ?

บุคคล ๓ จำพวก ไม่ใช่จักเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์แต่เคยละโทมนัสสินทรีย์, บุคคล ๖ จำพวก ไม่ใช่จักเจริญอนัญญา-ตัญญัสสามีตินทรีย์ และก็ไม่ใช่เคยละโทมนัสสินทรีย์.

จบ โทมนัสสินทริยมูละ อนัญญาตัญญัสสามีตินทริยมูลีโทมนัสสินทริยมูละ อัญญินทริยมูลี:-

[๑๔๕๐] บุคคลใดไม่ใช่เคยละโทมนัสสินทรีย์, บุคคลนั้นก็ไม่ใช่จักเจริญอัญญินทรีย์ ใช่ไหม ?

Page 1123

บุคคล ๖ จำพวก ไม่ใช่เคยละโทมนัสสินทรีย์ แต่จักเจริญอัญญินทรีย์ ปุถุชนเหล่าใดจักไม่ได้มรรค ปุถุชนเหล่านั้นไม่ใช่เคยละโทมนัสสินทรีย์ และก็ไม่ใช่จักเจริญอัญญินทรีย์.

ก็หรือว่า บุคคลใดไม่ใช่จักเจริญอัญญินทรีย์, บุคคลนั้นก็ไม่ใช่เคยละโทมนัสสินทรีย์ ใช่ไหม ?

บุคคล ๒ จำพวก ไม่ใช่จักเจริญอัญญินทรีย์ แต่เคยละโทม-นัสสินทรีย์, ปุถุชนเหล่าใดจักไม่ได้มรรค ปุถุชนเหล่านั้นไม่ใช่เจริญอัญญินทรีย์ และก็ไม่ใช่เคยละโทมนัสสินทรีย์.

จบ โทมนัสสินทริยมูละ อัญญินทริยมูลี

โทมนัสสินทริยมูละ อัญญาตาวินทริยมูลี:-

[๑๔๕๑] บุคคลใดไม่ใช่เคยละโทมนัสสินทรีย์, บุคคลนั้นก็ไม่ใช่จักกระทำให้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์ ใช่ไหม ?

บุคคล ๖ จำพวก ไม่ใช่เคยละโทมนัสสินทรีย์ แต่จักกระทำให้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์, ปุถุชนเหล่าใดจักไม่ได้มรรค ปุถุชนเหล่านั้นไม่ใช่เคยละโทมนัสสินทรีย์ และก็ไม่ใช่จักกระทำให้แจ้งอัญ-ญาตาวินทรีย์.

ก็หรือว่า บุคคลใดไม่ใช่จักกระทำให้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์,บุคคลนั้นก็ไม่ใช่เคยละโทมนัสสินทรีย์ ใช่ไหม ?

Page 1124

พระอรหันต์ไม่ใช่จักกระทำให้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์ แต่เคยละโทมนัสสินทรีย์, ปุถุชนเหล่าใดจักไม่ได้มรรค ปุถุชนเหล่านั้นไม่ใช่จักกระทำให้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์ และก็ไม่ใช่เคยละโทมนัสสินทรีย์.

จบ โทมนัสสินทริยมูละ อัญญาตาวินทริยมูลี

โทมนัสสินทริยมูล จบ

Page 1125

อนัญญาตัญญัสสามีตินทริยมูล

อนัญญาตัญญัสสามีตินทริยมูละ อัญญินทริยมูลี:-

[๑๔๕๒] บุคคลใดไม่ใช่เคยเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์,บุคคลนั้นก็ไม่ใช่จักเจริญอัญญินทรีย์ ใช่ไหม ?

บุคคล ๒ จำพวก ไม่ใช่เคยเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์แต่จักเจริญอัญญินทรีย์, ปุถุชนเหล่าใดจักไม่ได้มรรค ปุถุชนเหล่านั้นไม่ใช่เคยเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ และก็ไม่ใช่จักเจริญอัญญิน-ทรีย์.

ก็หรือว่า บุคคลใดไม่ใช่จักเจริญอัญญินทรีย์ บุคคลนั้นก็ไม่ใช่เคยเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ ใช่ไหม ?

บุคคล ๒ จำพวก ไม่ใช่จักเจริญอัญญินทรีย์ แต่เคยเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์, ปุถุชนเหล่าใดจักไม่ได้มรรค ปุถุชนเหล่านั้นไม่ใช่จักเจริญอัญญินทรีย์ และก็ไม่ใช่เคยเจริญอนัญญาตัญญัสสามี-ตินทรีย์.

จบ อนัญญตัญญัสสามีตินทริยมูละ อัญญินทริยมูลี

อนัญญาตัญญัสสามีตินทริยมูละ อัญญาตาวินทริยมูลี:-

[๑๔๕๓] บุคคลใดไม่ใช่เคยเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์,บุคคลนั้นก็ไม่ใช่จักกระทำให้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์ ใช่ไหม ?

Page 1126

บุคคล ๒ จำพวก ไม่ใช่เคยเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์แต่จักกระทำให้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์, ปุถุชนเหล่าใดจักไม่ได้มรรคปุถุชนเหล่านั้นไม่ใช่เคยเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ และก็ไม่ใช่จักกระทำให้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์.

ก็หรือว่า บุคคลใดไม่ใช่จักกระทำให้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์,บุคคลนั้นก็ไม่ใช่เคยเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ ใช่ไหม ?

พระอรหันต์ไม่ใช่จักกระทำให้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์ แต่เคยเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์, ปุถุชนเหล่าใดจักไม่ได้มรรค ปุถุชนเหล่านั้นไม่ใช่จักกระทำให้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์ และก็ไม่ใช่เคยเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์.

จบ อนัญญาตัญญัสสามีตินทริยมูละ อัญญาตาวินทริยมูลี

อนัญญาตัญญัสสามีตินทริยมูล จบ

Page 1127

อัญญินทริยมูล

อัญญินทริยมูละ อัญญาตาวินทริยมูลี:-

[๑๔๕๔] บุคคลใดไม่ใช่เคยเจริญอัญญินทรีย์, บุคคลนั้นก็ไม่ใช่จักกระทำให้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์ ใช่ไหม ?

บุคคล ๘ จำพวก ไม่ใช่เคยเจริญอัญญินทรีย์ แต่จักกระทำให้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์, ปุถุชนเหล่าใดจักไม่ได้มรรค ปุถุชนเหล่านั้นไม่ใช่เคยเจริญอัญญินทรีย์ และก็ไม่ใช่จักกระทำให้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์.

ก็หรือว่า บุคคลใดไม่ใช่จักกระทำให้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์บุคคลนั้นก็ไม่ใช่เคยเจริญอัญญินทรีย์ ใช่ไหม ?

พระอรหันต์ไม่ใช่จักกระทำให้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์ แต่เคยเจริญอัญญินทรีย์, ปุถุชนเหล่าใดจักไม่ได้มรรค ปุถุชนเหล่านั้นไม่ใช่จักกระทำให้แจ้งอัญญาตาวินทรีย์ และก็ไม่ใช่เคยเจริญอัญญินทรีย์.

จบ อัญญินทริยมูละ อัญญาตาวินทริยมูลี

อัญญินทริยมูล จบ

อตีตานาคตวาระ จบ

ยมก จบ

Page 1128

อรรถกถาอินทริยยมก

บัดนี้เป็นการพรรณนา อันทริยยมก ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงในลำดับต่างจากธรรมยมก เพราะทรงรวบรวมธรรมทั้งหลายมีกุศลธรรมเป็นต้น ที่พระองค์ทรงแสดงแล้วในมูลยมกเหล่านั้นให้เป็นส่วนหนึ่ง ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่ได้อยู่ ในอินทริยยมกนั้นพึงทราบการกำหนดพระบาลี โดยนัยที่กล่าวแล้วในขันธยมกเป็นต้น.

ก็แม้ในอินทริยยมกนี้ มหาวาระ ๓ มีปัณณัตติวาระเป็นต้นและอนันตรวาระ ที่เหลือก็เป็นเช่นกับที่มาแล้วในยมกทั้งหลายมีขันธ-ยมกเป็นต้น พร้อมด้วยประเภทแห่งกาลเป็นต้น แต่ว่ายมกทั้งหลายมีมากกว่าธาตุยมกเพราะความที่แห่งอินทรีย์ทั้งหลายมีมาก ก็ท่านไม่ประกอบ ชิวหายตนะ และกายายตนะ กับด้วย จักขวายตนะ และจักขุธาตุ ในนัยอันมีจักขวายตนะและจักขุธาตุเป็นมูล ในปุคคลวาระเป็นต้น ในหนหลัง และไม่ถือเอายมกทั้งหลาย มีชิวหายตนะและกายายตนะเป็นมูล ฉันใด แม้ในอินทริยยมกนี้ ท่านก็ไม่ประกอบชิวหินทรีย์และกายินทรีย์ ในนัยอันมีจักขุนทรีย์เป็นมูล และไม่ถือเอายมกทั้งหลายที่มีชิวหินทรีย์ และกายินทรีย์เป็นมูล ฉันนั้น พึงทราบเหตุในการไม่ถือเอายมกทั้งหลายเหล่านั้น ตามนัยที่ท่านกล่าวไว้แล้วในยมกนั้นนั่นแหละ.

Page 1129

ส่วน มนินทรีย์ พึงทราบว่า ท่านประกอบแล้วด้วยมูลทั้งหลายมีจักขุนทรีย์เป็นมูลเป็นต้น ฉันใด แม้กับมูลทั้งหลายมีอิตถินทรีย์เป็นมูล ก็ฉันนั้นนั่นแหละ มนินทรีย์ย่อมถึงการประกอบ เพราะเหตุใดเพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ท่านไม่ประกอบแล้ว โดยลำดับ บทที่วางไว้(แต่) ประกอบไว้ในที่สุดกับมูลทั้งหลายมีจักขุนทรีย์เป็นต้น แม้ทั้งหมด.

ท่านประกอบอิตถินทรีย์ กับ จักขุนทรีย์, ปุริสินทรีย์ กับจักขุนทรีย์, ชีวิตินทรีย์ กับ จักขุนทรีย์, สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โทม-นัสสินทรีย์ไม่มีในปฏิสนธิ เพราะเหตุนั้นท่านจึงไม่ถือเอา.

โสมนัสสินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ ท่านถือเอาแล้วในปฏิสนธิเพราะเกิดมีพร้อมกับการเกิดขึ้น อินทรีย์ ๕ อย่างมีสัทธินทรีย์เป็นต้นก็เหมือนอย่างนั้น อินทรีย์ที่เป็นโลกุตตร ๓ อย่าง ท่านก็ไม่ถือเอาเพราะไม่มีในปฏิสนธิ อินทรีย์เหล่าใดท่านถือเอาแล้วด้วยอำนาจแห่งอินทรีย์เหล่านั้น พึงทราบการนับยมกในนัยอันมีจักขุนทรีย์เป็นมูลในอินทริยยมกนี้ ด้วยประการฉะนี้ ก็ในที่นี้พึงทราบการนับยมกในนัยอันมีจักขุนทรีย์เป็นมูลในที่นี้ฉันใด ในที่ทั้งปวง ก็ฉันนั้น พึงทราบการกำหนดพระบาลีในวาระทั้งหลายอย่างนี้ก่อนว่า ก็ยมกเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงถือเอาแล้วควรนับยมกทั้งหลายด้วยสามารถแห่งยมกเหล่านั้น อีกอย่างหนึ่ง เมื่อนับ พึงนับด้วยสามารถแห่งโมฆะปุจฉา.

Page 1130

ก็ในการวินิจฉัยเนื้อความนี้ พึงทราบนัยมุขนี้ดังต่อไปนี้.

คำว่า สจกฺขุกานํ น อตฺถีนํ ท่านกล่าวแล้วด้วยสามารถแห่งสัตว์ทั้งหลายที่มีรูป มีพรหมปาริสัชชาเป็นต้น และด้วยสามารถแห่งบุรุษเพศและผู้ไม่มีเพศ เพราะว่าอิตถินทรีย์ย่อมไม่เกิดแก่พรหมบุรุษเพศ และผู้ไม่มีเพศเหล่านั้น.

คำว่า สจกฺขุกานํ น ปุรสานํ ท่านกล่าวแล้วด้วยสามารถแห่งรูปพรหมด้วย แห่งสตรีเพศและบุคคลผู้ไม่มีเพศด้วย เพราะว่าปุริสินทรีย์ย่อมไม่เกิดแก่รูปพรหม สตรีและผู้ไม่มีเพศเหล่านั้น.

คำว่า อจกฺขุกานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ ชีวิตินฺทริยํ อุปฺ-ปชฺชติ ท่านกล่าวหมายเอาสัตว์ทั้งหลายในเอกโวการภพ จตุโวการภพและในกามธาตุ.

คำว่า สจกฺขุกานํ วินา โสมนสฺเสน ท่านกล่าวแล้วด้วยสามารถแห่งบุคคลผู้ปฏิสนธิด้วยมหาวิบากปฏิสนธิ ๔ ที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา.

คำว่า สจกฺขุกานํ วินา อุเปกฺขาย ท่านกล่าวด้วยสามารถแห่งบุคคลผู้ปฏิสนธิพร้อมด้วยโสมนัส.

คำว่า อุเปกฺขาย อจกฺขุกานํ ท่านกล่าวด้วยสามารถแห่งอเหตุกปฏิสนธิ.

คำว่า อเหตุกานํ ท่านกล่าวแล้วเพราะความไม่มีแห่งอินทรีย์ทั้งหลายมีสัทธินทรีย์เป็นต้น กับด้วยอเหตุกปฏิสนธิ.

Page 1131

จริงอยู่ ในอเหตุกปฏิสนธิ ย่อมไม่มีศรัทธา สติ ปัญญา แน่-นอน แต่สมาธิและวิริยะ ย่อมไม่ถึงความเป็นอินทรีย์.

คำว่า สเหตุกานํ อจกฺขุกานํ ท่านกล่าวแล้วด้วยอำนาจคัพภเสยยกสัตว์ และพรหมที่ไม่มีรูป ก็พวกสเหตุกะอื่นชื่อว่า อจกฺขุ-โก = ไม่มีจักขุ ย่อมไม่มี.

คำว่า สจกฺขุกานํ อเหตุกานํ ท่านกล่าวหมายเอาสัตว์ในอบายด้วยสามารถแห่งโอปปาติกะ.

คำว่า สจกฺขุกานํ าณวปฺปยุตฺตานํ ท่านกล่าวหมายเอาสัตว์ที่ปฏิสนธิด้วยเหตุสอง ในกามธาตุ.

คำว่า สจกฺขุกานํ าณสมฺปยุตฺตานํ กล่าวหมายเอารูปพรหมด้วย เทวดาและมนุษย์ในกามาวจรด้วย.

คำว่า าณสมฺปยุตฺตานํ อจกฺขุกานํ ท่านกล่าวหมายเอาอรูปพรหม และติเหตุกสัตว์ผู้เกิดในครรภ์.

ในชีวิตินทรีย์มูล คำว่า วินา โสมนสฺเสน อุปฺปชฺชนฺตานํท่านกล่าวหมายเอาชีวิตินทรีย์แม้ทั้งสองอย่าง.

คำว่า ปวตฺเต โสมนสฺสวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณท่านกล่าวหมายเอาอรูปชีวิตินทรีย์.

พึงทราบการประกอบ ชีวิตินทรีย์ด้วยสามารถปฏิสนธิ และปวัตติ แม้ในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้ แม้ในมูลทั้งหลายมีโสมนัสสินทรีย์

Page 1132

เป็นมูลเป็นต้น พึงถือเอาเนื้อความด้วยสามารถแห่งปฏิสนธิและปวัตตินั้นแหละ แต่ในปฏิโลมนัย ในนิโรธวาระ พึงทราบการเกิด การไม่เกิด การดับ และการไม่ดับ ในจุติ ปฏิสนธิ และปวัตติ แม้ทั้ง ๓กาลด้วยสามารถแห่งธรรมทั้งหลายเหล่านั้นด้วย เหล่าอื่นด้วยตามที่ได้.

ใน อนาคตวาระ คำว่า เอเตเนว๑ ภาเวน ดังนี้ อธิบายว่าด้วยการถือเอาปุริสปฏิสนธินั้นแหละ เพราะไม่ถึงซึ่งอิตถีภาวะ ในลำดับด้วยปุริสภาวะนั้นนั่นแหละ.

คำวิสัชนาว่า กติจิ ภเว ทสฺเสตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติอธิบายว่า บุรุษใดถือเอาแล้วซึ่งปฏิสนธิในภูมิไร ๆ ไม่ถึงแล้วซึ่งอิตถี-ภาวะ จักปรินิพพาน เทียว ( หมายความว่าเกิดในภพใดด้วยเพศใดจักปรินิพพานด้วยเพศนั้นในภพนั้น)

แม้ในปัญหาที่สองก็นัยนี้ ก็บทว่า มนินทรีย์ด้วยไม่เคยเกิดในภังคขณะแห่งอุปัตติจิตของสุทธาวาสพรหม ดังนี้ ในอตีตวาระด้วยปัจจุบันวาระ ( ปัจจุปันนาตีตวาระ ) อธิบายว่า บัณฑิตไม่ถือเอาเนื้อความด้วยอำนาจการก้าวล่วงอุปาทขณะเหมือนกับในจิตตยมก แต่ควรถือเอาด้วยอำนาจแห่งการไม่เคยเกิดขึ้นในภพนั้น พึงทราบการวินิจฉัยเนื้อความในปวัตติวาระ แม้ทั้งหมดโดยนัยมุขนี้.

ก็ใน ปริญญาวาระ ท่านแสดงจักขุโสตยมกอย่างเดียวเท่านั้นในมูลทั้งหลายมีจักขุมูลเป็นต้น ก็เพราะท่านแสดงอินทรีย์ทั้งหลายที่บุคคลไม่ควรกำหนดรู้ ที่เป็นโลกิยอัพยากตะด้วย ที่เจือด้วยโลกิยอัพ-๑. บาลีใช้ เอเตเนว อรรถกถาใช้ เอเกเนว

Page 1133

ยากตะด้วย แม้ที่เหลือ เหตุนั้นท่านจึงแสตงอินทรีย์ ที่ท่านไม่แสดงเหล่านั้น โดยนัยนี้นั่นเทียว ก็เพราะอกุศลเป็นธรรมอันบุคคลพึงละโดยส่วนเดียว กุศลพึงเจริญโดยส่วนเดียว โลกุตตระอันเป็นอัพยากตะอันบุคคลพึงทำให้แจ้ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ย่อมละโทม-นัสสินทรีย์ ย่อมเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งอัญญาตาวินทรีย์ ก็อัญญินทรีย์บุคคลควรเจริญก็มี ควรทำให้แจ้งก็มี อัญญินทรีย์นั้นท่านถือเอาด้วยอำนาจการภาวนา (การทำให้เจริญ )

ในคำทั้งหลายเหล่านั้น คำว่า เทฺว ปุคฺคลา ได้แก่ ผู้พร้อม-เพรียงด้วยสกทาคามี และผู้พร้อมเพรียงด้วยอรหัตมรรค ในบุคคลทั้งสองนั้น คนหนึ่งชื่อว่า ย่อมไม่ละโทมนัสสินทรีย์ เพราะไม่สามารถตัดขาดได้ คนหนึ่งชื่อว่า ย่อมไม่ละโทมนัส เพราะความที่ท่านละโทมนัสสินทรีย์แล้ว.

บทว่า จกฺขุนฺทฺริยํ น ปริชานาติ ได้แก่ย่อมไม่รู้ทั่ว เพราะความที่แห่งท่านไม่สามารถยังมรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นได้ บัณฑิตพึงทราบเนื้อความในคำวิสัชชนาทั้งปวงโดยนัยนี้.

อรรถกถาอิตทริยยมก จบ

Page 1134

นิคมคาถา

ก็หญิงชายผู้ใดถึงพร้อมด้วยกิจดำรงอยู่ในโอวาทของพระศาสดาสัมมาสัมพุทธะพระองค์ใดผู้ทำกิจเสร็จแล้ว หญิงชายผู้นั้น กำหนดตั้งมั่นในโอวาทของพระจอมมุนีไว้ดีแล้ว ย่อมเป็นผู้ก้าวล่วงอำนาจของพระยายม. พระสัมมาสัมพุทธะผู้ทรงเป็นเทพยิ่งกว่าเทพทั้งปวง ผู้ไม่มีมลทินอันจะนำไปสู่อำนาจของพระยายม เสด็จประทับอยู่ท่ามกลางเทวบริษัทหมู่ใหญ่ในเทวบุรี ทรงประกาศปกรณ์ชื่อว่ายมก ฉันใดข้าพเจ้า (พระพุทธโฆษาจารย์) ปรารภอรรถกถาแห่งปกรณ์ยมกนั้นเพื่อแสดงวิธีกำหนดพระบาลีและนัยแห่งอรรถในคำปุจฉาวิสัชนา.

บัดนี้ อรรถกถาแห่งปกรณ์นี้นั้นถึงความสำเร็จแล้วด้วยแบบ-แผนมีประมาณ ๕ ภาณวาร โดยปราศจากอันตรายในโลกที่มีอันตรายมากฉันใด ขอสัตว์ทั้งหลาย จงเป็นผู้มีความสำเร็จในหิตานุหิตประโยชน์พรั่งพร้อมด้วยความสุข และขอมโนรถแม้ทั้งปวงของสรรพสัตว์ทั้งหลายจงถึงความสำเร็จฉันนั้น เทอญ.

อรรถกถาแห่งยมก จบ

Page 1135

พระอภิธรรมปิฎก

เล่มที่ ๖

ยมก ภาคที่ ๒

และ

อรรถกถา

จบ

End of ข้อ ๑๔๔๕–๑๔๕๔