arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระวินัยปิฎก มหาวรรค · อุโบสถขันธกะ

ปาติโมกขุเทศ ๕

เล่ม ๔

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๖๗ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๖/๑๔ ในอุโบสถขันธกะมี ๔ ฉบับ

พระวินัยปิฎก มหาวรรค อุโบสถขันธกะ ปาติโมกขุเทศ ๕ (ฉบับหลวง เล่ม ๔ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๔ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๔)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๔ หน้า ๒๖๕–๒๖๘

หน้า ๒๖๕

ธรรม ๑ การทำอุโบสถเป็นวรรคโดยธรรม ๑ การทำอุโบสถที่พร้อมเพรียงโดยธรรม ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในการทำอุโบสถ ๔ อย่างนั้น การทำอุโบสถเป็นวรรคโดยไม่เป็นธรรมนี้ใด การทำอุโบสถเห็นปานนั้นไม่ควรทำ และเราก็ไม่อนุญาต

ในการทำอุโบสถ ๔ อย่างนั้น การทำอุโบสถที่พร้อมเพรียงโดยไม่เป็นธรรมนี้ใด การทำอุโบสถเห็นปานนั้นไม่ควรทำ และเราก็ไม่อนุญาต

ในการทำอุโบสถ ๔ อย่างนั้น การทำอุโบสถเป็นวรรคโดยธรรมนี้ใด การทำอุโบสถเห็นปานนั้นไม่ควรทำ และเราก็ไม่อนุญาต

ในการทำอุโบสถ ๔ อย่างนั้น การทำอุโบสถที่พร้อมเพรียงโดยธรรมนี้ใด การทำอุโบสถเห็นปานนั้นควรทำ และเราก็อนุญาต

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงทำในใจว่า ‘จักทำอุโบสถกรรมชนิดที่พร้อมเพรียงโดยธรรม’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล”

๑๑. ว่าด้วยการสวดปาติโมกข์ย่อเป็นต้น

ปาติโมกขุทเทส ๕

{๑๖๗} [๑๕๐] ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลายได้มีความสงสัยว่า “ปาติโมกขุทเทส การสวดปาติโมกข์มีเท่าไรหนอแล” จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปาติโมกขุทเทสนี้มี ๕ คือ

หน้า ๒๖๖

ภิกษุสวดนิทาน จบแล้ว พึงสวดอุทเทสที่เหลือโดยสุตบท นี้เป็นปาติโมกขุทเทสที่ ๑

สวดนิทาน สวดปาราชิก ๔ จบแล้ว พึงสวดอุทเทสที่เหลือโดยสุตบท นี้เป็นปาติโมกขุทเทสที่ ๒

สวดนิทาน สวดปาราชิก ๔ สวดสังฆาทิเสส ๑๓ จบแล้ว พึงสวดอุทเทสที่เหลือโดยสุตบท นี้เป็นปาติโมกขุทเทสที่ ๓

สวดนิทาน สวดปาราชิก ๔ สวดสังฆาทิเสส ๑๓ สวดอนิยต ๒ จบแล้ว พึงสวดอุทเทสที่เหลือโดยสุตบท นี้เป็นปาติโมกขุทเทสที่ ๔สวดโดยพิสดารทีเดียว เป็นปาติโมกขุทเทสที่ ๕

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปาติโมกขุทเทสมี ๕ นี้แล”

เรื่องทรงห้ามสวดปาติโมกข์ย่อ

สมัยต่อมา ภิกษุทั้งหลายทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาต

การสวดปาติโมกข์ย่อไว้แล้ว จึงสวดปาติโมกข์ย่อทุกครั้ง ภิกษุทั้งหลายจึง กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งห้ามภิกษุทั้งหลายว่า

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑คำว่า นิทาน ในที่นี้หมายถึงคำเริ่มต้นในการสวดปาติโมกข์ซึ่งมีพระพุทธานุญาตกำหนดไว้เป็นแบบในข้อ ๑๓๔ (หน้า ๒๔๔ ในเล่มนี้ และดูคำอธิบายในข้อ ๑๓๕ หน้า ๒๔๕-๒๔๗ ในเล่มนี้)
  2. ๒พึงสวดอุทเทสที่เหลือโดยสุตบท หมายถึงการยกหัวข้อที่เป็นจำนวนสิกขาบทมาสวดย่อว่า “ท่านทั้งหลาย ธรรมคือปาราชิก ๔ สิกขาบท ฯลฯ ธรรมคืออธิกรณสมถะ ๗ ท่านทั้งหลายได้ฟังมาแล้ว ฯลฯ ไม่วิวาทกันศึกษาในสิกขาบทนั้นเถิด” โดยสอบถามยํ้าถึงความบริสุทธิ์ของแต่ละท่านในธรรมคือสิกขาบทนั้นๆ ก่อนแล้ว ซึ่งคำว่า โดยสุตบท ก็คือบทที่สวดว่า สุตา โข ปนายสฺมนฺเตหิ แปลว่า “ท่านทั้งหลายได้ฟังมาแล้ว” นั่นเองโดยสุตบทในอีก ๔ วิธีที่เหลือก็พึงทราบตามนัยนี้ เพียงแต่สวดจบอุทเทสใดแล้ว ก็ไม่ต้องสวดอุทเทสนั้นในสุตบทอีก (นัย วิ.อ. ๓/๑๓๑)
หน้า ๒๖๗

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงสวดปาติโมกข์ย่อ รูปใดสวด ต้องอาบัติทุกกฏ”

ทรงอนุญาตให้สวดปาติโมกข์ย่อเมื่อมีอันตราย

สมัยต่อมา ที่อาวาสแห่งหนึ่งแถบแคว้นโกศล ได้มีภัยคือความพลุกพล่านในวันอุโบสถ ภิกษุทั้งหลายไม่อาจสวดปาติโมกข์โดยพิสดารได้ จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีอันตราย เราอนุญาตให้สวดปาติโมกข์ย่อได้”

ทรงห้ามสวดปาติโมกข์ย่อเมื่อไม่มีอันตราย

สมัยต่อมา พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ แม้เมื่ออันตรายไม่มี ก็สวดปาติโมกข์ย่อ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งห้ามภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อไม่มีอันตราย ภิกษุไม่พึงสวดปาติโมกข์ย่อ รูปใดสวด ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีอันตราย เราอนุญาตให้สวดปาติโมกข์ย่อได้

อันตราย ๑๐

อันตรายในเรื่องนั้นเหล่านี้ คือ

๑. ราชันตราย พระราชาเสด็จมา

๒. โจรันตราย โจรมาปล้น

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑อันตราย ในที่นี้หมายถึงเหตุที่ทำให้ไม่ต้องสวดปาติโมกข์โดยพิสดาร
หน้า ๒๖๘

๓. อัคยันตราย ไฟไหม้

๔. อุทกันตราย น้ำหลากมา

๕. มนุสสันตราย คนมามาก

๖. อมนุสสันตราย ผีเข้าภิกษุ

๗. วาฬันตราย สัตว์ร้ายเข้ามา

๘. สิริงสปันตราย งูร้ายเลื้อยเข้ามา

๙. ชีวิตันตราย ภิกษุอาพาธหนักจะถึงมรณภาพ

๑๐. พรหมจริยันตราย มีอันตรายแก่พรหมจรรย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สวดปาติโมกข์ย่อได้ในเพราะอันตรายเห็นปานนี้ เมื่อไม่มีอันตราย ให้สวดโดยพิสดาร”

ทรงห้ามแสดงธรรมท่ามกลางสงฆ์ก่อนได้รับอาราธนา

{๑๖๘} ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ไม่ได้รับอาราธนาแสดงธรรมในท่ามกลางสงฆ์ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งห้ามภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่ได้รับอาราธนาไม่พึงแสดงธรรมในท่ามกลางสงฆ์ รูปใดแสดง ต้องอาบัติทุกกฏดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้เถระแสดงธรรมเอง หรือ อาราธนาผู้อื่นให้แสดง”

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑มีอันตรายแก่พรหมจรรย์ ในที่นี้หมายถึงมีพวกชาวบ้านประสงค์จะให้ภิกษุรูปหนึ่งหรือหลายรูปลาสิกขา (วิ.อ. ๓/๑๓๑)