พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ นิสสัคคิยกัณฑ์ · จีวรวรรค
สิกขาบทที่ ๕ เรื่องภิกษุณีอุปปลวัณณา
เล่ม ๒ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๔๖–๕๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๕/๑๐ ในจีวรวรรคมี ๔ ฉบับ
พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ นิสสัคคิยกัณฑ์ จีวรวรรค สิกขาบทที่ ๕ เรื่องภิกษุณีอุปปลวัณณา (ฉบับหลวง เล่ม ๒ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒ หน้า ๔๒–๔๙
๕. จีวรปฏิคคหณสิกขาบท
ว่าด้วยการรับจีวร
เรื่องอุบลวรรณาภิกษุณี
{๔๖} [๕๐๘] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้น อุบลวรรณาภิกษุณีอยู่ในพระนครสาวัตถี ครั้นเวลาเช้า นางครองอันตรวาสกแล้ว ถือบาตรและจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี เที่ยวบิณฑบาตในพระนครสาวัตถีแล้ว กลับจากบิณฑบาตในเวลาหลังอาหาร เดินเข้าไปทางป่าอันธวันเพื่อพักผ่อนกลางวัน เข้าไปถึงป่าอันธวันแล้ว นั่งพักกลางวันที่โคนไม้ต้นหนึ่งสมัยนั้น พวกโจรทำโจรกรรมมาแล้วช่วยกันฆ่าแม่โคแล้วถือเนื้อเข้า ไปยังป่าอันธวัน หัวหน้าโจรได้แลเห็นอุบลวรรณาภิกษุณีนั่งพักกลางวันอยู่ที่โคนไม้ต้นหนึ่ง
จึงคิดว่า “ถ้าพวกโจรลูกน้องของเราพบเข้าก็จักเบียดเบียนภิกษุณีนี้” จึงได้เลี่ยงไปทางอื่น ครั้นเมื่อย่างเนื้อสุกแล้ว หัวหน้าโจรนั้น ได้เลือกเนื้ออชิ้นที่ดี ๆ เอาใบไม้ห่อแขวนไว้ที่ต้นไม้ใกล้อุบลวรรณาภิกษุณีแล้ว กล่าวว่า “เนื้อห่อนี้เราให้แล้ว ผู้ที่เห็น ไม่ว่าเป็นสมณะหรือพราหมณ์ จงถือเอาไปเถิด” ดังนี้แล้วก็จากไปอุบลวรรณาภิกษุณีออกจากสมาธิ ได้ยินหัวหน้าโจรนั้นกล่าววาจานึ้จึง ถือเอาเนื้อนั้นไปยังสำนัก ครั้นราตรีนั้นผ่านไป นางทำเนื้อนั้นให้สำเร็จ รูปแล้วห่อด้วยผ้าอุตตราสงค์เหาะไปลงที่พระวิหารเวฬุวัน
- ๑ครองอันตรวาสก ในที่นี้ หมายถึงผลัดเปลี่ยนผ้าสบงหรือขยับผ้าสบงที่นุ่งอยู่ให้กระชับมั่น มิใช่ว่าก่อนหน้านี้มิได้นุ่งผ้าสบง
- ๒ถือบาตรและจีวร เป็นสำนวนบาลีที่หมายถึงการเดินบิณฑบาต โดยใช้มือทั้งสองอุ้มบาตร เรียกว่าถือบาตร มีจีวรครองกาย เรียกว่าถือจีวร (วิ.อ. ๑/๑๘๐)
{๔๗} ก็สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังหมู่บ้าน เหลือท่านพระอุทายีอยู่เฝ้าพระวิหาร จึงอุบลวรรณาภิกษุณีเข้าไปหาท่านถึงที่อยู่ ครั้นแล้วถามท่านว่า “ท่านเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ที่ไหน”
ท่านพระอุทายีตอบว่า “ดูก่อนน้องหญิง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังหมู่บ้าน”
“ได้โปรดถวายเนื้อนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วย เจ้าข้า”
“ดูก่อนน้องหญิง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอิ่มเอิบด้วยเนื้อที่เธอถวาย ฉันใด ถ้าเธอถวายผ้าอันตรวาสกแก่ฉัน แม้ฉันก็จะพึงอิ่มเอิบด้วยผ้าอันตรวาสกฉันนั้นเหมือนกัน”
“ท่านเจ้าข้า ความจริงพวกดิฉันชื่อว่าเป็นแม่บ้าน หาลาภได้ยาก ทั้งผ้าผืนนี้ก็เป็นผ้าผืนสุดท้ายที่ครบห้า ของดิฉัน ดิฉันถวายไม่ได้”
“ดูก่อนน้องหญิง เปรียบเหมือนบุรุษให้ช้างแล้วก็ควรสละสายรัดท้องช้างด้วย ฉันใด เธอก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ถวายเนื้อแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ก็จงสละผ้าอันตรวาสกถวายแก่ฉันด้วย”
ครั้นนางถูกท่านพระอุทายีรบเร้าจึงได้ถวายผ้าอันตรวาสกแล้วกลับไปสู่สำนัก ภิกษุณีทั้งหลายที่คอยรับบาตรจีวรของอุบลวรรณาภิกษุณีได้ถามว่า “แม่เจ้า ผ้าอันตรวาสกของคุณแม่หายไปไหน” นางจึงได้เล่าเรื่องนั้น แก่ภิกษุณีทั้งหลาย ภิกษุณีทั้งหลายจึงพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระคุณเจ้าอุทายีจึงได้รับจีวรจากมือภิกษุณีเล่า เพราะแม่บ้านหาลาภได้ยาก” ครั้นแล้วภิกษุณีเหล่านั้นได้แจ้งเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย
- ๑ผ้าผืนสุดท้ายที่ครบห้า ทรงอนุญาตให้ภิกษุณีมีผ้าประจำ ๕ ผืน คือ (๑) สังฆาฏิ ผ้าทาบ (๒) อุตตราสงค์ ผ้าห่มหรือจีวร (๓) อันตรวาสก ผ้านุ่งหรือสบง (๔) สังกัจฉิกะ ผ้ารัดถันหรือผ้าโอบรักแร้ (๕) อุทกสาฏิกา ผ้าผลัดอาบนํ้า ซึ่งมากกว่าของภิกษุที่มีจำนวน ๓ ผืนข้างต้น (กง.ขา.อ. ๓๗๕)
บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนท่านพระอุทายีจึงได้รับจีวรจากมือภิกษุณีเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า
ทรงประชุมสงฆ์สอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามท่านพระอุทายีว่า “ดูก่อนอุทายี ทราบมาว่าเธอรับจีวรจากมือภิกษุณี จริงหรือ”
ท่านพระอุทายีทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”
“ดูก่อนอุทายี นางเป็นญาติของเธอหรือมิใช่ญาติ”
“มิใช่ญาติ พระพุทธเจ้าข้า”
พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ บุรุษผู้มิใช่ญาติย่อมไม่รู้การกระทำอันสมควรหรือไม่สมควร ของที่มีอยู่หรือไม่มี ของสตรีผู้มิใช่ญาติ ไฉนเธอนั้นจึงรับจีวรจากมือภิกษุณีผู้มิใช่ญาติเล่า การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว โดยที่แท้ การกระทำของเธอนั่นเป็นไปเพื่อความไม่เลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสและเพื่อความกลายเป็นอื่นไปของคนบางพวกที่เลื่อมใสแล้วครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิท่านพระอุทายีโดยอเนกปริยายดังนี้แล้ว ตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก ... ที่เหมาะสมแก่เรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยชน์ ๑๐ ประการ ...
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า
พระพุทธบัญญัติ
[๕๐๙] อนึ่ง ภิกษุใดรับจีวรจากมือภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์
ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้
ทรงอนุญาตให้รับจีวรแลกเปลี่ยน
{๔๘} [๕๑๐] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายตั้งข้อรังเกียจ ไม่รับจีวรแลกเปลี่ยนของภิกษุณีทั้งหลาย ภิกษุณีทั้งหลายจึงพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระคุณเจ้าทั้งหลายจึงได้ไม่รับจีวรแลกเปลี่ยนของพวก เรา” ภิกษุทั้งหลายได้ยินภิกษุณีเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเราอนุญาตให้รับจีวรแลกเปลี่ยนกันของ สหธรรมิกทั้ง ๕ คือ ภิกษุ ภิกษุณี สิกขมานา สามเณร สามเณรี เราอนุญาตให้รับจีวรแลกเปลี่ยนกันของสหธรรมิกทั้ง ๕ นี้ได้
- ๑สหธรรมิก หมายถึงผู้มีธรรมร่วมกัน ผู้ประพฤติธรรมร่วมกัน คือมีศรัทธา ศีล และทิฏฐิเสมอ กัน (นัย วิ.อ. ๒/๑๗๐)
- ๒สิกขมานา หญิงผู้กำลังศึกษา หมายถึงสามเณรี (คือหญิงที่รับบรรพชาในสำนักภิกษุณี ถือ สิกขาบท ๑๐ ข้อเหมือนสามเณร) ผู้มีอายุ ๑๘ ปีแล้ว อีก ๒ ปีจะครบบวชเป็นภิกษุณี ภิกษุณีสงฆ์จึงสวดให้สิกขาสมมติ คือ ตกลงให้สมาทานสิกขาบท ๖ ข้อ (ข้อ ๑ ถึงข้อ ๖ แห่งสิกขาบท ๑๐) โดยให้รักษาอย่างเคร่งครัดไม่ขาดเลยตลอดเวลา ๒ ปี (ถ้าขาดข้อใดข้อหนึ่ง ต้องสมาทานตั้งต้นใหม่อีก ๒ ปี) เมื่อครบ ๒ ปี ภิกษุณีสงฆ์จึงทำพิธีอุปสมบทให้ ขณะที่สมาทานสิกขาบท ๖ ข้ออย่างเคร่งครัดตลอดเวลา ๒ ปีนี้เรียกว่าสิกขมานา (ดู วิ.ภิกขุนี. (แปล) ๓)
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า
พระอนุบัญญัติ
[๕๑๑] อนึ่ง ภิกษุใดรับจีวรจากมือภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่แลกเปลี่ยนกัน
สิกขาบทวิภังค์
{๔๙} [๕๑๒] คำว่า อนึ่ง...ใด ความว่า ภิกษุใด คือ ผู้เช่นใด ... นี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘อนึ่ง...ใด’ที่ชื่อว่า ภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรงประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้
ที่ชื่อว่า ผู้มิใช่ญาติ คือ ไม่ใช่คนที่เกี่ยวเนื่องกันทางมารดาหรือทาง บิดาตลอดเจ็ดชั่วคนที่ชื่อว่า ภิกษุณี ได้แก่ สตรีผู้อุปสมบทแล้วในสงฆ์สองฝ่าย
ที่ชื่อว่า จีวร ได้แก่ ผ้า ๖ ชนิด ชนิดใดชนิดหนึ่ง ซึ่งเข้าองค์กำหนดที่จะวิกัปได้เป็นอย่างต่ำคำว่า เว้นไว้แต่แลกเปลี่ยนกัน คือ ยกเว้นจีวรที่แลกเปลี่ยนกัน
ภิกษุรับ เป็นทุกกฏเพราะประโยคที่รับ เป็นนิสสัคคีย์เพราะได้จีวรมา คือ เป็นของจำต้องสละแก่สงฆ์ แก่คณะ หรือแก่บุคคลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลภิกษุพึงสละจีวรนั้นอย่างนี้
- ๑คำว่า ประโยค เป็นสำนวนพระวินัย หมายถึงการประกอบ การกระทำ หรือการพยายาม ในที่นี้ เพราะประโยคที่รับ คือ เพราะพยายามเหยียดมือรับเป็นต้น (วิ.อ. ๒/๑๗๐)
วิธีสละ
สละแก่สงฆ์
ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุ ผู้แก่พรรษากว่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า‘ท่านเจ้าข้า จีวรผืนนี้ของกระผม รับมาแล้วจากมือภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ เว้นไว้แต่แลกเปลี่ยนกัน เป็นนิสสัคคีย์ กระผมสละจีวรผืนนี้แก่สงฆ์’ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงรับอาบัติ พึงคืนจีวรที่สละให้ด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้
‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า จีวรผืนนี้ของภิกษุชื่อนี้เป็น นิสสัคคีย์ เธอสละแล้วแก่สงฆ์ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้จีวรผืนนี้แก่ภิกษุชื่อนี้’
สละแก่คณะ
ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุหลายรูป ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุผู้แก่พรรษากว่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า‘ท่านเจ้าข้า จีวรผืนนี้ของกระผม รับมาแล้วจากมือภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ เว้นไว้แต่แลกเปลี่ยนกัน เป็นนิสสัคคีย์ กระผมสละจีวรผืนนี้แก่ท่านทั้งหลาย’ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงรับอาบัติ พึงคืนจีวรที่สละให้ด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้
‘ท่านทั้งหลาย ขอจงฟังข้าพเจ้า จีวรผืนนี้ของภิกษุชื่อนี้เป็นนิสสัคคีย์ เธอสละแล้วแก่ท่านทั้งหลาย ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านทั้งหลายถึงที่แล้ว ท่านทั้งหลายพึงให้จีวรผืนนี้แก่ภิกษุชื่อนี้’
สละแก่บุคคล
ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุรูปหนึ่ง ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า‘อาวุโส จีวรผืนนี้ของผม รับมาแล้วจากมือภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ เว้น ไว้แต่แลกเปลี่ยนกัน เป็นนิสสัคคีย์ ผมสละจีวรผืนนี้แก่ท่าน’ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้รับสละนั้นพึงรับอาบัติ พึงคืน จีวรที่เธอสละให้ด้วยคำว่า ‘ผมให้จีวรผืนนี้แก่ท่าน’
บทภาชนีย์
ติกนิสสัคคิยปาจิตตีย์<๑
{๕๐} [๕๑๓] ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ รับจีวรจากมือ เว้นไว้แต่แลกเปลี่ยนกัน เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสงสัย รับจีวรจากมือ เว้นไว้แต่แลกเปลี่ยนกัน เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ รับจีวรจากมือ เว้นไว้แต่ แลกเปลี่ยนกัน เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์
ทุกกฏ
{๕๑} ภิกษุรับจีวรจากมือภิกษุณีผู้อุปสมบทจากสงฆ์ฝ่ายเดียว เว้นไว้แต่แลกเปลี่ยนกัน ต้องอาบัติทุกกฏภิกษุณีผู้เป็นญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ รับจีวรจากมือ ต้องอาบัติ ทุกกฏ
ภิกษุณีผู้เป็นญาติ ภิกษุสงสัย รับจีวรจากมือ ต้องอาบัติทุกกฏ
- ๑ติกนิสสัคคิยปาจิตตีย์ หมายถึงการปรับอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์ตามสิกขาบทนี้ ๓ ลักษณะ
ไม่ต้องอาบัติ
ภิกษุณีผู้เป็นญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ ไม่ต้องอาบัติ
อนาปัตติวาร
{๕๒} [๕๑๔] ภิกษุรับจีวรของภิกษุณีผู้เป็นญาติ ๑ ภิกษุแลกเปลี่ยนกัน คือ แลกเปลี่ยนจีวรดีกับจีวรเลว หรือจีวรเลวกับจีวรดี ๑ ภิกษุผู้ถือวิสาสะ ๑ ภิกษุผู้ขอยืม ๑ ภิกษุผู้รับบริขารอื่นนอกจากจีวร ๑ ภิกษุผู้รับจีวรของ สิกขมานา ๑ ภิกษุผู้รับจีวรของสามเณรี ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล
จบ จีวรปฏิคคหณสิกขาบทที่ ๕
๖. อัญญาตกวิญญัตติสิกขาบท
ว่าด้วยการออกปากขอผู้มิใช่ญาติ
{๕๓} [๕๑๕] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นท่านพระอุปนันทศากยบุตรเป็นผู้เชี่ยวชาญแสดงธรรมีกถา จึงเศรษฐีบุตร ผู้หนึ่งเข้าไปหาพระอุปนันทศากยบุตรถึงสำนัก ครั้นแล้วได้อภิวาทท่าน
- ๑พระอุปนันทศากยบุตร เป็นภิกษุเหลวไหลด้อยคุณวิเศษในบรรดาภิกษุผู้บวชจากตระกูลศากยะ จำนวน ๘o,ooo รูป แต่มีความสามารถด้านฉลาดแกมโกง มีเสียงไพเราะในการแสดงธรรม เป็นต้นบัญญัติแห่งสิกขาบทจำนวนมาก (นัย วิ.อ. ๒/๑๗๐)
- ๒เศรษฐีบุตร เป็นคำสมาส หมายถึงบุตรชายของเศรษฐี
จบ สิกขาบทที่ ๕ เรื่องภิกษุณีอุปปลวัณณา