พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์ · รตนวรรค
สิกขาบทที่ ๓ เรื่องพระฉัพพัคคีย์
เล่ม ๒ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๗๔๔–๗๕๐ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๑๐ ในรตนวรรคมี ๔ ฉบับ
พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์ รตนวรรค สิกขาบทที่ ๓ เรื่องพระฉัพพัคคีย์ (ฉบับหลวง เล่ม ๒ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒ หน้า ๖๙๔–๗๐๐
๓. วิกาลคามปเวสนสิกขาบท
ว่าด้วยการเข้าหมู่บ้านในเวลาวิกาล
เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์
{๗๔๔} [๕๐๘] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์เข้าหมู่บ้านในเวลาวิกาล แล้วนั่งสนทนาดิรัจฉานกถา เรื่องต่าง ๆ ในที่ชุมนุมชน คือ เรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องขุนพล เรื่องภัย เรื่องรบ เรื่องข้าว เรื่องนํ้า เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยวดยาน เรื่องบ้าน เรื่องนิคม เรื่องนคร เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องบุรุษ เรื่องสุรา เรื่องตรอก เรื่องท่าน้ำ เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก เรื่องทะเล เรื่องความเจริญและความเสื่อมด้วยประการนั้น
ๆชาวบ้านพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกพระสมณะ เชื้อสายพระศากยบุตรจึงได้เข้าหมู่บ้านในเวลาวิกาลแล้วนั่งสนทนาดิรัจฉานกถาเรื่องต่าง ๆ ในที่ชุมนุมชน คือ เรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องขุนพล เรื่องภัย เรื่องรบ เรื่องข้าว เรื่องน้ำ เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยวดยาน เรื่องบ้าน เรื่องนิคม เรื่องนคร เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องบุรุษ เรื่องสุรา เรื่องตรอก เรื่องท่าน้ำ เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก
- ๑ดิรัจฉานกถา ถ้อยคำหรือเรื่องราวที่ขวางอริยมรรค (วิ.อ. ๒/๔๓๗) หรือถ้อยคำที่ขวางทางไปสู่สวรรค์และนิพพาน หมายถึงเรื่องราวที่ภิกษุไม่ควรนำมาพูดคุยกันในแง่ที่ไม่ก่อให้เกิดประโยชน์ เช่น พูดคุยเรื่องพระราชาในทำนองว่า พระราชาองค์นี้มีรูปงามอย่างนั้น องค์นั้นมีรูปงามอย่างนี้ เป็นต้น ซึ่งไม่เกี่ยวกับการพิจารณาสั่งสอนแนะนำทางธรรม อันทำให้คิดฟุ้งซ่านและพากัน หลงเพลินเสียเวลา เสียกิจหน้าที่ที่พึงปฏิบัติตามธรรม (นัย ที.สี.อ. ๘๔)
เรื่องทะเล เรื่องความเจริญและความเสื่อมด้วยประการนั้น ๆ เหมือนพวกคฤหัสถ์ผู้บริโภคกามเล่า”
ภิกษุทั้งหลายได้ยินชาวบ้านเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้เข้าหมู่บ้านในเวลาวิกาลแล้วนั่งสนทนาดิรัจฉานกถา เรื่องต่าง ๆ ในที่ชุมนุมชน คือ เรื่องพระราชา ... เรื่องความเจริญและความเสื่อมด้วยประการนั้น ๆ เล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า
ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท
พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอเข้าหมู่บ้านในเวลาวิกาลแล้วนั่งสนทนาดิรัจฉานกถาเรื่องต่าง ๆ ในที่ชุมนุมชน คือ เรื่องพระราชา ... เรื่องความเจริญ และความเสื่อมด้วยประการนั้น ๆ จริงหรือ”
พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”
พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย ไฉนพวกเธอจึงได้เข้าหมู่บ้านในเวลาวิกาลแล้วนั่งสนทนาดิรัจฉานกถาเรื่องต่าง ๆ ในที่ชุมนุมชน คือ เรื่องพระราชา ... เรื่องความเจริญและความเสื่อมด้วยประการนั้น ๆ เล่า การกระทำของพวกเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า
พระพุทธบัญญัติ
อนึ่ง ภิกษุใดเข้าหมู่บ้านในเวลาวิกาล เป็นปาจิตตีย์
ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้
ทรงอนุญาตให้บอกลาก่อนเข้าหมู่บ้านในเวลาวิกาล ๑
{๗๔๕} [๕๐๙] ก็สมัยนั้นแล ภิกษุหลายรูปเดินทางไปพระนครสาวัตถี แคว้นโกศล ได้ไปถึงหมู่บ้านแห่งหนึ่งในเวลาเย็น พวกชาวบ้านเห็นภิกษุเหล่านั้นแล้วได้กล่าวอาราธนาว่า “นิมนต์เข้าไปเถิด ขอรับ” ภิกษุเหล่านั้นรังเกียจอยู่ว่า “การเข้าไปยังหมู่บ้านในเวลาวิกาลพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้แล้ว” จึงไม่ยอมเข้าไป พวกโจรได้แย่งชิงภิกษุเหล่านั้น ครั้นภิกษุเหล่านั้นไปถึง พระนครสาวัตถีแล้วได้เล่าเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้บอกลาแล้วเข้าหมู่บ้านในเวลาวิกาลได้
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า
พระอนุบัญญัติ ๑
อนึ่ง ภิกษุใดไม่บอกลาแล้วเข้าหมู่บ้านในเวลาวิกาล เป็นปาจิตตีย์
ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุ ทั้งหลายด้วยประการฉะนี้
ทรงอนุญาตให้บอกลาก่อนเข้าหมู่บ้านในเวลาวิกาล ๒
{๗๔๖} [๕๑๐] สมัยต่อมา ภิกษุรูปหนึ่งเดินทางไปพระนครสาวัตถี แคว้นโกศล ได้ไปถึงหมู่บ้านแห่งหนึ่งในเวลาเย็น พวกชาวบ้านเห็นภิกษุนั้นแล้ว
ได้กล่าวอาราธนาว่า “นิมนต์เข้าไปเถิด ขอรับ” ภิกษุนั้นรังเกียจอยู่ว่า “การไม่บอกลาแล้วเข้าไปยังหมู่บ้านในเวลาวิกาลพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้แล้ว” จึงไม่ยอมเข้าไป พวกโจรได้แย่งชิงภิกษุนั้น ครั้นภิกษุนั้นไปถึงพระนครสาวัตถีแล้วได้เล่าเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้บอกลาภิกษุที่มีอยู่แล้วเข้าหมู่บ้านในเวลาวิกาลได้
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า
พระอนุบัญญัติ ๒
อนึ่ง ภิกษุใดไม่บอกลาภิกษุที่มีอยู่แล้วเข้าหมู่บ้านในเวลาวิกาลเป็นปาจิตตีย์
ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้
พระพุทธานุญาตพิเศษในการเข้าหมู่บ้านในเวลาวิกาล
{๗๔๗} [๕๑๑] ต่อจากสมัยนั้นมา ภิกษุรูปหนึ่งถูกงูกัด ภิกษุอีกรูปหนึ่งจะเข้าหมู่บ้านไปหาไฟมา แต่เธอรังเกียจอยู่ว่า “การไม่บอกลาภิกษุที่มีอยู่แล้วเข้าหมู่บ้านในเวลาวิกาลพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้แล้ว” จึงไม่ได้เข้าไป แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ไม่ต้องบอกลาภิกษุที่มีอยู่แล้วเข้าหมู่บ้านในเวลาวิกาลได้ ในเมื่อมีเหตุจำเป็นรีบด่วนเห็นปานนั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า
พระอนุบัญญัติ ๓
[๕๑๒] อนึ่ง ภิกษุใดไม่บอกลาภิกษุที่มีอยู่แล้วเข้าหมู่บ้านในเวลาวิกาล เป็นปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่มีเหตุจำเป็นรีบด่วนเห็นปานนั้น
สิกขาบทวิภังค์
{๗๔๘} [๕๑๓] คำว่า อนึ่ง ... ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ...
คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรงประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้ภิกษุที่ชื่อว่า มีอยู่ คือ มีภิกษุที่ตนสามารถจะบอกลาแล้วเข้าหมู่บ้านได้
ภิกษุที่ชื่อว่า ไม่มีอยู่ คือ ไม่มีภิกษุที่ตนสามารถจะบอกลาแล้วเข้าหมู่บ้านได้
ที่ชื่อว่า เวลาวิกาล ได้แก่ เวลาตั้งแต่เที่ยงวันแล้วไปจนถึงอรุณขึ้นมาใหม่
คำว่า เข้าหมู่บ้าน ความว่า เมื่อเดินล่วงรั้วล้อมของหมู่บ้านที่มีรั้วล้อม ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เดินล่วงอุปจารหมู่บ้านที่ไม่มีรั้วล้อม ต้องอาบัติปาจิตตีย์คำว่า เว้นไว้แต่มีเหตุจำเป็นรีบด่วนเห็นปานนั้น คือ ยกเว้นแต่มีกิจจำเป็นที่รีบด่วนเห็นปานนั้น
บทภาชนีย์
ติกปาจิตตีย์
{๗๔๙} [๕๑๔] เวลาวิกาล ภิกษุสำคัญว่าเป็นเวลาวิกาล ไม่บอกลาภิกษุที่มีอยู่แล้วเข้าหมู่บ้าน นอกจากมีเหตุจำเป็นรีบด่วนเห็นปานนั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์เวลาวิกาล ภิกษุสงสัย ไม่บอกลาภิกษุที่มีอยู่แล้วเข้าหมู่บ้าน นอกจากมีเหตุจำเป็นรีบด่วนเห็นปานนั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์เวลาวิกาล ภิกษุสำคัญว่าในกาล ไม่บอกลาภิกษุที่มีอยู่แล้วเข้าหมู่บ้าน นอกจากมีเหตุจำเป็นรีบด่วนเห็นปานนั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์
ทุกทุกกฏ
ในกาล ภิกษุสำคัญว่าเป็นเวลาวิกาล ... ต้องอาบัติทุกกฏ
ในกาล ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ
ไม่ต้องอาบัติ
ในกาล ภิกษุสำคัญว่าในกาล ... ไม่ต้องอาบัติ
อนาปัตติวาร
{๗๕๐} [๕๑๕] เข้าหมู่บ้านเพราะมีเหตุจำเป็นรีบด่วนเห็นปานนั้น ๑ บอกลาภิกษุที่มีอยู่แล้วเข้าไป ๑ ภิกษุไม่มี จึงไม่บอกลาเข้าไป ๑ ไปยังอารามอื่น ๑ ภิกษุไปยังที่พำนักภิกษุณี ๑ ภิกษุไปยังสำนักเดียรถีย์ ๑ ไปยังโรงฉัน ๑ เดินไปตามทางที่ผ่านหมู่บ้าน ๑ ไปเมื่อมีอันตราย ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล
จบ วิกาลคามปเวสนสิกขาบทที่ ๓
๔. สูจิฆรสิกขาบท
ว่าด้วยการใช้ให้ทำกล่องเข็ม
เรื่องภิกษุหลายรูป
{๗๕๑} [๕๑๖] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ครั้งนั้น ช่างงาคนหนึ่งปวารณาต่อ ภิกษุทั้งหลายไว้ว่า “กระผมจะจัดกล่องเข็มมาถวายแก่พระคุณเจ้าที่ต้องการกล่องเข็ม” จึงภิกษุทั้งหลายขอกล่องเข็มเขามาไว้เป็นอันมาก ภิกษุที่มีกล่องเข็มขนาดย่อม ก็ขอกล่องเข็มขนาดเขื่อง ภิกษุที่มีกล่องเข็มขนาดเขื่อง ก็ขอกล่องเข็มขนาดย่อม ช่างงามัวสาละวนทำกล่องเข็มเป็นอันมากถวายภิกษุทั้งหลายอยู่ จึงไม่สามารถจะทำของสำหรับขายอย่างอื่นได้ แม้ตนเองก็ไม่พอครองชีพ แม้บุตรภรรยาของเขาก็ลำบากพวกชาวบ้านพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตรทั้งหลายจึงได้ไม่รู้จักประมาณ ขอกล่องเข็มมาไว้ เป็นอันมากเล่า ช่างงาผู้นี้มัวสาละวนทำกล่องเข็มเป็นอันมากถวายสมณะเหล่านี้อยู่ จึงไม่สามารถทำของสำหรับขายอย่างอื่นได้ แม้ตนเองก็ไม่พอครองชีพ แม้บุตรภรรยาของเขาก็ลำบาก”
ภิกษุทั้งหลายได้ยินชาวบ้านเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุทั้งหลายจึงได้ไม่รู้จักประมาณ ขอกล่องเข็มเขามาไว้เป็นอันมากเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า
ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท
พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลายทราบมาว่าพวกเธอไม่รู้จักประมาณ ขอกล่องเข็มมาไว้เป็นอันมาก จริงหรือ”
จบ สิกขาบทที่ ๓ เรื่องพระฉัพพัคคีย์