พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์ · สุราปานวรรค
สิกขาบทที่ ๑ เรื่องพระสาคตะ
เล่ม ๒ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๕๗๕–๕๗๘ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๐ ในสุราปานวรรคมี ๔ ฉบับ
พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์ สุราปานวรรค สิกขาบทที่ ๑ เรื่องพระสาคตะ (ฉบับหลวง เล่ม ๒ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒ หน้า ๕๖๒–๕๖๗
๖. สุราปานวรรค
หมวดว่าด้วยการดื่มสุรา
๑. สุราปานสิกขาบท
ว่าด้วยการดื่มสุรา
เรื่องพระสาคตะ
{๕๗๕} [๓๒๖] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าเมื่อเสด็จจาริกไปในเจติยชนบท ได้เสด็จผ่านไปทางหมู่บ้านภัททวดี พวกคนเลี้ยงโค คนเลี้ยงปศุสัตว์ ชาวนา คนเดินทางได้แลเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จดำเนินมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์อย่าได้เสด็จไปยังท่าอัมพะเลย เพราะที่ท่าอัมพะมีนาคอาศัย อยู่ในอาศรมชฎิล เป็นสัตว์ที่มีฤทธิ์ เป็นอสรพิษร้าย มันจะได้ไม่ทำอันตรายพระองค์ พระพุทธเจ้าข้า’ เมื่อเขากราบทูลเรื่องนั้นแล้ว พระผู้มี พระภาคเจ้าได้ทรงดุษณีภาพอยู่พวกคนเลี้ยงโค คนเลี้ยงปศุสัตว์ ชาวนา คนเดินทางได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๒ ... เป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ขอพระองค์อย่าได้เสด็จไปยังท่าอัมพะเลย เพราะที่ท่าอัมพะมีนาคอาศัยอยู่ในอาศรมชฎิล เป็นสัตว์ที่มีฤทธิ์ เป็นอสรพิษร้าย มันจะได้ไม่ทำอันตรายพระองค์ พระพุทธเจ้าข้า” แม้ครั้งที่ ๓ แล พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ทรงดุษณีภาพอยู่
ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปโดยลำดับ ได้เสด็จถึงหมู่บ้านภัททวดีแล้ว ทราบว่าพระองค์ประทับอยู่ ณ หมู่บ้านภัททวดีนั้น
- ๑นาค งูใหญ่ประเภทหนึ่งซึ่งมีหงอน หรือพญางู (นัย พจนานุกรม)
- ๒ชฎิล นักบวชนอกพระพุทธศาสนาประเภทหนึ่ง เกล้าผมมุ่นเป็นมวยสูงขึ้น มักถือลัทธิบูชาไฟ บางครั้งจัดเข้าในพวกฤๅษี (นัย พจนานุกรม)
ครั้งนั้นแล ท่านพระสาคตะได้เข้าไปทางท่าอัมพะ ผ่านอาศรมชฎิล ครั้นแล้วได้เข้าไปยังโรงบูชาไฟ ปูเครื่องลาดที่ทำด้วยหญ้าแล้วนั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรงดำรงสติไว้มั่น
นาคนั้นพอแลเห็นท่านพระสาคตะเดินผ่านเข้ามาก็ทนไม่ได้ ไม่พอใจ จึงบังหวนควันขึ้นในทันใด แม้ท่านพระสาคตะก็บังหวนควันขึ้น มันทนความลบหลู่ไม่ได้จึงพ่นไฟสู้ในทันที แม้ท่านพระสาคตะก็เข้าเตโชธาตุ กสิณสมาบัติบันดาลไฟต้านทานไว้ ครั้นท่านพระสาคตะปราบไฟของนาค นั้นด้วยเตโชกสิณแล้วได้เข้าไปยังหมู่บ้านภัททวดีครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่หมู่บ้านภัททวดีตามพระพุทธาภิรมย์แล้วเสด็จจาริกไปทางพระนครโกสัมพี พวกอุบาสกอุบาสิกา ชาวพระนครโกสัมพีก็ได้ทราบข่าวว่าพระคุณเจ้าสาคตะได้ต่อสู้กับนาคซึ่งอยู่ที่ท่าอัมพะ
ขณะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกโดยลำดับจนถึงพระนครโกสัมพี จึงพวกอุบาสกอุบาสิกาชาวพระนครโกสัมพีพากันรับเสด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วเข้าไปหาท่านพระสาคตะถึงที่พัก ครั้นแล้วได้กราบไหว้ท่านพระสาคตะแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ยืนแล้วได้เรียนถามท่าน ว่า “ท่านขอรับ อะไรเป็นของที่หาได้ยากและเป็นของชอบของพระคุณเจ้าทั้งหลาย พวกกระผมจะจัดของอะไรถวายดี”
- ๑เตโชธาตุกสิณสมาบัติ สมาบัติที่เพ่งธาตุไฟเป็นอารมณ์ คำว่า กสิณ หมายถึง วัตถุอันจูงใจ คือ จูงใจให้เข้าไปผูกอยู่ เป็นชื่อของกัมมัฏฐานที่ใช้วัตถุสำหรับเพ่งเพื่อจูงจิตให้เป็นสมาธิ มี ๑๐ อย่าง คือ (๑) ปฐวีกสิณ กสิณคือดิน (๒) อาโปกสิณ กสิณคือนํ้า (๓) เตโชกสิณ กสิณคือไฟ (๔) วาโยกสิณ กสิณคือลม ทั้ง ๔ อย่างนี้เรียกว่า ภูตกสิณ กสิณคือมหาภูตรูป ๔ (๕) นีลกสิณ กสิณคือสีเขียว (๖) ปีตกสิณ กสิณคือสีเหลือง (๗)โลหิตกสิณ กสิณคือสีแดง (๘)โอทาตกสิณ กสิณคือสีขาว ทั้ง ๔ อย่างนี้เรียกว่า วัณณกสิณ กสิณคือสี (๙) อากาสกสิณ กสิณคือที่ว่าง (๑๐) วิญญาณกสิณ กสิณคือวิญญาณ (ดู ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๔๖,๓๖๐ ขุ .ปฏิ.อ. ๑/๘๙)
เมื่อพวกเขาถามอย่างนี้ พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ได้กล่าวตอบพวกอุบาสก อุบาสิกาชาวพระนครโกสัมพีว่า “มีอยู่ ท่านทั้งหลาย สุราใสสีแดงดังเท้านกพิราบเป็นของที่หาได้ยาก ทั้งเป็นของชอบของพวกภิกษุ ท่านทั้งหลายจงจัดสุรานั้นถวายเถิด”ครั้งนั้น พวกอุบาสกอุบาสิกาชาวพระนครโกสัมพีได้จัดเตรียมสุราใสสีแดงดังเท้านกพิราบไว้ทุก ๆ ครัวเรือน พอเห็นท่านพระสาคตะเดินมาบิณฑบาตจึงต่างพากันไปกล่าวนิมนต์ว่า “นิมนต์พระคุณเจ้าสาคตะดื่มสุราใสสีแดงดังเท้านกพิราบ เจ้าข้า นิมนต์พระคุณเจ้าสาคตะดื่มสุราใสสีแดงดังเท้านกพิราบ เจ้าข้า”ครั้งนั้น ท่านพระสาคตะได้ดื่มสุราใสสีแดงดังเท้านกพิราบทุก ๆ ครัวเรือนแล้วเดินออกจากเมืองได้ล้มกลิ้งอยู่ที่ประตูเมือง
พอดีพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากเมืองพร้อมด้วยภิกษุเป็นอันมาก ได้ทอดพระเนตรเห็นท่านพระสาคตะล้มกลิ้งอยู่ที่ประตูเมือง จึงรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงช่วยกันหิ้วสาคตะไป”
ภิกษุเหล่านั้นรับสนองพระพุทธดำรัสแล้วนำท่านพระสาคตะไปสู่อาราม ให้นอนหันศีรษะไปทางพระผู้มีพระภาคเจ้า แต่ท่านพระสาคตะได้พลิกกลับนอนผันเท้าทั้งสองไปทางพระผู้มีพระภาคเจ้า
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาคตะมีความเคารพยำเกรงในตถาคตมิใช่หรือ”
ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “เป็นดังรับสั่ง พระพุทธเจ้าข้า”
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เออก็บัดนี้ สาคตะยังมีความเคารพมีความยำเกรงในตถาคตอยู่หรือ”
“ข้อนั้นไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า”
- ๑คำว่า ใส ในที่นี้หมายถึงนํ้าหัว คือเป็นนํ้าหัวเชื้อสุรา (นัย วิ.อ. ๒/๔๐๔)
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาคตะต่อสู้กับนาคซึ่งอยู่ที่ท่าอัมพะได้มิใช่หรือ”
“ใช่ พระพุทธเจ้าข้า”
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เดี๋ยวนี้สาคตะสามารถจะต่อสู้แม้กับงูนํ้าได้หรือไม่เล่า”
“ไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นํ้าที่คนดื่มเข้าไปแล้วถึงวิสัญญีภาพนั้นควร ดื่มหรือไม่”
“ไม่ควรดื่ม พระพุทธเจ้าข้า”
พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การกระทำของ สาคตะไม่เหมาะ ไม่สม ไม่ควร ไม่ใช่กิจของสมณะ ใช้ไม่ได้ ไม่ควรทำ ไฉนสาคตะจึงได้ดื่มน้ำเมาเล่า การกระทำของสาคตะนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่ เลื่อมใสแล้ว ...
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า
พระพุทธบัญญัติ
[๓๒๗] เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะดื่มสุราเมรัย
สิกขาบทวิภังค์
{๕๗๖} [๓๒๘] ที่ชื่อว่า สุรา ได้แก่ สุราที่ทำด้วยแป้ง สุราที่ทำด้วยขนม สุราที่ทำด้วยข้าวสุก สุราที่หมักแป้งเชื้อเหล้า สุราที่ผสมเครื่องปรุงที่ชื่อว่า เมรัย ได้แก่ นํ้าหมักดองดอกไม้ นํ้าหมักดองผลไม้ นํ้าหมักดองน้ำผึ้ง น้ำหมักดองนํ้าอ้อยงบ น้ำหมักดองที่ผสมด้วยเครื่องปรุง
- ๑วิสัญญีภาพ อาการหมดความรู้สีก สิ้นสติ หรือสลบ (นัย พจนานุกรม)
คำว่า ดื่ม คือ โดยที่สุดแม้ดื่มด้วยปลายหญ้าคา ต้องอาบัติปาจิตตีย์
บทภาชนีย์
ติกปาจิตตีย์
{๕๗๗} นํ้าเมา ภิกษุสำคัญว่าเป็นนํ้าเมา ดื่ม ต้องอาบัติปาจิตตีย์
นํ้าเมา ภิกษุสงสัย ดื่ม ต้องอาบัติปาจิตตีย์
นํ้าเมา ภิกษุสำคัญว่ามิใช่นํ้าเมา ดื่ม ต้องอาบัติปาจิตตีย์
ทุกทุกกฏ
มิใช่นํ้าเมา ภิกษุสำคัญว่าเป็นนํ้าเมา ดื่ม ต้องอาบัติทุกกฏ
มิใช่นํ้าเมา ภิกษุสงสัย ดื่ม ต้องอาบัติทุกกฏ
ไม่ต้องอาบัติ
มิใช่นํ้าเมา ภิกษุสำคัญว่ามิใช่นํ้าเมา ดื่ม ไม่ต้องอาบัติ
อนาปัตติวาร
{๕๗๘} [๓๒๙] ภิกษุดื่มนํ้าที่มีสี กลิ่น รสเหมือนนํ้าเมา แต่ไม่ใช่นํ้าเมา ๑ ภิกษุดื่มนํ้าเมาที่เจืออยู่ในแกง ๑ ภิกษุดื่มนํ้าเมาที่เจืออยู่ในเนื้อ ๑ ภิกษุดื่มนํ้าเมาที่เจืออยู่ในนํ้ามัน ๑ ภิกษุดื่มนํ้าอ้อยที่ดองมะขามป้อม ๑ ภิกษุดื่มยาดองอริฏฐะ ซึ่งมิใช่ของเมา ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล
จบ สุราปานสิกขาบทที่ ๑
- ๑ยาดองอริฎฐะ ยาดองชนิดหนึ่งซึ่งดองด้วยนํ้ามะขามป้อมเป็นต้น มีสี กลิ่น รสคล้ายนํ้าเมาอย่างยิ่ง แต่ไม่จัดเป็นนํ้าเมา (วิ.อ. ๒/๔๐๕)
๒. อังคุลิปโตทกสิกขาบท
ว่าด้วยการใช้นิ้วมือจี้กัน
เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์
{๕๗๙} [๓๓๐] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ได้ใช้นิ้วมือจี้ภิกษุรูปหนึ่งในพวกภิกษุสัตตรสวัคคีย์ให้หัวเราะ ภิกษุรูปนั้นเหนื่อยจนหายใจไม่ทัน จึงได้ถึงมรณภาพลงบรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้ใช้นิ้วมือจี้ภิกษุให้หัวเราะเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า
ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท
พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอใช้นิ้วมือจี้ภิกษุให้หัวเราะ จริงหรือ”
พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”
พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย ไฉนพวกเธอจึงได้ใช้นิ้วมือจี้ภิกษุให้หัวเราะเล่า การกระทำของพวกเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า
พระพุทธบัญญัติ
[๓๓๑] เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะใช้นิ้วมือจี้
จบ สิกขาบทที่ ๑ เรื่องพระสาคตะ