พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์ · สุราปานวรรค
สิกขาบทที่ ๖ เรื่องภิกษุหลายรูป
เล่ม ๒ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๖๐๔–๖๐๙ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๖/๑๐ ในสุราปานวรรคมี ๔ ฉบับ
พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์ สุราปานวรรค สิกขาบทที่ ๖ เรื่องภิกษุหลายรูป (ฉบับหลวง เล่ม ๒ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒ หน้า ๕๗๘–๕๘๒
๖. โชติกสิกขาบท
ว่าด้วยการก่อไฟผิง
เรื่องภิกษุก่อไฟผิงกัน
{๖๐๔} [๓๕๐] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ที่สวนสัตว์เภสกลาวัน ใกล้เมืองสุงสุมารคิระ แคว้นภัคคะ ขณะนั้นถึงเดือนฤดูหนาว ภิกษุทั้งหลายได้ก่อไฟที่ขอนไม้มีโพรงใหญ่ท่อนหนึ่งแล้วผิงกัน งูเห่าในโพรง ไม้นั้นถูกไฟลนเข้าได้เลื้อยออกไล่พวกภิกษุ พวกภิกษุได้วิ่งหนีไปในที่นั้น ๆ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุ ทั้งหลายจึงได้ก่อไฟผิงเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า
ทรงสอบถามแล้วทรงบัญญัติสิกขาบท
พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกภิกษุก่อไฟผิง จริงหรือ”
ภิกษุทั้งหลายทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”
พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฉนภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นจึงได้ก่อไฟผิงเล่า การกระทำของภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความ เลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า
พระพุทธบัญญัติ
อนึ่ง ภิกษุใดมุ่งการผิง ก่อเองก็ดี ให้ก่อก็ดีซึ่งไฟ เป็นปาจิตตีย์
ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุ ทั้งหลายด้วยประการฉะนี้
ทรงอนุญาตให้ภิกษุอาพาธผิงไฟได้
{๖๐๕} [๓๕๑] ก็สมัยนั้นแล ภิกษุหลายรูปอาพาธ ภิกษุผู้พยาบาลไข้ได้ถามพวกภิกษุอาพาธว่า “อาวุโสทั้งหลาย ยังพอทนได้อยู่หรือ ยังพอให้อัตภาพเป็นไปได้อยู่หรือ”ภิกษุอาพาธตอบว่า “อาวุโสทั้งหลาย เมื่อก่อนพวกกระผมก่อไฟผิงได้ เพราะเหตุนั้น พวกกระผมจึงมีความผาสุก แต่บัดนี้พวกกระผมรังเกียจอยู่ว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้แล้ว จึงไม่ได้ผิงไฟ เพราะเหตุนั้น พวกกระผมจึงไม่มีความผาสุก”ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้อาพาธก่อเองหรือให้ผู้อื่น ก่อไฟแล้วผิงได้
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า
พระอนุบัญญัติ ๑
อนึ่ง ภิกษุใดมิใช่ผู้อาพาธ มุ่งการผิง ก่อเองก็ดี ให้ก่อก็ดี ซึ่งไฟ เป็นปาจิตตีย์
ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุ ทั้งหลายด้วยประการฉะนี้
ทรงอนุญาตให้ตามประทีปเป็นต้นได้
{๖๐๖} [๓๕๒] ก็สมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายพากันรังเกียจการตามประทีปบ้าง การก่อไฟบ้าง การติดไฟในเรือนไฟบ้าง จึงได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มี พระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้อาพาธก่อไฟเองหรือให้ผู้อื่นก่อ เพราะมีเหตุที่สมควรดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า
พระอนุบัญญัติ ๒
[๓๕๓] อนึ่ง ภิกษุใดมิใช่ผู้อาพาธ มุ่งการผิง ก่อเองก็ดี ให้ก่อก็ดี ซึ่งไฟ เป็นปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่มีเหตุที่สมควร
สิกขาบทวิภังค์
{๖๐๗} [๓๕๔] คำว่า อนึ่ง ... ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ...
คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรง ประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้ที่ชื่อว่า มิใช่ผู้อาพาธ คือ ผู้ที่เว้นไฟเสียก็ยังมีความผาสุกอยู่
ที่ชื่อว่า ผู้อาพาธ คือ ผู้ที่เว้นไฟแล้ว ไม่มีความผาสุก
คำว่า มุ่งการผิง คือ ต้องการจะให้ร่างกายอบอุ่น
ที่ชื่อว่า ไฟ ตรัสหมายถึง อัคคี
คำว่า ก่อ คือ ติดไฟเอง ต้องอาบัติปาจิตตีย์
คำว่า ให้ก่อ คือ ใช้ผู้อื่น ต้องอาบัติปาจิตตีย์
ภิกษุสั่งหนเดียว แต่เขาก่อแม้หลายหน ต้องอาบัติปาจิตตีย์
คำว่า เว้นไว้แต่มีเหตุที่สมควร คือ ยกเว้นมีเหตุจำเป็น
บทภาชนีย์
ติกปาจิตตีย์
{๖๐๘} [๓๕๕] มิใช่ผู้อาพาธ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ผู้อาพาธ มุ่งการผิง ก่อเองก็ดี ให้ก่อก็ดี ซึ่งไฟ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่มีเหตุที่สมควรมิใช่ผู้อาพาธ ภิกษุสงสัย มุ่งการผิง ก่อเองก็ดี ให้ก่อก็ดี ซึ่งไฟ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่มีเหตุที่สมควรมิใช่ผู้อาพาธ ภิกษุสำคัญว่าผู้อาพาธ มุ่งการผิง ก่อเองก็ดี ให้ก่อก็ดี ซึ่งไฟ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่มีเหตุที่สมควร
ติกทุกกฏ
ภิกษุยกฟืนที่ติดไฟไว้ในที่เดิม ต้องอาบัติทุกกฏ
ผู้อาพาธ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ผู้อาพาธ ... ต้องอาบัติทุกกฏ
ผู้อาพาธ ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ
ไม่ต้องอาบัติ
ผู้อาพาธ ภิกษุสำคัญว่าเป็นผู้อาพาธ ... ไม่ต้องอาบัติ
อนาปัตติวาร
{๖๐๙} [๓๕๖] ภิกษุอาพาธ ๑ ภิกษุผิงไฟที่ผู้อื่นก่อไว้ ๑ ภิกษุผิงถ่านไฟที่ปราศจากเปลว ๑ ภิกษุตามประทีปก็ดี ก่อไฟใช้อย่างอื่นก็ดี ติดไฟในเรือนก็ดี เพราะมีเหตุที่สมควร ๑ ภิกษุผิงไฟคราวมีอันตราย ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ใม่ต้องอาบัติแล
จบ โชติกสิกขาบทที่ ๖
๗. นหานสิกขาบท
ว่าด้วยการอาบนํ้า
เรื่องพระเจ้าพิมพิสาร
{๖๑๐} [๓๕๗] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้น ภิกษุสรงนํ้ากันอยู่ที่บ่อน้ำร้อนตโปทา ขณะนั้นแล พระเจ้าพิมพิสาร จอมเสนามาคธราชเสด็จไปสู่ตโปทาด้วยพระราชประสงค์จะทรงสนานพระเศียรเกล้า จึงได้ประทับพักรออยู่ในที่ควรแห่งหนึ่งด้วยตั้งพระทัยว่าจักทรงสนานต่อเมื่อพระคุณเจ้าสรงน้ำเสร็จ ภิกษุทั้งหลายได้สรงนํ้าอยู่จนถึงเวลาพลบคํ่า ดังนั้น ท้าวเธอจึงทรงสนานพระเศียรเกล้าในเวลาพลบค่ำ เมื่อประตูพระนครปิด จำต้องประทับแรมอยู่นอกพระนคร เช้าตรู่จึงเสด็จเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงพุทธสำนัก ทั้ง ๆ ที่เครื่องประทินยังไม่จาง ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับเหนือพระราชอาสน์ อันสมควรข้างหนึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามท้าวเธอผู้ประทับเรียบร้อยแล้วว่า “ดูก่อนมหาบพิตร พระองค์เสด็จมาแต่เช้าทั้ง ๆ ที่เครื่องประทินยังไม่จางเพื่อพระราชประสงค์อะไร”
จึงท้าวเธอกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระ ภาคเจ้าทรงชี้แจงท้าวเธอให้ทรงเห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา ครั้นท้าวเธออันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้วเสด็จลุกจากที่ประทับ ทรงอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วเสด็จกลับ
จบ สิกขาบทที่ ๖ เรื่องภิกษุหลายรูป