พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สัตตกนิบาต · คันธารวรรค
๑๐. กุมมาสปิณฑชาดก
เล่ม ๒๗ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๑๐๗–๑๑๑๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๐/๑๑ ในคันธารวรรคมี ๔ ฉบับ
๔๑๕. กุมฺมาสปิณฺฑิชาตก (๑๐)
๑๐. กุมมาสปิณฑิชาดก (๔๑๕)
ว่าด้วยอานิสงส์ถวายขนมกุมมาส
(พระราชาทรงอุทานบทเพลงท่ามกลางพสกนิกรว่า)
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก สัตตกนิบาต คันธารวรรค กุมมาสปิณฑชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๕๙ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
บาลี (มหาจุฬาฯ) เล่ม ๒๗ หน้า ๑๗๘–๑๗๙ · ไทย (มหาจุฬาฯ ๒) เล่ม ๒๗ หน้า ๒๘๐–๒๘๒
น กิรตฺถิ อโนมทสฺสิสุ
ปาริจริยา พุทฺเธสุ อปฺปิกา
สุกฺขาย อโลณิกาย จ
ปสฺส ผลํ กุมฺมาสปิณฺฑิยา.
ได้ยินว่า การบำรุงพระพุทธเจ้าทั้งหลาย
ผู้เห็นธรรมอันไม่ต่ำทราม
มีผลานิสงส์ไม่น้อยเลย
เชิญดูผลานิสงส์แห่งก้อนขนมกุมมาสทั้งแห้งทั้งจืด
หตฺถิ ควาสฺสา จิเม พหู
ธนธญฺญ ปฐวี จ เกวลา
นาริโย จิมา อจฺฉรูปมา
ปสฺส ผลํ กุมฺมาสปิณฺฑิยา.
ดูเถิด ช้าง โค ม้า จำนวนมากเหล่านี้
รวมทั้งทรัพย์ ธัญชาติ ผืนปฐพีทั้งสิ้น
ทั้งเหล่านารีผู้มีรูปงามเทียบด้วยนางอัปสรเหล่านี้
เป็นผลานิสงส์ของก้อนขนมกุมมาส
(พระราชเทวีกราบทูลพระราชาว่า)
อภิกฺขณํ ราชกุญฺชร
คาถา ภาสสิ โกสลาธิป
ปุจฺฉามิ ตํ รฏฺฐวฑฺฒน
พาฬฺหํ ปีติมโน ปภาสสิ.
ขอเดชะพระองค์ผู้องอาจประดุจพญากุญชร
ผู้เป็นใหญ่ในกุศลธรรม
พระองค์ตรัสพระคาถาอยู่เนือง ๆ
ขอเดชะพระองค์ผู้ผดุงแคว้นให้เจริญ
หม่อมฉันขอทูลถามพระองค์
ขอพระองค์ผู้มีพระหทัยเบิกบานอย่างยิ่งตรัสบอกเถิด
(พระราชาตรัสกับพระราชเทวีว่า)
อิมสฺมึเยว นคเร กุเล อญฺญตเร อหุํ
ปรกมฺมกโร อาสึ ภตโก สีลสํวุโต.
เราได้เกิดในตระกูลหนึ่งในเมืองนี้เอง
เป็นคนรับจ้าง ทำงานให้คนอื่น เป็นผู้สำรวมศีล
กมฺมาย นิกฺขมนฺโตหํ จตุโร สมเณทฺทสํ
อาจารสีลสมฺปนฺเน สีติภูเต อนาสเว.
เราออกไปทำงานได้เห็นสมณะ ๔ รูป
สมบูรณ์ด้วยอาจาระและศีล เยือกเย็น ไม่มีอาสวะ
เตสุ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา นิสีเทตฺวา ปณฺณสนฺถเต
อทํ พุทฺธาน กุมฺมาสํ ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.
เรายังจิตให้เลื่อมใสในสมณะเหล่านั้น
นิมนต์ให้นั่งบนเครื่องลาดที่ทำด้วยใบไม้ เลื่อมใสแล้ว
ได้ถวายขนมกุมมาสแด่พุทธเจ้าทั้งหลายด้วยมือทั้ง ๒ ของตน
ตสฺส กมฺมสฺส กุสลสฺส อิทํ เม เอทิสํ ผลํ
อนุโภมิ อิทํ รชฺชํ ผีตํ ธรณิมุตฺตมํ.
กุศลกรรมนั้นได้มีผลแก่เราเช่นนี้
เราได้เสวยราชสมบัตินี้
คือแผ่นดินที่ประเสริฐมั่งคั่งสมบูรณ์
(พระราชเทวีตรัสสดุดีพระราชาว่า)
ททํ (๑) ภุญฺช มา จ ปมาโท
จกฺกํ วตฺตย โกสลาธิป
มา ราช อธมฺมิโก อหุ
ธมฺมํ ปาลย โกสลาธิป.
- ๑สี.อิ. ทท
พระองค์เมื่อพระราชทานให้ ก็จงเสวยเถิด
อย่าได้ทรงประมาท
ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นใหญ่ในกุศลธรรม
ขอพระองค์ทรงประกาศธรรมจักรให้เป็นไป
ขอเดชะพระราชาผู้เป็นใหญ่ในกุศลธรรม
ขอพระองค์อย่าประพฤติอธรรม จงทรงรักษาธรรมเถิด
(พระราชาตรัสกับพระราชเทวีว่า)
โสหํ ตเทว ปุนปฺปุนํ
วฏุมํ อาจริสฺสามิ โสภเน
อริยาจริตํ สุโกสเล
อรหนฺโต เม มนาปาว ปสฺสิตุํ.
พระธิดาของพระเจ้าโกศลผู้งดงาม
เรานั้นได้ประพฤติตามทางที่พระอริยะ
ได้ประพฤติมาแล้วนั้นอย่างสม่ำเสมอ
เพราะพระอรหันต์ทั้งหลายเป็นที่ชอบใจของเรา
เราต้องการพบท่าน
เทวี วิย อจฺฉรูปมา
มชฺเฌ นาริคณสฺส โสภสิ
กึ กมฺมมกาสิ ภทฺทกํ
เกนาสิ วณฺณวตี สุโกสเล.
นี่พระราชธิดาผู้แสนดีของพระเจ้าโกศล
พระนางงดงามท่ามกลางหมู่นารี เหมือนเทพอัปสร
พระนางได้กระทำกรรมดีอะไรไว้
เพราะเหตุไรเล่า พระนางจึงมีพระฉวีวรรณงดงามยิ่งนัก
(พระราชเทวีทูลว่า)
อมฺพฏฺฐกุลสฺส ขตฺติย
ทาสฺยาหํ ปรเปสิยา อหุํ
สญฺญตา จ ธมฺมชีวินี
สีลวตี จ อปาปทสฺสนา.
ขอเดชะจอมกษัตริย์ หม่อมฉันได้เกิดเป็นทาสี
รับใช้ผู้อื่นแห่งตระกูลเศรษฐีอัมพัฏฐโคตร
สำรวมแล้ว เลี้ยงชีพโดยชอบธรรม มีศีล ไม่เหลียวดูความชั่ว
อุทฺธฏภตฺตํ อหํ ตทา
จรมานสฺส อทาสิ ภิกฺขุโน
วิตฺตา สุมนา สยํ อหํ
ตสฺส กมฺมสฺส ผลํ มเมทิสนฺติ.
กุมฺมาสปิณฺฑิชาตกํ ทสมํ.
ในกาลครั้งนั้น หม่อมฉันได้ถวายข้าว
ที่คดมาเพื่อตนแก่ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาต
หม่อมฉันเองปลื้มใจ ดีใจ
กรรมของหม่อมฉันนั้นมีผลเช่นนี้
กุมมาสปิณฑิชาดกที่ ๑๐ จบ
จบ ๑๐. กุมมาสปิณฑชาดก