พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · ติงสตินิบาต
๘. ปัณฑรกชาดก
เล่ม ๒๗ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๓๘๗–๒๔๐๕ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๑๐ ในติงสตินิบาตมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก ติงสตินิบาต ปัณฑรกชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๗ หน้า ๖๑๗–๖๒๔
(เภรีปริพาชิกาเชิญชาวพระนครมาแล้วกล่าวว่า)
{๒๓๘๖} [๒๘๕๙] ท่านทั้งหลายชาวปัญจาลนครจงฟังราชภาษิตของพระเจ้า จูฬนีพรหมทัตนี้ พระองค์ทรงตามรักษามโหสธบัณฑิตถึงกัับสู้ สละพระชนมชีพซึ่งสละได้แสนยาก[๒๘๖๐] คือ พระเจ้าปัญจาลราชทรงยอมสละชีวิตของชนทั้ง ๖ คือ พระ ราชชนนี ๑ พระอัครมเหสี ๑ พระกนิษฐภาดา ๑ พระสหาย ๑ และพราหมณ์ ๑ กับทั้งพระองค์เอง ๑ แก่ผีเสื้อนํ้า[๒๘๖๑] ปัญญามีประโยชน์ใหญ่หลวงละเอียดลออคิดแต่สิ่งที่ดี เป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลในปัจจุบัน และเพื่อความสุข ในสัมปรายภพด้วยประการฉะนี้แล
๘. ปัณฑรกชาดก (๕๑๘)
ว่าด้วยไม่ควรบอกความลับแก่คนอื่น
(ปัณฑรกนาคราชถูกจับห้อยศีรษะลงคร่ำครวญว่า)
{๒๓๘๗} [๒๘๖๒] ภัยที่ตนทำไว้ย่อมติดตามบุคคลผู้ไร้ปัญญา พูดพล่อย ๆ ไม่ปิดบังความรู้ ขาดความระวัง ขาดการพิจารณาไป เหมือนครุฑตาม ถึงเราผู้ปัณฑรกนาคราชฉะนั้น[๒๘๖๓] นรชนใดยินดีบอกมนต์ลับที่ตนควรจะรักษาไว้เพราะความหลง ภัยย่อมตามถึงนรชนนั้นผู้มีมนต์ที่ถูกแพร่งพรายแล้วโดยพลัน เหมือนครุฑตามถึงเราผู้ปัณฑรกนาคราชฉะนั้น[๒๘๖๔] มิตรเทียมไม่ควรจะให้รู้ความลับที่สำลัญถึงมิตรแท้แต่เป็น คนโง่’ หรือมีปัญญาแต่ประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ก็ไม่ควร จะให้รู้ความลับเหมือนกัน
[๒๘๖๕] ข้าพเจ้าได้ถึงความคุ้นเคยกับชีเปลือยด้วยเข้าใจว่าสมณะนี้ ชาวโลกเขานับถือ อบรมตนมาแล้ว จึงได้เปิดเผยความลับ แก่เขาข้าพเจ้าล่วงเลยประโยชน์เสียแล้วร้องไห้อยู่ ดุจคนกำพร้าฉะนั้น[๒๘๖๖] ท่านพญาครุฑผู้ประเสริฐข้าพเจ้าไม่อาจจะระวังวาจาลับ อย่างยิ่งนี้แก่เขาได้ ภัยได้มาถึงข้าพเจ้าจากฝ่ายเขา ข้าพเจ้า จึงได้ล่วงเลยประโยชน์ร้องไห้อยู่ดุจคนกำพร้าฉะนั้น[๒๘๖๗] นรชนใดสำคัญว่าผู้นี้มีใจดี ยอมบอกความลับกะคนสกุลต่ำ เพราะโทสาคติ ภยาคติ หรือเพราะฉันทาคติ นรชนนั้นจัดเป็นคนโง่เขลา ย่อมจะทรุดโทรมโดยไม่ต้องสงสัย[๒๘๖๘] ผู้ใดเป็นคนปากโป้ง นับเข้าในพวกอสัตบุรุษชอบกล่าว ถ้อยคำในที่ประชุมชน นักปราชญ์ทั้งหลายเรียกผู้นั้นว่าเป็นผู้มีพิษร้าย เป็นคนปากเสีย บุคคลควรระวังคนเช่นนั้นเสียแต่ไกล[๒๘๖๙] ข้าพเจ้าได้ละทิ้งข้าว นํ้า ผ้าแคว้นกาสี และจุรณจันทน์ สตรี ที่เจริญใจดอกไม้และเครื่องชะโลมทาซึ่งเป็นส่วน กามารมณ์ทั้งปวงไปหมดแล้ว ท่านพญาครุฑ ข้าพเจ้าขอถึง ท่านเป็นสรณะตลอดชีวิต(พญาครุฑโพธิสัตว์กล่าวตำหนินาคราชว่า)
{๒๓๘๘} [๒๘๗๐] ดูก่อนปัณฑรกนาคราช ในสามฝ่าย คือ สมณะ ครุฑ และตัวท่าน ซึ่งก็เป็นสัตว์มีชีวิต ใครหนอควรจะได้รับคำตำหนิก่อน ท่านถูกข้าพเจ้าจับได้เพราะเหตุไร
(ปัณฑรกนาคราชได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า)
{๒๓๘๙} [๒๘๗๑] ชีเปลือยเป็นผู้มีภาวะที่ข้าพเจ้ายกย่องว่าเป็นสมณะเป็นที่รักของข้าพเจ้า ทั้งเป็นผู้ที่ข้าพเจ้ายกย่องด้วยใจจริง ข้าพเจ้าจึง ยอมเปิดเผยความลับแก่เขา ข้าพเจ้าล่วงเลยประโยชน์เสียแล้ว ร้องไห้อยู่ดุจคนกำพร้าฉะนั้น(พญาครุฑโพธิสัตว์กล่าวว่า)
{๒๓๙๐} [๒๘๗๒] แท้จริง สัตว์ที่จะไม่ตายไม่มีเลยในแผ่นดิน ธรรมชาติอื่น เช่นเดียวกับปัญญาที่ไม่ควรติเตียนก็ไม่มีคนในโลกนี้ ย่อมบรรลุคุณวิเศษที่ยังไม่ได้ด้วยสัจจะ ธรรมะ ธิติ และทมะ [๒๘๗๓] มารดาบิดาจัดว่าเป็นยอดเยี่ยมแห่งเผ่าพันธุ์ คนที่สามซึ่งชื่อว่า เป็นผู้อนุเคราะห์แก่บุคคลนั้นไม่มีเมื่อระแวงว่ามนต์จะแตก ก็ไม่ควรบอกความลับสำคัญแม้แก่มารดาบิดานั้น[๒๘๗๔] ถึงจะเป็นมารดาบิดา พี่สาวน้องสาว พี่ชายน้องชาย สหาย หรือพวกพ้อง เมื่อระแวงว่ามนต์จะแตก ก็ไม่ควรบอกความ ลับสำคัญแม้แก่คนเหล่านั้น
[๒๘๗๕] ถึงภรรยาสาวผู้พูดเพราะ เพียบพร้อมด้วยบุตรธิดา รูปสมบัติ และยศ ห้อมล้อมด้วยหมู่ญาติ จะมาพูดอ้อนวอนสามีให้บอก ความลับเมื่อระแวงว่ามนต์จะแตก ก็ไม่ควรบอกความลับ สำคัญแม้แก่ภรรยานั้น
- ๑ในที่นี้ สัจจะ หมายถึงวจีสัจจะ วาจาสัตย์ ธรรมะ หมายถึงสุจริตธรรม ธิติ หมายถึงปัญญา และ ทมะ หมายถึงการฝึกอินทรีย์ (ขุ.ชา.อ. ๗/๒๓๑)
{๒๓๙๑} [๒๘๗๖] คนเราไม่ควรเปิดเผยความลับเลย ควรรักษาความลับนั้นไว้ เหมือนรักษาขุมทรัพย์ ความลับที่ถูกคนซึ่งรู้เรื่องแพร่งพราย ออกไปไม่ดีเลย
[๒๘๗๗] บัณฑิตไม่ควรบอกความลับแก่สตรี ๑ แก่คนที่ไม่ใช่มิตร ๑ แก่ คนที่เห็นแก่อามิส ๑ แก่คนที่หมายล้วงดวงใจ ๑
[๒๘๗๘] ผู้ที่ให้คนเขลารู้ความลับก็จำต้องทนต่อคนเขลานั้นเหมือน เป็นทาสของเขา เพราะกลัวความลับจะแตก
[๒๘๗๙] ตราบใดที่ยังมีคนรู้ความลับที่ปรึกษากันผู้นั้นย่อมเกิดความ สะดุ้งหวาดกลัวคนที่รู้ความลับนั้น เพราะเหตุนั้น จึงไม่ควร เปิดเผยความลับเลย
[๒๘๘๐] เมื่อจะพูดความลับกันในเวลากลางวัน ควรหาโอกาสที่เงียบ สงัด เมื่อจะพูดความลับกันในเวลากลางคืน อย่าปล่อยเสียงให้ ดังเกินขอบเขตเพราะว่าคนที่แอบฟังจะได้ยินความลับที่ ปรึกษากัน เพราะฉะนั้น ความลับที่ปรึกษากันก็จะพลันถึง ความแพร่งพรายทันที{๒๓๙๒} [๒๘๘๑] ผู้ที่คุยความลับในโลกนี้ย่อมปรากฏแก่ข้าพเจ้า เหมือนเมืองที่ สร้างด้วยเหล็กใหญ่โต ไม่มีประตู มีเรือนโรง ล้วนแต่เป็นเหล็ก ประกอบด้วยคูที่ขุดไว้โดยรอบฉะนั้น
[๒๘๘๒] ดูก่อนท่านผู้มีลิ้นสองแฉก นรชนเหล่าใดมีความลับ ไม่พูดแพร่งพราย มั่นคงอยู่ในประโยชน์ของตน พวกศัตรูย่อมถอยห่างจากนรชนเหล่านั้น เหมือนหมู่สัตว์หลีกอสรพิษแต่ไกลฉะนั้น
- ๑ท่านผู้มีลิ้นสองแฉก ในที่นี้เป็นคำเรียกปัณฑรกนาคราช (ขุ.ชา.อ. ๗/๒๓๓)
(เมื่อพญาครุฑโพธิสัตว์กล่าวจบแล้ว ปัณฑรกนาคราชได้กล่าวว่า)
{๒๓๙๓} [๒๘๘๓] ชีเปลือยละเรือนออกบวชมีศีรษะโล้นเที่ยวไปเพราะเหตุ แห่งอาหาร เราได้เปิดเผยความลับแก่เขาซิหนอ เราจึงเป็นผู้ ปราศจากประโยชน์และธรรม
[๒๘๘๔] ท่านพญาครุฑบุคคลผู้สละสิ่งที่ยึดถือว่าเป็นของตนแล้วมา ประพฤติเป็นนักบวช จะต้องทำอย่างไร มีศีลอย่างไร ประพฤติ พรตอย่างไรจึงจะชื่อว่าเป็นสมณะ สมณะนั้นจะต้องทำอย่างไร จึงจะเข้าถึงแดนสวรรค์(พญาครุฑโพธิสัตว์กล่าวว่า)
{๒๓๙๔} [๒๘๘๕] บุคคลผู้สละสิ่งที่ยึดถือว่าเป็นของตนแล้วมาประพฤติเป็น นักบวช ต้องประกอบด้วยความละอาย ความอดกลั้น ความฝึกตน ไม่โกรธง่าย ละวาจาส่อเสียดได้ จึงจะชื่อว่าเป็นสมณะ สมณะนั้นกระทำอย่างนี้ จึงจะเข้าถึงแดนสวรรค์(ปัณฑรกนาคราชกล่าวขอชีวิตว่า)
{๒๓๙๕} [๒๘๘๖] ท่านพญาครุฑ ขอท่านจงเป็นเหมือนมารดาที่กกกอดลูกอ่อน ที่เกิดแต่ตน แผ่ร่างกายทุกส่วนปกป้องแก่ข้าพเจ้า จงเอ็นดู ข้าพเจ้าดุจมารดาเอ็นดูบุตรฉะนั้นเถิด
(พญาครุฑโพธิสัตว์เมื่อจะให้ชีวิตแก่นาคราช จึงกล่าวว่า)
{๒๓๙๖} [๒๘๘๗] ดูก่อนนาคราชเอาเถอะท่านจงพ้นจากการถูกฆ่าในวันนี้ ธรรมดาลูกมี ๓ ประเภท คือ ลูกศิษย์ ๑ ลูกบุญธรรม ๑ ลูกในไส้ ๑ ลูกแบบอื่นไม่มี ท่านจงพอใจเถิด ท่านเป็นลูกคนหนึ่งของเราแล้ว
(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)
{๒๓๙๗} [๒๘๘๘] พญาครุฑจอมทิชาชาติกล่าวอย่างนี้แล้วโผลงจับที่แผ่นดินแล้ว ปล่อยพญานาคไปด้วยกล่าวว่า ‘วันนี้ท่านรอดตายพ้นจากสรรพ ภัยได้แล้ว จงเป็นผู้อันเราคุ้มครองแล้วทั้งทางบกและทางนํ้า[๒๘๘๙] หมอผู้ฉลาดเป็นที่พึ่งของคนไข้ ฉันใด ห้วงนํ้าที่เย็นเป็นที่พึ่ง ของคนหิวกระหาย ฉันใด สถานที่พักเป็นที่พึ่งของคนเดินทาง ฉันใด เราก็จะเป็นที่พึ่งของท่าน ฉันนั้น’(พญาครุฑโพธิสัตว์เห็นนาคราชแสดงอาการเช่นนั้น จึงกล่าวว่า)
{๒๓๙๘} [๒๘๙๐] แน่ะท่านพญานาค ท่านแยกเขี้ยวมองดูดังจะทำกับครุฑผู้เป็นศัตรู ภัยนี้มีมาแต่ไหน
(นาคราชกล่าวว่า)
{๒๓๙๙} [๒๘๙๑] บุคคลควรระแวงศัตรูไว้ก่อน แม้ในมิตรก็ไม่ควรไว้วางใจ ภัย ที่เกิดขึ้นจากที่ที่ไม่มีภัยย่อมตัดถึงโคนรากได้
[๒๘๙๒] จะพึงไว้วางใจในบุคคลที่เคยทำการทะเลาะกันมาแล้วได้อย่างไรเล่า ผู้ใดดำรงอยู่ด้วยการเตรียมตัวเป็นนิจ ผู้นั้นย่อมไม่ยินดี ที่จะคุ้นเคยกับศัตรูของตน
[๒๘๙๓] บุคคลพึงทำตนให้เป็นที่ไว้วางใจของคนอื่น แต่ไม่ควรจะไว้ วางใจคนอื่นเกินไป ตนเองอย่าให้คนอื่นระแวงได้ แต่ตนควร ระแวงคนอื่นไว้บ้างวิญญูชนพึงพากเพียรไปด้วยอาการอันลึกซึ้ง ซึ่งศัตรูจะล่วงรู้ไม่ได้
- ๑พญาครุฑโพธิสัตว์หลังจากปล่อยนาคราชไปแล้วกลับไปยังภพที่อยู่ของตน คิดอยากรู้ว่านาคราช นั้นมีความรู้สึกอย่างไรต่อตน ต้องการทดลองดูใจ จึงไปยังที่อยู่ของนาคราชอีก (ขุ.ชา.อ.๗/๒๓๖)
(พระบรมศาสดาทรงประกาศเนื้อความนั้นว่า)
{๒๔๐๐} [๒๘๙๔] สัตว์ทั้งสองผู้มีเพศพรรณดุจเทวดา เป็นสุขุมาลชาติเช่นเดียวกัน บริสุทธิ์ดุจกองบุญ คลอเคลียกันไปดุจม้าเทียมรถ เข้าไปหาชีเปลือยกรัมปิยะ{๒๔๐๑} [๒๘๙๕] ลำดับนั้น ปัณฑรกนาคราชเข้าไปหาชีเปลือยแต่ลำพังตนเท่านั้น แล้วได้กล่าวว่า ‘วันนี้เรารอดตายพ้นจากสรรพภัยมาได้แล้ว คงไม่เป็นที่รักที่พอใจท่านเลยเป็นแน่’(ชีเปลือยกล่าวว่า)
{๒๔๐๒} [๒๘๙๖] พญาครุฑเป็นที่รักของเรายิ่งกว่าปัณฑรกนาคราชอย่างแท้จริง โดยไม่ต้องสงสัยเรามีความรักใคร่ในพญาครุฑทั้งที่รู้ก็ได้ ทำกรรมอันลามกไป ไม่ใช่ทำไปเพราะความเขลาเลย(นาคราชกล่าวว่า)
{๒๔๐๓} [๒๘๙๗] การถือว่าสิ่งนี้เป็นที่รักหรือว่าไม่เป็นที่รักของเราย่อมไม่มีแก่ บรรพชิตผู้พิจารณาเห็นโลกนี้และโลกหน้าก็ท่านเป็นคนไม่สำรวม แต่ประพฤติลวงโลกด้วยเพศของผู้สำรวมดีทั้งหลาย[๒๘๙๘] ท่านไม่ได้เป็นอริยะเลย แต่ปลอมตัวเป็นอริยะ ไม่ใช่คนสำรวม แต่ทำคล้ายคนลำรวม ท่านเป็นคนชาติเลวทรามมิใช่คนประเสริฐ ได้ประพฤติบาปทุจริตเป็นอันมาก{๒๔๐๔} [๒๘๙๙] แน่ะเจ้าคนชั่วเจ้าประทุษร้ายต่อผู้มิได้ประทุษร้าย ทั้งเป็นคนส่อเสียด ด้วยสัจจวาจานี้ ขอศีรษะของเจ้าจงแตกออกเป็น ๗ เสี่ยง
(พระบรมศาสดาทรงประกาศเนื้อความนั้นว่า)
{๒๔๐๕} [๒๙๐๐] เพราะเหตุนั้นแล บุคคลไม่พึงประทุษร้ายมิตรเพราะผู้ ประทุษร้ายมิตรเป็นคนเลวทรามที่สุดจะหาคนอื่นที่เลวกว่าไม่มี ชีเปลือยถูกอสรพิษกำจัดที่แผ่นดิน ทั้งที่ได้ปฏิญาณว่า เรามีความสำรวมก็ได้ถูกทำลายแล้วด้วยถ้อยคำของจอมนาคราช
๙. สัมพุลาชาดก (๕๑๙)
ว่าด้วยนางสัมพุลาผู้ซื่อสัตย์ต่อสามี
(อสูรตนหนึ่งเห็นพระนางสัมพุลาเข้าก็คิดรักใคร่ จึงกล่าวว่า)
{๒๔๐๖} [๒๙๐๑] ดูก่อนแม่นางผู้มีลำขาอวบอิ่ม ท่านเป็นใครมายืนสั่นอยู่ผู้เดียว ที่ลำธารในซอกเขา ดูก่อนแม่นางผู้มีองค์เอวน่าลูบคลำ เราถามท่านแล้ว จงบอกชื่อและเผ่าพันธุ์แก่เรา
[๒๙๐๒] ดูก่อนแม่นางผู้มีองค์เอวงดงาม ท่านเป็นใครช่างงามนัก มาทำให้ป่าอันน่ารื่นรมย์เป็นที่อยู่อาศัยแห่งราชสีห์และเสือโคร่ง สว่างไสวอยู่ ดูก่อนแม่นางผู้เจริญเราคืออสูรขอไหว้ท่าน ขอความนอบน้อมจงมีแก่ท่าน(พระนางสัมพุลาตรัสว่า)
{๒๔๐๗} [๒๙๐๓] คนทั้งหลายรู้จักพระโอรสของพระเจ้ากาสีนามว่าโสตถิเสนกุมาร ข้าพเจ้าชื่อว่าสัมพุลา เป็นชายาของโสตถิเสนกุมารนั้น ดูก่อนอสูร ท่านจงรู้อย่างนี้ ข้าพเจ้าสัมพุลาขอไหว้ท่าน ขอความ นอบน้อมจงมีแก่ท่าน
จบ ๘. ปัณฑรกชาดก