arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · ติงสตินิบาต

๕. สัมภวชาดก

เล่ม ๒๗

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๓๕๒–๒๓๖๙ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๕/๑๐ ในติงสตินิบาตมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก ติงสตินิบาต สัมภวชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๗ หน้า ๖๐๑–๖๐๗

หน้า ๖๐๑

๕. สัมภวชาดก (๕๑๕)

ว่าด้วยคนรุ่งโรจน์ได้เพราะปัญญา

(พระเจ้าธนัญชยโกรัพยะตรัสถามปัญหากับพราหมณ์สุจีรตะว่า)

{๒๓๕๒} [๒๗๔๒] ดูก่อนท่านอาจารย์สุจีรตะ เราได้ราชสมบัติและความเป็นใหญ่ แล้วยังปรารถนาจะได้ความเป็นใหญ่ยิ่งขึ้นไปอีกเพื่อพิชิต แผ่นดินนี้ไห้ได้[๒๗๔๓] โดยธรรม ไม่ใช่โดยอธรรม เพราะเราไม่ชอบอธรรม การ ประพฤติธรรมเป็นกิจของพระราชาแท้

[๒๗๔๔] ดูก่อนพราหมณ์เราจะไม่ถูกนินทาในโลกนี้และในโลกหน้า ด้วยเหตุใด และจะได้รับเกียรติยศในเทวดาและมนุษย์ด้วยเหตุใด ขอท่านจงบอกเหตุนั้น ๆ แก่เรา[๒๗๔๕] ดูก่อนพราหมณ์ เราปรารถนาจะปฏิบัติตามอรรถและธรรม เรา ถามท่านแล้ว ขอท่านจงบอกอรรถและธรรมนั้นด้วยเถิด(พราหมณ์ปุโรหิตสุจีรตะไม่สามารถตอบปัญหาได้ จึงกราบทูลว่า)

{๒๓๕๓} [๒๗๔๖] ขอเดชะพระมหาราชพระองค์ปรารถนาจะทรงปฏิบัติตาม อรรถและธรรมใด นอกจากวิธุรพราหมณ์แล้ว ไม่มีใครเหมาะ สมที่จะชี้แจงอรรถและธรรมนั้นได้(พระเจ้าธนัญชยโกรัพยะจึงส่งพราหมณ์สุจิรตะ <*> ไปว่า)

{๒๓๕๔} [๒๗๔๗] มาเถิด ท่านอาจารย์สุจีรตะ เราจะส่งท่านไปยังสำนักของวิธุรพราหมณ์ ท่านจงนำเอาทองแท่งนี้ไปมอบให้เพื่อรับคำอธิบาย อรรถและธรรม

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. <*> สุจีรตะ - ผู้รวบรวม
หน้า ๖๐๒

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๒๓๕๕} [๒๗๔๘] มหาพราหมณ์ผู้ภารทวาชโคตรนั้นได้ไปถึงสำนักของวิธุร พราหมณ์แล้วเห็นวิธุรพราหมณ์นั้นกำลังบริโภคอาหารอยู่ ในเรือนของตน จึงกล่าวว่า

{๒๓๕๖} [๒๗๔๙] ‘พระเจ้าโกรัพยราชผู้เรืองพระยศทรงส่งข้าพเจ้าให้มาเป็นทูต พระเจ้าธนัญชยยุธิฏฐิลโคตรได้ตรัสว่า ‘ท่านจงถามอรรถและธรรม’ ท่านอาจารย์วิธุระ ข้าพเจ้าถามท่านแล้ว ขอได้กรุณา บอกอรรถและธรรมนั้นด้วย’(วิธุรพราหมณ์กล่าวว่า)

{๒๓๕๗} [๒๗๕๐] ‘ดูก่อนพราหมณ์ เราคิดว่าจักกั้นแม่นํ้าคงคา แต่ไม่อาจจะกั้น แม่นํ้าใหญ่นั้นได้ เพราะเหตุนั้น โอกาสนั้นจักมีได้อย่างไร

[๒๗๕๑] เมื่อท่านถามถึงอรรถและธรรม เราจึงไม่อาจจะบอกได้ แต่เรา มีบุตรชายซึ่งเป็นบุตรในไส้ที่เกิดกับเราแท้ ๆ ชื่อว่าภัทรการะ เชิญท่านไปถามอรรถและธรรมกะเขาดูเถิดพราหมณ์’(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๒๓๕๘} [๒๗๕๒] มหาพราหมณ์ผู้ภารทวาชโคตรนั้นได้ไปถึงสำนักของภัทรการ พราหมณ์เห็นภัทรการพราหมณ์กำลังนั่งอยู่ในเรือนของตน จึงกล่าวว่า

{๒๓๕๙} [๒๗๕๓] ‘พระเจ้าโกรัพยราชผู้เรืองพระยศทรงส่งเราให้มาเป็นทูต พระเจ้าธนัญชยยุธิฎฐิลโคตรได้ตรัสว่า ‘ท่านจงถามอรรถและธรรม’ ดูก่อนภัทรการมาณพ ท่านถูกเราถามแล้ว ขอได้กรุณา บอกอรรถและธรรมนั้นแก่เราด้วย’

หน้า ๖๐๓

(ภัทรการพราหมณ์เมื่อไม่สามารถตอบได้ จึงกล่าวว่า)

{๒๓๖๐} [๒๗๕๔] ‘ข้าพเจ้าเป็นเหมือนคนทิ้งหาบเนื้อแล้ววิ่งตามเหี้ยไป ถึงจะถูกถามอรรถและธรรมก็ไม่อาจจะบอกแก่ท่านได้{๒๓๖๑} [๒๗๕๕] ข้าแต่พราหมณ์สุจีรตะ ข้าพเจ้ามีน้องชายคนหนึ่งชื่อว่าสัญชัย เชิญท่านไปถามอรรถและธรรมกะเขาดูเถิด’

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๒๓๖๒} [๒๗๕๖] มหาพราหมณ์ผู้ภารทวาชโคตรนั้นได้ไปถึงสำนักของสัญชัยกุมาร ได้เห็นสัญชัยกุมารกำลังนั่งอยู่ในบริษัทของตนจึงกล่าวว่า[๒๗๕๗] ‘พระเจ้าโกรัพยราชผู้เรืองพระยศทรงส่งเราให้มาเป็นทูต พระเจ้าอนัญชยยุธิฏฐิลโคตรได้ตรัสว่า ‘ท่านจงถามอรรถและธรรม’ ดูก่อนสัญชัยกุมาร ท่านถูกเราถามแล้ว ขอได้กรุณา บอกอรรถและธรรมนั้นแก่เราด้วย’(สัญชัยกุมารกล่าวว่า)

{๒๓๖๓} [๒๗๕๘] ‘ข้าแต่สุจีรตพราหมณ์มัจจุราชย่อมกลืนกินข้าพเจ้าทั้งเช้าและเย็น ถึงข้าพเจ้าถูกถามก็ไม่อาจจะบอกอรรถและธรรมแก่ท่านได้[๒๗๕๙] แต่ว่าข้าพเจ้ามีน้องชายชื่อว่าสัมภวะเชิญท่านไปถามอรรถ และธรรมกะเขาดูเถิด’

(พราหมณ์สุจีรตะกล่าวว่า)

{๒๓๖๔} [๒๗๖๐] ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลายธรรมข้อนี้น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่ชอบใจเราเลย คน ๓ คน คือ บิดาและบุตรชายสองคน ต่างไม่มีปัญญารู้แจ้งธรรมนี้เลย

หน้า ๖๐๔

[๒๗๖๑] พวกท่านทั้งสามคนถูกถามแล้วยังไม่อาจจะบอกอรรถและธรรมได้ เด็กถูกถามอรรถและธรรมแล้วจะรู้ได้อย่างไรหนอ

(สัญชัยกุมารได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวสรรเสริญน้องชายให้ฟังว่า)

{๒๓๖๕} [๒๗๖๒] ดูก่อนพราหมณ์ ท่านยังไม่ได้ถามสัมภวกุมาร อย่าเพิ่งเข้าใจ ว่าเขาเป็นเด็กท่านถามสัมภวกุมารแล้ว จึงจะรู้อรรถและ ธรรมได้

[๒๗๖๓] ดวงจันทร์ปราศจากมลทินโคจรไปในอากาศย่อมสว่างไสวในโลก ยิ่งกว่าหมู่ดาวทั้งปวงด้วยรัศมี ฉันใด

[๒๗๖๔] สัมภวกุมารแม้ยังเป็นเด็กก็ฉันนั้นย่อมไพโรจน์ยิ่งกว่าบัณฑิต ทั้งหลายเพราะประกอบด้วยปัญญาฉันนั้น ท่านยังไม่ได้ถาม สัมภวกุมารอย่าเพิ่งเข้าใจเขาว่าเป็นเด็ก ท่านถามสัมภว กุมารแล้วจึงจะรู้อรรถและธรรมได้[๒๗๖๕] ดูก่อนพราหมณ์ เดือนห้าในคิมหันตฤดูย่อมสวยงามด้วยต้นไม้ และดอกไม้ยิ่งกว่าเดือนอื่น ๆ ฉันใด

[๒๗๖๖] สัมภวกุมารแม้ยังเป็นเด็กก็ฉันนั้นย่อมไพโรจน์ยิ่งกว่าบัณฑิต ทั้งหลายเพราะประกอบด้วยปัญญาท่านยังไม่ได้ถามสัมภวกุมาร อย่าเพิ่งเข้าใจเขาว่าเป็นเด็ก ท่านถามสัมภวกุมารแล้ว จึงจะรู้อรรถและธรรมได้[๒๗๖๗] ดูก่อนพราหมณ์ หิมวันตบรรพตชื่อว่าคันธมาทน์ดาดาษไปด้วย ไม้นานาพันธุ์ เป็นที่อยู่อาศัยแห่งทวยเทพ ย่อมสง่างามและ หอมตลบไปทั่วทิศด้วยทิพยโอสถ ฉันใด

หน้า ๖๐๕

[๒๗๖๘] สัมภวกุมารแม้ยังเป็นเด็กก็ฉันนั้นย่อมไพโรจน์ยิ่งกว่าบัณฑิต ทั้งหลายเพราะประกอบด้วยปัญญาท่านยังไม่ได้ถามสัมภวกุมาร อย่าเพิ่งเข้าใจเขาว่าเป็นเด็ก ท่านถามสัมภวกุมารแล้ว จึงจะรู้อรรถและธรรมได้[๒๗๖๙] ไฟป่าที่มีเปลว รุ่งเรือง ไหม้ลามไปในป่า ไม่อิ่มเชื้อ มี แนวทางดำ คุเรื่อยไป

[๒๗๗๐] มีเปรียงเป็นอาหาร มีควันเป็นธง ไหม้แนวไพรสูง ๆ เวลา กลางคืนสว่างลุกโชนอยู่บนยอดภูเขา ฉันใด

[๒๗๗๑] สัมภวกุมารแม้ยังเป็นเด็กก็ฉันนั้น ย่อมไพโรจน์ยิ่งกว่าบัณฑิต ทั้งหลายเพราะประกอบด้วยปัญญา ท่านยังไม่ได้ถามสัมภวกุมาร อย่าเพิ่งเข้าใจเขาว <*> ว่าเป็นเด็ก ท่านถามสัมภวกุมาร แล้วจึงจะรู้อรรถและธรรมได้[๒๗๗๒] ม้าดี จะรู้ได้เพราะฝีเท้า โคที่มีกำลัง จะรู้ได้เพราะเข็นภาระไป แม่โคนม จะรู้ได้เพราะนํ้านมดี และบัณฑิต จะรู้ได้เมื่อเจรจา ฉันใด

[๒๗๗๓] สัมภวกุมารแม้ยังเป็นเด็กก็ฉันนั้นย่อมไพโรจน์ยิ่งกว่าบัณฑิต ทั้งหลายเพราะประกอบด้วยปัญญาท่านยังไม่ได้ถามสัมภวกุมาร อย่าเพิ่งเข้าใจเขาว่าเป็นเด็ก ท่านถามสัมภวกุมารแล้ว จึงจะรู้อรรถและธรรมได้(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๒๓๖๖} [๒๗๗๔] มหาพราหมณ์ภารทวาชโคตรนั้นได้ไปยังสำนักของสัมภวกุมาร เห็นสัมภวกุมารนั้นกำลังเล่นอยู่นอกบ้าน จึงกล่าวว่า

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. <*> เขา - ผู้รวบรวม
หน้า ๖๐๖

{๒๓๖๗} [๒๗๗๕] ‘พระเจ้าโกรัพยราชผู้เรืองพระยศทรงส่งเราให้มาเป็นทูต พระเจ้า ธนัญชยยุธิฏฐิละได้ตรัสว่า ‘ท่านจงถามอรรถและธรรม’ ดูก่อน สัมภวกุมาร เธอถูกถามแล้ว ขอจงบอกอรรถและธรรมนั้นเถิด’(สัมภวกุมารบัณฑิตโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๒๓๖๘} [๒๗๗๖] เอาเถอะ ข้าพเจ้าจักแก้ปัญหาแก่ท่านอย่างนักปราชญ์ พระ ราชาย่อมทรงทราบอรรถและธรรมนั้นได้แต่จักทรงทำตาม หรือไม่เท่านั้น

{๒๓๖๙} [๒๗๗๗] ข้าแต่ท่านสุจีรตะ บุคคลผู้ถูกพระราชาตรัสถามแล้ว กราบทูล ถึงกิจที่ควรทำในวันนี้ว่าควรทำพรุ่งนี้ พระเจ้ายุธิฏฐิละอย่าได้ ทรงรอรั้งอยู่เลยในเมื่อประโยชน์เกิดขึ้น[๒๗๗๘] ข้าแต่ท่านสุจีรตะบุคคล ผู้ถูกพระราชาตรัสถาม แล้วพึง กราบทูลธรรมภายในเท่านั้นไม่พึงชักชวนให้ทรงไปสู่ทางผิด ดุจคนโง่ไม่มีความคิดฉะนั้น

[๒๗๗๙] กษัตริย์ไม่พึงทรงลืมพระองค์ ไม่พึงทรงประพฤติอธรรม ไม่ พึงให้ประชาชนหยั่งลงในที่มิใช่ท่า ไม่พึงทรงประกอบในสิ่ง อันไม่เป็นประโยชน์

[๒๗๘๐] กษัตริย์พระองค์ใดทรงทราบว่าควรจะทำฐานะเหล่านี้ กษัตริย์ พระองค์นั้นย่อมทรงเจริญทุกเมื่อ ดังดวงจันทร์ข้างขึ้นฉะนั้น

[๒๗๘๑] ย่อมเป็นที่รักใคร่ของพระประยูรญาติทั้งหลายด้วยย่อมทรง รุ่งโรจน์ในหมู่มิตรด้วย เมื่อเสด็จสวรรคตแล้ว ท้าวเธอผู้ทรง มีพระปรีชาย่อมเข้าถึงโลกสวรรค์

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ที่มิใช่ท่า ในที่นี้หมายถึงทิฏฐิหรือลัทธิที่เห็นผิด ๖๒ ลัทธิ (ขุ.ชา.อ. ๗/๒๑๕)
หน้า ๖๐๗

๖. มหากปิชาดก (๕๑๖)

ว่าด้วยผลบาปของผู้ทำร้ายผู้มีคุณ

(พระบรมศาสดาทรงนำเรื่องในอดีตมาเล่าว่า)

{๒๓๗๐} [๒๗๘๒] มีพระราชาผู้ทรงเป็นมิ่งขวัญแห่งชาวกาสีในพระนครพาราณสี ทรงแวดล้อมด้วยมิตรและอำมาตย์เสด็จไปยังมิคาชินอุทยาน[๒๗๘๓] ณ ที่นั้น ได้ทอดพระเนตรเห็นพราหมณ์ซึ่งเป็นโรคเรื้อน ขาว เป็นจุดตามตัว เป็นกลากเกลื้อน มีเนื้อที่หลุดออกมาจากปาก แผลเช่นกับดอกทองกวาว ซูบผอม สะพรั่งไปด้วยเส้นเอ็น[๒๗๘๔] ครั้นทอดพระเนตรเห็นคนที่ถึงความลำบากน่าสงสารยิ่งนัก แล้วทรงหวาดพระทัยจึงตรัสถามว่า ‘ท่านเป็นพวกยักษ์ ประเภทไหน[๒๗๘๕] ก็มือและเท้าของท่านด่างศีรษะก็ขาวโพลนยิ่งกว่านั้นตัว ของท่านก็ด่างพร้อย มากไปด้วยกลาก

[๒๗๘๖] หลังของท่านก็เป็นปุ่มเป็นปมดุจเถาวัลย์ที่ยุ่งเหยิง อวัยวะของ ท่านดุจเถาวัลย์ข้อดำ เราไม่เคยเห็นใครเป็นเช่นนี้[๒๗๘๗] มีเท้าพองขึ้นน่าหวาดเสียว ซูบผอม สะพรั่งไปด้วยเส้นเอ็น อดอยาก ไม่อิ่มหนำ ท่านมาจากไหนและจะไปไหน[๒๗๘๘] ดูน่าเกลียด รูปร่างไม่น่าดู ผิวพรรณทราม ดูน่ากลัว แม้มารดา บังเกิดเกล้าของท่านก็ไม่ปรารถนาจะมอง[๒๗๘๙] ในชาติก่อนท่านได้ทำกรรมอะไรไว้ได้เบียดเบียนผู้ที่ไม่ควร เบียดเบียนไว้อย่างไรได้เข้าถึงทุกข์อันนี้เพราะทำกรรม หยาบช้าอันใดไว้