พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · ทวาทสนิบาต
๓. สมุททวาณิชชาดก
เล่ม ๒๗ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๖๒๕–๑๖๓๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๑๐ ในทวาทสนิบาตมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก ทวาทสนิบาต สมุททวาณิชชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๐ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๗ หน้า ๔๐๙–๔๑๒
(พระราชาได้ทรงสดับเหตุผลดังนั้นแล้ว จึงตรัสว่า)
{๑๖๒๔} [๑๖๗๑] ดูก่อนไม้สาละผู้เป็นเจ้าไพร ท่านคิดเรื่องที่น่าคิด ท่านเป็นผู้ปรารถนาประโยชน์แก่หมู่ญาติ สหายเอ๋ย ข้าพเจ้าให้อภัย แก่ท่าน
๓. สมุททวาณิชชาดก (๔๖๖)
ว่าด้วยการแก้ปัญหาที่ต่างกันระหว่างคนพาลกับบัณฑิต
(พระบรมศาสดาทรงเล่าอดีตนิทานแล้วตรัสถึงคำเปล่งอุทานของบุรุษ คนหนึ่งซึ่งเรืออับปางกลางทะเลอาศัยอยู่ ณ เกาะแห่งหนึ่งซึ่งสมบูรณ์ด้วย ธัญญาหารและผลาหารตามธรรมชาติว่า)
{๑๖๒๕} [๑๖๗๒] คนทั้งหลายพากันไถพากันหว่าน เป็นมนุษย์ที่ต้องเลี้ยงชีพด้วย ผลแห่งการงาน ก็ยังไม่ถึงส่วนหนึ่งแห่งเกาะนี้ เกาะของเรานี้แหละดีกว่าชมพูทวีป
(ต่อมา พวกช่างไม้ผู้เป็นหนี้สินได้อพยพหนีจากหมู่บ้านช่างไม้โดยตัด ไม้ผูกเป็นเรือแพเดินทางไปกลางทะเลจนถึงเกาะนั้น สำรวจตรวจดูพบบุรุษ นั้นแล้วไถ่ถามได้ความแล้วจับจองอาศัยอยู่โดยตั้งระเบียบเกี่ยวกับการ ถ่ายอุจจาระปัสสาวะมิให้เรี่ยราดบนเกาะ เพราะเกรงว่าเทวดาหรืออมนุษย์ ผู้รักษาเกาะจะพิโรธเอา ต่อมาได้พากันกลั่นสุราดื่มจนเมาแล้วถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะเรี่ยราดทำให้เกาะนั้นสกปรก เหล่าเทวดาพากันพิโรธ ปรึกษากัน เพื่อหาทางกำจัดพวกช่างไม้ให้พ้นไปจากเกาะ โดยกำหนดวันให้น้ำพัดท่วม เกาะคร่าชีวีตให้ตายทั้งหมดธรรมิกเทพบุตรผู้หนึ่งมีเมตตาจิตคิดหาทาง ช่วยพวกช่างไม้ จึงเข้าไปหาแล้วบอกถึงภัยที่จะเกิดขึ้นว่า)
- ๑() ขุ.ชา.อ. ๖/๘๗-๙๐
{๑๖๒๖} [๑๖๗๓] เมื่อดวงจันทร์โคจรมาถึงราตรี ๑๕ ค่ำ ทะเลจักมีคลื่นใหญ่มา ท่วมเกาะใหญ่นี้ให้จมลงคลื่นทะเลอย่าฆ่าท่านทั้งหลายเสียเลย ท่านทั้งหลายจงพากันไปหาที่พึ่งที่อื่นเถิด(แต่เทพบุตรผู้โหดร้ายอีกตนหนึ่งเข้ามาบอกว่า)
{๑๖๒๗} [๑๖๗๔] กำลังน้ำทะเลจะไม่เกิด จะไม่ท่วมเกาะใหญ่นี้ เหตุอันนั้นเรา เห็นแล้วด้วยนิมิตเป็นอันมาก ท่านทั้งหลายอย่ากลัวเลย จะ เศร้าโศกไปทำไม จงเบิกบานใจเถิด{๑๖๒๘} [๑๖๗๕] ท่านทั้งหลายจงอยู่ยึดเกาะใหญ่นี้ซึ่งมีอาหารเพียงพอมีข้าว และน้ำมากมายเป็นที่อยู่อาศัยเถิด เราไม่มองเห็นภัยอันใดซึ่ง จะเกิดมีแก่ท่านทั้งหลายเลยพวกท่านจงเบิกบานใจอยู่กันชั่ว ลูกชั่วหลานเถิด(ในจำนวนช่างไม้ที่พากันอาศัยอยู่บนเกาะนั้น มีหัวหน้าช่างไม้อยู่ ๒ คน คนหนึ่งเป็นคนโง่เขลา อีกคนหนึ่งเป็นบัณฑิตผู้เป็นพระโพธิสัตว์ หัวหน้า ช่างไม้ผู้โง่เขลานั้นไม่เชื่อคำของธรรมิกเทพบุตร จึงกล่าวว่า){๑๖๒๙} [๑๖๗๖] ถ้อยคำของเทพบุตรในทิศทักษิณนี้ที่คัดค้านความเกษมสำราญ นั้นเป็นคำจริง เทพบุตรในทิศอุดรไม่รู้เรื่องภัยหรือไม่มีภัย ท่าน ทั้งหลายอย่ากลัวเลย จะเศร้าโศกไปทำไม จงเบิกบานใจเถิด(ฝ่ายหัวหน้าช่างผู้เป็นบัณฑิตโพธิสัตว์พิจารณาแล้วกล่าวว่า)
{๑๖๓๐} [๑๖๗๗] ทำไมเทวดาเหล่านี้จึงกล่าวผิดกัน คือ เทวดาตนหนึ่งกล่าวว่าจะมีภัย อีกตนหนึ่งกล่าวว่าปลอดภัย ข้าพเจ้าขอเตือนท่านทั้งหลายจงฟังถ้อยคำของข้าพเจ้าเถิด เราทั้งหมดอย่าต้องพินาศเสียเร็วพลันเลย
{๑๖๓๑} [๑๖๗๘] เราทั้งปวงจงมาช่วยกันทำเรือโกลนให้แข็งแรง ติดเครื่องยนต์ ไว้ให้พร้อมสรรพถ้าเทพบุตรในทิศทักษิณพูดถูก เทพบุตร ในทิศอุดรก็พูดค้านเปล่า ๆ
{๑๖๓๒} [๑๖๗๙] เมื่ออันตรายเกิดมีขึ้นแก่พวกเรา เรือนั้นก็จักมีประโยชน์ ทั้งพวกเราจะไม่ทิ้งเกาะนี้ไปถ้าหากเทพบุตรในทิศอุดรพูดถูก เทพบุตรในทิศทักษิณก็พูดค้านเปล่า ๆ
{๑๖๓๓} [๑๖๘๐] พวกเราทุกคนพึงขึ้นเรือนั้นทันที ก็จะข้ามไปถึงฝั่งโน้นได้โดย สวัสดิภาพด้วยอาการอย่างนี้ คนเราไม่พึงเชื่อถือง่าย ๆ ซึ่งคำที่คนแรกกล่าวว่าเป็นจริง ทั้งไม่พึงเชื่อถือง่าย ๆ ซึ่งคำที่คนหลังกล่าวว่าเป็นจริง นรชนใดในโลกนี้เลือกถือเอาส่วนกลางไว้ได้ นรชนนั้นย่อมเข้าถึงฐานะอันประเสริฐ(พระบรมศาสดาตรัสว่า)
{๑๖๓๔} [๑๖๘๑] กุลบุตรผู้มีปัญญากว้างขวาง รู้ปรุโปร่งถึงประโยชน์ในอนาคต แล้วย่อมไม่ให้ประโยชน์นั้นผ่านพ้นไปแม้แต่น้อยเหมือน พวกพ่อค้าเหล่านั้นพากันไปในท่ามกลางทะเลโดยสวัสดิภาพ ด้วยการกระทำของตน
{๑๖๓๕} [๑๖๘๒] ส่วนพวกคนพาลมัวหมกมุ่นอยู่ในรสด้วยโมหะ ไม่รู้ปรุโปร่งถึงประโยชน์ในอนาคตเมื่อความต้องการเกิดขึ้นเฉพาะหน้า ย่อมพากันล่มจมเหมือนมนุษย์เหล่านั้นพากันล่มจม ในท่ามกลางทะเลฉะนั้น
{๑๖๓๖} [๑๖๘๓] นรชนผู้ฉลาดพึงรีบทำกิจที่ควรทำก่อนเสียทีเดียว อย่าให้กิจ ที่ต้องทำเบียดเบียนตัวได้ในเวลาที่ต้องการกิจนั้นย่อมไม่ เบียดเบียนบุคคลผู้รีบทำกิจที่ควรทำเช่นนั้นในเวลาที่ต้องการ
๔. กามชาดก (๔๖๗)
ว่าด้วยกามและโทษของกาม
(มาณพผู้เป็นบัณฑิตโพธิสัตว์แสดงธรรมแด่พระราชาว่า)
{๑๖๓๗} [๑๖๘๔] เมื่อบุคคลปรารถนากามอยู่ถ้าสิ่งที่ปรารถนาของบุคคลนั้น สำเร็จได้ คนที่ได้สิ่งที่ตนปรารถนาย่อมมีใจอิ่มเอิบแท้
{๑๖๓๘} [๑๖๘๕] เมื่อบุคคลปรารถนากามอยู่ถ้าสิ่งที่ปรารถนาของบุคคลนั้น สำเร็จได้ครั้นสิ่งที่ปรารถนานั้นสำเร็จแล้วเขาก็จะยัง ปรารถนาต่อไปอีก ก็ย่อมประสบกามสูงขึ้นไป เหมือนบุคคลที่ ถูกลมแดดแผดเผาในฤดูร้อน ย่อมเกิดความกระหายใคร่จะดื่ม นํ้าเรื่อย ๆ ฉะนั้น{๑๖๓๙} [๑๖๘๖] ตัณหาก็ดี ความกระหายก็ดีของคนพาลผู้มีปัญญาน้อย ไม่รู้ อะไร ย่อมเจริญยิ่งขึ้นทุกที เหมือนเขาโคย่อมเจริญขึ้นตาม ตัวฉะนั้น
{๑๖๔๐} [๑๖๘๗] แม้จะให้ทรัพย์สมบัติ ข้าวสาลี ข้าวเหนียว โค ม้า ข้าทาส หญิงชายทั้งแผ่นดิน ก็ยังไม่พอแก่คน ๆ เดียว คนเรารู้อย่างนี้ แล้วพึงประพฤติธรรมสมํ่าเสมอ
{๑๖๔๑} [๑๖๘๘] พระราชาทรงปราบปรามชนะได้ทั่วแผ่นดิน ทรงครอบครองแผ่นดินใหญ่ซึ่งมีมหาสมุทรเป็นขอบเขตทรงครอบครอง มหาสมุทรฝั่งนี้แล้วก็ยังไม่อิ่ม ยังปรารถนาไปถึงแม้มหาสมุทร ฝั่งโน้นอีก{๑๖๔๒} [๑๖๘๙] คนเราเมื่อยังระลึกถึงกามอยู่ตราบใดก็ย่อมไม่ได้ความอิ่มใจ ตราบนั้น ชนเหล่าใดบริบูรณ์ด้วยปัญญามีกายและใจถอย
จบ ๓. สมุททวาณิชชาดก