พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · ปัญญาสนิบาต
๓. มหาโพธิชาดก
เล่ม ๒๘ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๕๒–๖๕ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๓ ในปัญญาสนิบาตมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก ปัญญาสนิบาต มหาโพธิชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๒ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๘)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๘ หน้า ๒๓–๓๒
๓. มหาโพธิชาดก (๕๒๘)
ว่าด้วยพระโพธิสัตว์หักล้างวาทะของพวกมิจฉาทิฏฐิ
(พระเจ้าพรหมทัตทรงเห็นปริพาชกโพธิสัตว์เก็บบริขารเตรียมจะไปจึงตรัสถามว่า)
{๕๒} [๑๒๔] ท่านพราหมณ์ เพราะเหตุอะไรหนอ ท่านจึงรีบร้อนหยิบฉวยไม้เท้า หนังเสือ ร่ม รองเท้า ไม้ตะขอ บาตร และผ้าพาด ท่านปรารถนาจะไปยังทิศไหนหนอ(ปริพาชกโพธิสัตว์ทูลว่า)
{๕๓} [๑๒๕] ตลอด ๑๒ ปีที่อาตมภาพอยู่ในสำนักของมหาบพิตรนี้ อาตมภาพมิได้รู้สึกถึงเสียงที่สุนัขสีนํ้าตาลมันคำรามเลย
[๑๒๖] ดูก่อนมหาบพิตรผู้เป็นใหญ่ เพราะมันได้ยินพระดำรัสของมหาบพิตรกับพระมเหสีที่ปราศจากความเชื่อถืออาตมภาพ มันจึงแยกเขี้ยวขาวเห่าอยู่คล้ายกับจะอวดเบ่งอย่างนั้น(พระเจ้าพรหมหัตตรัสว่า)
{๕๔} [๑๒๗] ข้าแต่ท่านพราหมณ์ โทษที่ข้าพเจ้าทำแล้วนั้นเป็นจริงตามที่ท่านกล่าว ข้าพเจ้านี้เลื่อมใสยิ่งนัก ขอท่านจงอยู่ต่อเถิด อย่าเพิ่งไปเลย ท่านพราหมณ์(ปริพาชกโพธิสัตว์ทูลว่า)
{๕๕} [๑๒๘] เมื่อก่อนข้าวสุกขาวล้วน ต่อมาก็กระดำกระด่าง บัดนี้แดงล้วน เวลานี้เป็นเวลาสมควรที่อาตมภาพจะหลีกไป
[๑๒๙] อนึ่ง เมื่อก่อนมีอาสนะปูไว้สำหรับอาตมภาพข้างในวัง ต่อมาก็กลางทางเดิน ต่อมาก็เป็นข้างนอกวัง ต่อมาก็จะถูกขับไล่ออกจากพระราชนิเวศน์ อาตมภาพจะขอจากไปเองละ[๑๓๐] บุคคลไม่ควรคบหาคนที่ปราศจากความเชื่อใจกัน ผู้เปรียบเหมือนบ่อที่ไม่มีน้ำ ถ้าแม้บุคคลจะพึงขุดบ่อน้ำนั้น บ่อนั้นก็จะมีน้ำที่มีกลิ่นโคลนตม
[๑๓๑] บุคคลควรคบหาคนที่มีใจใส่สะอาดเท่านั้น ควรเว้นคนที่มีใจไม่ใสสะอาดเสีย ควรเข้าไปใกล้ชิดคนที่มีใจใสสะอาด เหมือนคนผู้ต้องการน้ำเข้าไปหาห้วงน้ำฉะนั้น[๑๓๒] ควรคบคนที่น่าคบ ไม่ควรคบคนที่ไม่น่าคบ ผู้ใดไม่คบคนที่น่าคบ ผู้นั้นชื่อว่าไม่มีธรรมของสัตบุรูษ
[๑๓๓] ผู้ใดไม่คบคนที่น่าคบ ไม่ซ่องเสพคนที่น่าซ่องเสพ ผู้นั้นแลเป็นมนุษย์ชั่วช้าที่สุดเหมือนลิงฉะนั้น
[๑๓๔] มิตรทั้งหลายย่อมแหนงหน่ายกันด้วยเหตุ ๓ ประการนี้ คือ คลุกคลีกันบ่อยเกินไป ๑ ไม่ไปมาหาสู่กัน ๑ ขอในเวลาที่ไม่สมควรขอ ๑
[๑๓๕] เพราะฉะนั้น บุคคลจึงไม่ควรไปมาหาสู่กันให้พรํ่าเพรื่อนัก ไม่ควรเหินหางไปให้เนิ่นนาน และควรขอสิ่งที่ควรขอตามกาลที่สมควร ด้วยอาการอย่างนี้ มิตรทั้งหลายจึงจะไม่แหนงหน่ายกัน[๑๓๖] คนที่รักกันย่อมจะไม่เป็นที่รักกันได้เพราะอยู่ร่วมกันนานเกินควร อาตมภาพมิได้เป็นที่รักของมหาบพิตรมาก่อน เพราะฉะนั้นอาตมภาพจึงขอลาพระองค์ไปก่อนละ
(พระเจ้าพรหมทัตตรัสว่า)
{๕๖} [๑๓๗] ถ้าพระคุณเจ้าไม่ยอมรับรู้อัญชลีของสัตว์ผู้เป็นบริวารที่อ้อนวอนอยู่อย่างนี้ ไม่ทำตามคำขอร้องของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าก็ขอวิงวอนพระคุณเจ้า ขอพระคุณเจ้าโปรดแวะเวียนมาเยี่ยมอีกบ้าง(ปริพาชกโพธิสัตว์ทูลว่า)
{๕๗} [๑๓๘] ขอถวายพระพรมหาบพิตรผู้ผดุงรัฐ ถ้าเมื่อเราทั้งสองอยู่กันอย่างนี้ อันตรายก็จักไม่มีทั้งแก่มหาบพิตรและอาตมภาพ เมื่อวันคืนล่วงไป เราทั้งสองคงจะได้พบกัน
(ปริพาชกโพธิสัตว์เมื่อจะทำลายวาทะของอเหตุวาทีอำมาตย์ผู้กล่าวหาว่าตนทำกรรมคือการประทุษร้ายมิตรและปาณาติบาต จึงกล่าวว่า)
{๕๘} [๑๓๙] ถ้าถ้อยคำของท่านเป็นไปตามคติที่ดีและตามสภาวะ ปวงสัตว์ทั้ง ๆ ที่ไม่ต้องการก็ย่อมทำกรรมที่ไม่ควรทำบ้าง ที่ควรทำบ้าง ในเมื่อทำไปโดยไม่มีความต้องการ ใครเล่าในโลกนี้จะเปื้อนด้วยบาป[๑๔๐] ถ้าว่าวาทะของท่านนั้นมีเหตุ มีผล ถูกต้องดี ไม่ผิดเพี้ยน ถ้าถ้อยคำของท่านผู้เจริญเป็นคำสัตย์จริง ลิงก็เป็นอันเราฆ่าดีแล้ว
[๑๔๑] ถ้าท่านรู้ว่าวาทะของตนผิด ก็จะไม่พึงตำหนิเราเลย เพราะว่าวาทะของท่านเป็นเช่นนั้น
{๕๙} [๑๔๒] ถ้าว่าพระเป็นเจ้าสร้างชีวิต สร้างฤทธิ์ สร้างความพินาศ สร้างกรรมดีและกรรมชั่วให้แก่ชาวโลกทั้งหมด เมื่อมีคนผู้ทำตามคำสั่งสอนไปทำบาปเข้าพระเป็นเจ้านั่นเองย่อมเปื้อนด้วยบาปนั้น เพราะคนผู้นั้นถูกพระเป็นเจ้าสร้างมา
[๑๔๓] ถ้าว่าวาทะของท่านนั้นมีเหตุ มีผล ถูกต้องดี ไม่ผิดเพี้ยน ถ้าถ้อยคำของท่านผู้เจริญเป็นคำสัตย์จริง ลิงก็เป็นอันเราฆ่าดีแล้ว
[๑๔๔] ถ้าว่าท่านรู้ว่าวาทะของตนผิด ก็จะไม่ตำหนิเราเลย เพราะว่าวาทะของท่านเป็นเช่นนั้น
{๖๐} [๑๔๕] ถ้าสัตว์ย่อมประสบสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งกรรมที่ตนทำไว้ในปางก่อน เขาย่อมเปลื้องหนี้ซึ่งเป็นบาปเก่าที่ตนทำไว้ได้ทางพ้นจากหนี้เก่ามีอยู่ ใครเล่าในโลกนี้จะเปื้อนด้วยบาป[๑๔๖]ถ้าว่าวาทะของท่านนั้นมีเหตุ มีผล ถูกต้องดี ไม่ผิดเพี้ยน ถ้า ถ้อยคำของท่านผู้เจริญเป็นคำสัตย์จริง ลิงก็เป็นอันเราฆ่าดีแล้ว
[๑๔๗] ถ้าท่านรู้ว่าวาทะของตนผิด ก็จะไม่ตำหนิเราเลย เพราะว่า วาทะของท่านเป็นเช่นนั้น
{๖๑} [๑๔๘] รูปขันธ์ของสัตว์ทั้งหลายเกิดมีได้เพราะอาศัยธาตุ ๔ เท่านั้น ก็รูปขันธ์นั้นเกิดจากธาตุใด ก็เข้าไปในธาตุนั้นตามเดิม
[๑๔๙] ชีวะย่อมเป็นอยู่ในโลกนี้เท่านั้น ละไปแล้วย่อมพินาศในโลกหน้า โลกนี้ย่อมขาดสูญ เมื่อโลกขาดสูญอยู่อย่างนี้ เหล่าชนทั้งที่เป็นพาลทั้งที่เป็นบัณฑิตก็ขาดสูญไปทั้งหมด ใครเล่าในโลกนี้จะเปื้อนด้วยบาป[๑๕๐] ถ้าวาทะของท่านนั้นมีเหตุ มีผล ถูกต้องดี ไม่ผิดเพี้ยน ถ้าถ้อยคำของท่านผู้เจริญเป็นคำสัตย์จริง ลิงก็เป็นอันเราฆ่าดีแล้ว
[๑๕๑] ถ้าท่านรู้ว่าวาทะของตนผิด ก็จะไม่ตำหนิเราเลย เพราะว่าวาทะของท่านเป็นเช่นนั้น
{๖๒} [๑๕๒] เหล่าอาจารย์ผู้สอนกลอุบายทางการเมืองในโลกซึ่งเป็นคนพาล แต่สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิตก็ได้กล่าวไว้ว่า ‘บุคคลพึงฆ่ามารดา บิดา ฆ่าพี่น้องชาย และฆ่าบุตรภรรยาเสียก็ได้ หากว่ามีความจำเป็นเช่นนั้น’{๖๓} [๑๕๓] บุคคลอาศัยนั่งหรือนอนที่ร่มเงาของต้นไม้ใด ไม่พึงหักรานแม้กิ่งใบของต้นไม้นั้น เพราะคนที่ประทุษร้ายมิตรเป็นคนบาป
[๑๕๔] แต่เมื่อมีความจำเป็นเกิดขึ้น ก็ควรถอนไปแม้ทั้งราก เรามีความต้องการด้วยเสบียง ลิงจึงเป็นอันเราฆ่าดีแล้ว
[๑๕๕] ถ้าว่าวาทะของท่านนั้นมีเหตุ มีผล ถูกต้องดี ไม่ผิดเพี้ยน ถ้าถ้อยคำของท่านผู้เจริญเป็นคำสัตย์จริง ลิงก็เป็นอันเราฆ่าดีแล้ว
[๑๕๖] ถ้าท่านรู้ว่าวาทะของตนผิด ก็จะไม่ตำหนิเราเลย เพราะว่าวาทะของท่านเป็นเช่นนั้น
{๖๔} [๑๕๗] ผู้มีวาทะว่าไม่มีเหตุ ๑ ผู้มีวาทะว่าพระเจ้าสร้างโลก ๑ ผู้มีวาทะว่าสุขและทุกข์เกิดเพราะกรรมที่ทำไว้ไนปางก่อน ๑ ผู้มีวาทะว่าขาดสูญ ๑ ผู้สอนกลอุบายทางการเมือง ๑[๑๕๘] ทั้ง ๕ ประเภทนี้เป็นอสัตบุรุษ เป็นคนพาล แต่สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิตในโลก คนเช่นนั้นพึงทำบาปเองก็ได้ พึงชักชวนผู้อื่นให้ทำก็ได้ ความคลุกคลีกับอสัตบุรุษมีทุกข์เป็นที่สุด มีผลเผ็ดร้อนเป็นกำไร{๖๕} [๑๕๙] ในปางก่อน นกยางตัวหนึ่งมีรูปร่างเหมือนแกะ พวกแกะไม่รังเกียจ จึงได้เข้าไปยังฝูงแกะ ฆ่าแกะทั้งตัวเมียตัวผู้ ครั้นฆ่าแล้วก็บินไปตามทิศที่ต้องการ
[๑๖๐] สมณพราหมณ์บางพวกก็มีอาการเหมือนอย่างนั้น ทำการปิดบังตัว หลอกลวงมนุษย์อยู่ คือ บางพวกทำเป็นไม่บริโภคอาหาร บางพวกทำเป็นนอนบนแผ่นดิน บางพวกเอาฝุ่นทาตัวให้สกปรก บางพวกบำเพ็ญเพียรโดยเดินกระหย่ง บางพวกบริโภคอาหารตามวาระ บางพวกไม่ดื่มนํ้า เป็นผู้มีอาจาระเลวทราม แต่เที่ยวพูดอวดตัวว่าเป็นพระอรหันต์[๑๖๑] คนเหล่านี้เป็นอสัตบุรุษในโลก เป็นคนพาล แต่สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต คนเช่นนั้นพีงทำบาปเองก็ได้ พึงชักชวนผู้อื่นให้ทำก็ได้ ความคลุกคลีกับอสัตบุรุษมีทุกข์เป็นที่สุด มีผลเผ็ดร้อนเป็นกำไร
[๑๖๒] พวกที่กล่าวว่าความเพียรไม่มีก็ดี พวกที่กล่าวว่าไม่มีสาเหตุก็ดี พวกที่ติเตียนการกระทำของผู้อื่น แต่กล่าวสรรเสริญการกระทำของตนก็ดี พวกที่พูดลอย ๆ ก็ดี
[๑๖๓] คนเหล่านี้เป็นอสัตบุรุษในโลก เป็นคนพาล แต่สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต คนเช่นนั้นพึงทำบาปเองก็ได้ พึงชักชวนให้ผู้อื่นทำก็ได้ ความคลุกคลีด้วยอสัตบุรุษมีทุกข์เป็นที่สุด มีผลเผ็ดร้อนเป็นกำไร
[๑๖๔] ก็ถ้าความเพียรไม่มี กรรมดีกรรมชั่วไม่มีไซร้ พระราชาก็จะไม่ทรงชุบเลี้ยงช่างไม้เป็นต้น ทั้งจะไม่ทรงรับสั่งให้สร้างกลไกทั้งหลาย
[๑๖๕] แต่เพราะความเพียรมีอยู่ กรรมดีกรรมชั่วมีอยู่ ฉะนั้น นายช่างจึงสร้างกลไกทั้งหลาย พระราชาก็ทรงชุบเลี้ยงนายช่าง
- ๑หมายถึงสร้างปราสาทราชวังเป็นต้น (ขุ.ชา.อ. ๘/๗๓)
[๑๖๖] ถ้าฝนไม่ตก หิมะไม่ตกตลอด ๑๐๐ ปี โลกนี้ก็พึงขาดสูญ หมู่สัตว์ก็พึงพินาศไป
[๑๖๗] แต่เพราะฝนก็ตกและหิมะก็ยังโปรยปรายอยู่ ฉะนั้น ข้าวกล้าจึงสุกและเลี้ยงราษฎรให้ดำรงอยู่ได้นาน
[๑๖๘] เมื่อฝูงโควว่ายข้ามแม่น้ำอยู่ ถ้าโคจ่าฝูงว่ายคดเคี้ยวไป โคทั้งหลายก็ย่อมว่ายคดเคี้ยวตามไปด้วย ในเมื่อผู้นำพาไปคดเคี้ยว
[๑๖๙] ในหมู่มนุษย์ก็เหมือนกัน ผู้ใดได้รับสมมติแต่งตั้งให้เป็นใหญ่ ถ้าผู้นั้นประพฤติไม่เป็นธรรม ประชาชนที่เหลือก็ย่อมประพฤติไม่เป็นธรรมโดยแท้ ราษฎรย่อมอยู่เป็นทุกข์กันทั่วหน้า ถ้าพระราชาไม่ทั้งอยู่ในธรรม[๑๗๐] เมื่อฝูงโคว่ายข้ามแม่น้ำอยู่ ถ้าโคจ่าฝูงว่ายไปตรง โคทั้งหลายก็ย่อมว่ายตรงตามไปด้วย ในเมื่อผู้นำพาไปตรง
[๑๗๑] ในหมู่มนุษย์ก็เหมือนกัน ผู้ใดได้รับสมมติแต่งตั้งให้เป็นใหญ่ ถ้าผู้นั้นประพฤติเป็นธรรม ประชาชนที่เหลือก็ย่อมประพฤติเป็นธรรมโดยแท้ ราษฎรย่อมอยู่เป็นสุขกันทั่วหน้า ถ้าพระราชาตั้งอยู่ในธรรม[๑๗๒] เมื่อต้นไม้ใหญ่เผล็ดผล ผู้ใดเก็บผลดิบมา ผู้นั้นย่อมไม่รู้รสแห่งผลไม้นั้น ทั้งพืชพันธุ์แห่งต้นไม้นั้นก็พลอยเสียไปด้วย
[๑๗๓] รัฐเปรียบด้วยต้นไม้ใหญ่ พระราชาใดทรงปกครองโดยไม่เป็นธรรม พระราชานั้นย่อมไม่ทรงทราบรสแห่งรัฐ นั้น และรัฐของพระราชานั้นย่อมพินาศไปด้วย
- ๑รสแห่งรัฐ หมายถึงความถึงพรอมด้วยความเจริญแห่งรัฐ (ขุ.ชา.อ. ๘/๗๓
[๑๗๔] เมื่อต้นไม้ใหญ่เผล็ดผล ผู้ใดเก็บผลสุกมา ผู้นั้นย่อมรู้รสแห่งผลไม้นั้น และพืชพันธุ์แห่งต้นไม้นั้นก็ไม่เสียไป
[๑๗๕] รัฐเปรียบด้วยต้นไม้ใหญ่ พระราชาใดทรงปกครองโดยธรรม พระราชานั้นย่อมทรงทราบรสแห่งรัฐนั้น และรัฐของพระราชานั้นก็ไม่พินาศ[๑๗๖] อนึ่ง ขัตติยราชพระองค์ใดทรงปกครองชนบทโดยไม่เป็นธรรม ขัตติยราชพระองค์นั้นย่อมคลาดจากโอสถทั้งปวง
[๑๗๗] อนึ่ง พระราชาพระองค์ใดทรงเบียดเบียนชาวนิคมผู้ประกอบการซื้อขาย ผู้ถวายโอชะคือส่วย และทำพลีคือเสียค่าภาคหลวง พระราชาพระองค์นั้นย่อมเสื่อมจากพระคลังหลวง[๑๗๘] พระราชาพระองค์ใดทรงเบียดเบียนนายพรานผู้รู้จุดยิงที่สำคัญ ทรงเบียดเบียนทหารผู้ทำความชอบในสงคราม ทรงเบียดเบียนอำมาตย์ผู้รุ่งเรือง พระราชาพระองค์นั้นย่อมเสื่อมจากหมู่พล[๑๗๙] อนึ่ง กษัตริย์ผู้ไม่ประพฤติธรรม เบียดเบียนบรรพชิตผู้แสวงหาคุณ ผู้สำรวม ประพฤติพรหมจรรย์ กษัตริย์พระองค์นั้นย่อมเสื่อมจากสวรรค์[๑๘๐] อนึ่ง พระราชาผู้ไม่ทรงตั้งอยู่ในธรรม ฆ่าพระชายาผู้ไม่ประทุษร้าย ย่อมประสบบาปกรรมอย่างหนัก และย่อมเสื่อมจากพระโอรสทั้งหลาย
- ๑โอสถทั้งปวง หมายถึงสิ่งที่ทำยาได้ เช่น รากไม้ เปลือกไม้ ใบไม้ ดอกไม้ ผลไม้ รวมไปถึงเนยใส เนยข้น นํ้ามัน นํ้าผึ้ง น้ำอ้อย (ขุ.ชา.อ. ๘/๗๓)
[๑๘๑] พระราชาพึงประพฤติธรรมในชาวชนบท ในชาวนิคม และในหมู่พล ไม่พึงเบียดเบียนบรรพชิต พึงประพฤติสม่ำเสมอในพระโอรสและพระชายา[๑๘๒] พระราชาผู้เป็นภูมิบดีเช่นนั้นปกครองบ้านเมือง ไม่ทรงพิโรธ ย่อมทรงทำให้สามนตราชทั้งหลายหวั่นไหวได้ เหมือนพระอินทร์อสุราธิปัตย์ทรงทำให้เหล่าอสูรหวั่นไหวฉะนั้น
จบ มหาโพธิชาดกที่ ๓
รวมชาดกในปัญญาสนิบาตนั้นมี ๓ ชาดก คือ
๑. นฬินิกาชาดก ๒. อุมมาทันตีชาดก
๓. มหาโพธิชาดก
สุภกถาพระชินเจ้าตรัสไว้เป็น ๓ ชาดก
จบ ปัญญาสนิบาต
๑๙. สัฏฐินิบาต
๑. โสณกชาดก (๕๒๙)
ว่าด้วยโสณกปัจเจกพุทธเจ้าแสดงเหตุเเห่งความเจริญของภิกษุ
(พระเจ้าอรินทมะผู้เป็นพระโพธิสัตว์ตรัสว่า)
{๖๖} [๑๘๓] เราจะให้ทรัพย์ร้อยหนึ่งแก่คนที่ได้ยินข่าวแล้วมาบอกแก่เรา คนที่พบโสณกสหายผู้เคยเล่นหัวมาด้วยกันแล้วบอกแก่เรา เราจะให้ทรัพย์พันหนึ่งแก่ผู้ที่พบโสณกะนั้น[๑๘๔] ลำดับนั้น หนุ่มน้อยผู้ไว้ผมห้าแหยมได้กราบทูลพระราชาว่า ‘ขอพระองค์ทรงประทานทรัพย์ร้อยหนึ่งแก่ข้าพระองค์ผู้ได้ยินข่าวมา ขอจงทรงประทานทรัพย์พันหนึ่งแก่ข้าพระองค์ผู้พบเห็น คือข้าพระองค์ได้พบโสณกะสหายผู้เคยเล่นหัวมาด้วยกัน’(พระเจ้าอรินทมะตรัสถามว่า)
{๖๗} [๑๘๕] โสณกะนั้นอยู่ในชนบท ในแว่นแคว้น หรือนิคมไหน เจ้าได้พบโสณกะที่ไหน เราถามเจ้า จงบอกเนื้อความนั้นแก่เรามา(หนุ่มน้อยกราบทูลว่า)
{๖๘} [๑๘๖] ขอเดชะ ที่ภาคพื้นพระราชอุทยานในแคว้นของพระองค์นี่แหละ มีต้นสาละใหญ่หลายต้น ลำต้นตรง เขียวชะอุ่ม น่าชอบใจ สีเหมือนเมฆ ร่มรื่น ขึ้นเบียดเสียดกันอยู่[๑๘๗] พระโสณกะผู้ไม่ยึดมั่นถือมั่นในหมู่ชาวโลกผู้ยึดมั่นถือมั่นอยู่ ผู้เย็นสนิทในหมู่ชาวโลกผู้เร่าร้อนอยู่ เพ่งฌานอยู่ที่โคนต้นสาละเหล่านั้น
จบ ๓. มหาโพธิชาดก