arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · มหานิบาต

๘. มหานารทกัสสปชาดก

เล่ม ๒๘

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๘๓๔–๘๙๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๑๐ ในมหานิบาตมี ๔ ฉบับ

๕๔๕. มหานารทกสฺสปชาตก (๘)

ว่าด้วยพระมหานารทกัสสปะทรงบำเพ็ญอุเบกขาบารมี

(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศข้อความนั้น จึงตรัสว่า)

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก มหานิบาต มหานารทกัสสปชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๘)

บาลี (มหาจุฬาฯ) เล่ม ๒๘ หน้า ๒๔๕–๒๖๕ · ไทย (มหาจุฬาฯ ๒) เล่ม ๒๘ หน้า ๓๖๓–๓๙๑

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อหุ ราชา วิเทหานํ องฺคติ (๑) นาม ขตฺติโย

ปหูตโยคฺโค ธนิมา อนนฺตพลโปริโส.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑สี. องฺคาติ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระมหากษัตริย์ผู้ทรงเป็นพระราชาของชาวแคว้นวิเทหะ

ทรงพระนามว่าอังคติ ทรงมีพระราชยาน

พระราชทรัพย์มากมาย ทรงมีพลนิกายเหลือที่จะคณานับ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

โส จ ปนฺนรสึ รตฺตึ ปุริมยาเม อนาคเต

จาตุมาสา (๑) โกมุทิยา อมจฺเจ สนฺนิปาตยิ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑สี.อิ. จาตุมสฺส
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

เมื่อปฐมยามคืนวันเพ็ญเดือน ๔

ซึ่งเป็นเวลาที่ดอกโกมุทบานยังไม่ผ่านไป

พระองค์รับสั่งให้ประชุมเหล่าอำมาตย์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

่ปณฺฑิเต สุตสมฺปนฺเน มิตปุพฺเพ (๑) วิจกฺขเณ

วิชยญฺเจ สุนามญฺจ เสนาปตึ อลาตกํ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑สี.อิ. มิหิตปุพฺเพ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ราชบัณฑิตผู้ถึงพร้อมด้วยการศึกษาเล่าเรียน

มีปกติยิ้มก่อนจึงพูด เฉลียวฉลาด

และอำมาตย์ผู้ใหญ่อีก ๓ นาย

คือ (๑) วิชัยอำมาตย์ (๒) สุนามอำมาตย์

(๓) อลาตเสนาบดีอำมาตย์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตมนุปุจฺฉิ เวเทโห ปจฺเจกํ พฺรูถ สํ รุจึ

จาตุมาสา โกมุทชฺช ชุณฺหํ พฺยปหตํ ตมํ

กายชฺช รติยา รตฺตึ วิหเรมุ อิมํ อุตุํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระเจ้าวิเทหะตรัสถามอำมาตย์ ๓ นายนั้นทีละคนว่า

ท่านทั้งหลายจงกล่าวตามความพอใจของตน ๆ ว่า

ในคืนวันเพ็ญเดือน ๔ นี้ ดวงจันทร์แจ่มจรัส

กลางคืนวันนี้ เราทั้งหลายจะพึงพักอยู่

ตลอดฤดูกาลเช่นนี้นี้ ด้วยความยินดีอะไร

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตโต เสนาปติ รญฺโญ อลาโต เอตทพฺรวิ

หฏฺฐํ โยคฺคํ พลํ สพฺพํ เสนํ สนฺนาหยามเส.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ลำดับนั้น อลาตเสนาบดีอำมาตย์ได้กราบทูล

คำนี้แด่พระราชาว่า “ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายพึงจัด

ราชยาน กองพลช้าง กองพลม้า กองพลเสนา

ที่ยินดีร่าเริงแล้วให้พร้อมสรรพ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

นิยฺยาม เทว ยุทฺธาย อนนฺตพลโปริสา

เย เต วสํ น อายนฺติ วสํ อุปนยามเส

เอสา มยฺหํ สกา ทิฏฺฐิ อชิตํ โอชินามเส.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะ ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายจะนำกองทัพ

ที่ทรงพลังเกรียงไกรออกต่อสู้การยุทธ์ให้ได้

พวกใดยังไม่มาสู่อำนาจ

ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายจะนำมาสู่อำนาจ

นี้เป็นความเห็นส่วนตัวของข้าพระพุทธเจ้า

เราทั้งหลายจะได้ชัยชนะผู้ที่ยังไม่ชนะ”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อลาตสฺส วโจ สุตฺวา สุนาโม เอตทพฺรวิ

สพฺเพ ตุยฺหํ มหาราช อมิตฺตา วสมาคต

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

สุนามอำมาตย์ได้ฟังคำของอลาตเสนาบดีอำมาตย์แล้ว

ได้กราบทูลดังนี้ว่า “ข้าแต่มหาราช

พวกศัตรูของฝ่าพระบาทมาสู่พระราชอำนาจหมดแล้ว

บาลี (มหาจุฬาฯ)

นิกฺขิตฺตสตฺถา ปจฺจตฺตา (๑) นิวาตมนุวตฺตเร

อุตฺตโม อุสฺสโว อชฺช น ยุทฺธํ มม รุจฺจติ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. ปจฺจตฺถา
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ต่างพากันวางศัสตรา ยอมสวามิภักดิ์แล้วทั้งหมด

วันนี้เป็นวันมหรสพสนุกสนานยิ่ง

การรบข้าพระพุทธเจ้าไม่ชอบใจ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อนฺนปานญฺจ ขชฺชญฺจ ขิปฺปํ อภิหรนฺตุ เต

รมสฺสุ เทว กาเมหิ นจฺจคีเต สุวาทิเต.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอชนทั้งหลายจงรีบนำข้าวน้ำ

และของควรเคี้ยวมาเพื่อพระองค์เถิด

ขอเดชะ ขอฝ่าพระบาทจงทรงรื่นรมย์ด้วยกามคุณ

ในการฟ้อนรำ ขับร้อง และการประโคมอันไพเราะเถิด”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สุนามสฺส วโจ สุตฺวา วิชโย เอตทพฺรวิ

สพฺเพ กามา มหาราช นิจฺจํ ตว อุปฏฺฐิตา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

วิชัยอำมาตย์ได้ฟังคำของสุนามอำมาตย์แล้ว

ได้กราบทูลดังนี้ว่า “ข้าแต่มหาราช กามทุกอย่าง

ได้ปรากฏแก่พระองค์อยู่เป็นนิตย์แล้ว

บาลี (มหาจุฬาฯ)

น เหเต ทุลฺลภา เทว ตว กาเมหิ โมทิตุํ

สทาปิ กามา สุลภา เนตํ จิตฺตมตํ มม.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะ การเพลิดเพลินด้วยกามคุณทั้งหลาย

พระองค์ทรงหาได้ไม่ยากเลย ทรงปรารถนาก็ได้ทุกเมื่อ

การรื่นรมย์กามคุณทั้งหลายมิใช่ความคิดเห็นของข้าพระองค์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สมณํ พฺราหฺมณํ วาปิ อุปาเสมุ พหุสฺสุตํ

โย นชฺช วินเย กงฺขํ อตฺถธมฺมวิทู อิเส.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

วันนี้ เราทั้งหลายควรพากันเข้าไปหาสมณะ

หรือพราหมณ์ผู้เป็นพหูสูต รู้แจ้งอรรถธรรม ผู้แสวงหาคุณ

ที่ท่านจะพึงกำจัดความสงสัยของพวกเราได้ดีกว่า”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

วิชยสฺส วโจ สุตฺวา ราชา องฺคติ มพฺรวิ

ยถา วิชโย ภณติ มยฺหํ เปตํว รุจฺจติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระเจ้าอังคติได้สดับคำของวิชัยอำมาตย์แล้ว

ได้ตรัสว่า แม้เราก็ชอบใจคำพูดของวิชัยอำมาตย์ตามที่พูดไว้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สมณํ พฺราหฺมณํ วาปิ อุปาเสมุ พหุสฺสุตํ

โย นชฺช วินเย กงฺขํ อตฺถธมฺมวิทู อิเส.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

วันนี้ เราทั้งหลายควรพากันเข้าไปหาสมณะ

หรือพราหมณ์ผู้เป็นพหูสูต รู้แจ้งอรรถธรรม ผู้แสวงหาคุณ

ที่ท่านจะพึงกำจัดความสงสัยของพวกเราได้ดีกว่า

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สพฺเพว สนฺตา กโรถ มตึ กํ อุปาเสมุ ปณฺฑิตํ

โย (๑) นชฺช วินเย กงฺขํ อตฺถธมฺมวิทู อิเส.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑สี.อิ. โส
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ท่านที่อยู่ ณ ที่นี้ ทุกท่านจงลงมติว่า

“วันนี้ เราทั้งหลายควรพากันเข้าไปหาบัณฑิต

ผู้รู้แจ้งอรรถธรรม ผู้แสวงหาคุณ

ที่ท่านจะพึงกำจัดความสงสัยของพวกเราได้”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

เวเทหสฺส วโจ สุตฺวา อลาโต เอตทพฺรวิ

อตฺถายํ มิคทายสฺมึ อเจโล ธีรสมฺมโต.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

อลาตเสนาบดีได้ฟังพระดำรัสของพระเจ้าวิเทหะแล้ว

ได้กราบทูลดังนี้ว่า ได้มีชีเปลือย

ที่ชาวโลกยอมรับว่าเป็นนักปราชญ์อยู่ในมฤคทายวัน

บาลี (มหาจุฬาฯ)

คุโณ กสฺสปโคตฺตายํ สุโต จิตฺรกถี คณี

ตํ เทว ปยิรุปาเสมุ (๑) โส โน กงฺขํ วิเนสฺสติ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑สี.อิ. ปยิรุปาสย
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ชีเปลือยผู้นี้ชื่อว่าคุณะ ผู้กัสสปโคตร

เป็นพหูสูต พูดจาไพเราะ เป็นเจ้าหมู่คณะ

ขอเดชะ เราทั้งหลายควรพากันเข้าไปหาท่าน

ท่านจักกำจัดความสงสัยของพวกเราได้”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อลาตสฺส วโจ สุตฺวา ราชา โจเทสิ สารถึ

มิคทายํ คมิสฺสาม ยุตฺตํ ยานํ อิธานย.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระราชาได้ทรงสดับคำของอลาตเสนาบดีแล้ว

ได้รับสั่งสารถีว่า “เราจะไปยังมฤคทายวัน

ท่านจงนำยานที่เทียมม้าแล้วมาที่นี้”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตสฺส ยานํ อโยเชสุํ ทนฺตํ รูปิยปกฺขรํ

สุกฺกมฏฺฐปริวารํ ปณฺฑรํ โทสินา มุขํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พวกนายสารถีได้จัดเทียมพระราชยานที่ทำด้วยงา

มีกระพองเป็นเงิน และจัดรถพระที่นั่งรองที่บุผ้าขาวอันผุดผ่อง

ดังดวงจันทร์ในราตรีที่ปราศจากมลทินโทษ

มาถวายแด่พระราชานั้น

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตตฺราสุํ กุมุทายุตฺตา จตฺตาโร สินฺธวา หยา

อนิลูปมสมุปฺปาตา สุทนฺตา โสณฺณมาลิโน.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

รถนั้นเทียมด้วยม้าสินธพ ๔ ตัวล้วนแต่มีสีดังดอกโกมุท

เป็นม้ามีฝีเท้าเร็วดังลมพัด วิ่งเรียบ ประดับด้วยดอกไม้ทอง

บาลี (มหาจุฬาฯ)

เสตจฺฉตฺตํ เสตรโถ เสตสฺสา เสตวีชนี

เวเทโห สหมจฺเจหิ นิยฺยํ จนฺโทว โสภติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ฉัตร รถ ม้า และพัดวีชนีล้วนมีสีขาว

พระเจ้าวิเทหะพร้อมด้วยหมู่อำมาตย์

เสด็จออกย่อมงดงามเหมือนดวงจันทร์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตมนุยายึสุ พหโว อินฺทิขคฺคธรา (๑) พล

อสฺสปิฏฺฐิคตา วีรา นรา นรวราธิปํ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑สี. อินฺทขคคฺธรา, อิ. อิฏฺฐิขคฺคธรา
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

หมู่พลราชบริพารผู้กล้าหาญอยู่บนหลังม้า

ถือหอกดาบตามเสด็จจอมกษัตริย์ผู้ประเสริฐกว่านรชน

บาลี (มหาจุฬาฯ)

โส มุหุตฺตํว ยายิตฺวา ยานา โอรุยฺห ขตฺติโย

เวเทโห สหมจฺเจหิ ปตฺตี คุณมุปาคมิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระเจ้าวิเทหะบรมกษัตริย์พระองค์นั้น

เสด็จไปถึงมฤคทายวันโดยครู่เดียว

เสด็จลงจากพระราชยานแล้ว

ทรงดำเนินเข้าไปหาคุณาชีวก พร้อมด้วยหมู่อำมาตย์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

เยปิ ตตฺถ ตทา อาสุํ พฺราหฺมณิพฺภา สมาคตา

น เต อปนยิ ราชา อกตํ ภูมิมาคเต.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ในคราวนั้น มีพราหมณ์และคหบดีแม้เหล่าใด

มาประชุมกันในพระราชอุทยานนั้น

พระราชามิให้พราหมณ์และคหบดีเหล่านั้น

ผู้นั่งอยู่ที่ภาคพื้นซึ่งไม่ได้เว้นที่ไว้ลุกหนีไป

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตโต โส มุทุกา ภิสิยา มุทุจิตฺตกสนฺถเต (๑)

มุทุปจฺจตฺถเต ราชา เอกมนฺตํ อุปาวิสิ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑สี.อิ. มุทุจิตฺตกฬนฺทเก
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ลำดับนั้น พระราชาเสด็จเข้าไปประทับนั่งบนราชอาสน์

ที่ปูลาดด้วยพระยี่ภู่มีสัมผัสอ่อนนุ่ม ณ ที่อันสมควร

บาลี (มหาจุฬาฯ)

นิสชฺช ราชา สมฺโมทิ กถํ สารณิยํ ตโต

กจฺจิ ยาปนิยํ ภนฺเต วาตานมวิยคฺคคา. (๑)

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. วาตานมวิยคฺคตา
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ได้ทรงปราศรัยไต่ถามสุขทุกข์ว่า

“พระคุณเจ้าสบายดีอยู่หรือ ลมมิได้กำเริบเสียดแทงหรือ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

กจฺจิ อกสิรา วุตฺติ ลภสิ ปิณฺฑยาปนํ

อปฺปาพาโธ จสิ กจฺจิ จกฺขุํ น ปริหายติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระคุณเจ้าเลี้ยงชีวิตโดยไม่ฝืดเคืองหรือ

ได้บิณฑบาตพอประทังชีวิตให้เป็นไปอยู่หรือ

พระคุณเจ้ามีอาพาธน้อยหรือ จักษุมิได้เสื่อมไปหรือ”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตํ คุโณ ปฏิสมฺโมทิ เวเทหํ วินเย รตํ

ยาปนียํ มหาราช สพฺพเมตํ ตทูภยํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

คุณาชีวกทูลปราศรัยกับพระเจ้าวิเทหะผู้ทรงยินดีในวินัยว่า

“ถวายพระพรมหาบพิตร อาตมภาพสบายดีทุกประการ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

กจฺจิ ตุยฺหํปิ เวเทห ปจฺจนฺตา น พลียเร

กจฺจิ อโรคํ โยคฺคนฺเต กจฺจิ วหติ วาหนํ

กจฺจิ เต พฺยาธโย นตฺถิ สรีรสฺสุปตาปิยา .

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

บ้านเมืองของพระองค์ไม่กำเริบหรือ

ช้างม้าของพระองค์มิได้มีโรคหรือ ราชพาหนะก็ยังเป็นไปหรือ

พยาธิไม่มีมาเบียดเบียนพระวรกายของพระองค์บ้างหรือ”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ปฏิสมฺโมทิโต ราชา ตโต ปุจฺฉิ อนนฺตรา

อตฺถํ ธมฺมญฺจ ญายญฺจ ธมฺมกาโม รเถสโภ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ลำดับนั้น พระราชาผู้เป็นจอมทัพทรงใคร่ธรรม

อันอาชีวกทูลชมเชยแล้ว

ได้ตรัสถามอรรถธรรมและเหตุในลำดับว่า

บาลี (มหาจุฬาฯ)

กถํ ธมฺมญฺจเร มจฺโจ มาตาปิตูสุ กสฺสป

กถํ จเร อาจริเย ปุตฺตทาเร กถํ จเร.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

“ท่านกัสสปะ นรชนพึงประพฤติธรรม

ในบิดาและมารดาอย่างไร

พึงประพฤติธรรมในอาจารย์อย่างไร

พึงประพฤติธรรมในบุตรภรรยาอย่างไร

บาลี (มหาจุฬาฯ)

กถํ จเรยฺย วุฑฺเฒสุ กถํ สมณพฺราหฺมเณ

กถญฺจ พลกายสฺมึ กถํ ชนปเท จเร.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พึงประพฤติธรรมในวุฑฒบุคคลอย่างไร

พึงประพฤติธรรมในสมณะและพราหมณ์อย่างไร

พึงประพฤติธรรมในพลนิกายอย่างไร

พึงประพฤติธรรมในชาวชนบทอย่างไร

บาลี (มหาจุฬาฯ)

กถํ ธมฺมํ จริตฺวาน เปจฺจา (๑) คจฺฉนฺติ สุคฺคตึ

กถญฺเจเก อธมฺมฏฺฐา ปตนฺติ นิรยํ อโถ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. มจฺจา
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ชนทั้งหลายประพฤติธรรมอย่างไร

ละโลกนี้แล้วจึงไปสู่สุคติ

ส่วนคนบางพวกไม่ดำรงอยู่ในธรรม ทำไมจึงตกนรก”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

เวเทหสฺส วโจ สุตฺวา กสฺสโป เอตทพฺรวิ

สุโณหิ เม มหาราช สจฺจํ อวิตถํ ปทํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

คุณาชีวกกัสสปโคตรได้ฟังพระดำรัส

ของพระเจ้าวิเทหะแล้ว ได้กราบทูลดังนี้ว่า

“ขอถวายพระพรมหาบพิตร ขอพระองค์ทรงสดับ

ทางที่จริงแท้ของพระองค์เถิด

บาลี (มหาจุฬาฯ)

นตฺถิ ธมฺมจริตสฺส (๑) ผลํ กลฺยาณปาปกํ

นตฺถิ เทว ปรโลโก (๒) โก ตโต หิ อิธาคโต.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑สี. ธมฺมสฺส ชิณฺณสฺส
  2. ๒ฉ.ม. ปโร โลโก
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ผลดีผลชั่วแห่งธรรมที่ประพฤติแล้วไม่มี

ข้าแต่สมมติเทพ โลกอื่นไม่มี

ใครเล่าจากโลกอื่นนั้นมาสู่โลกนี้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

นตฺถิ เทว ปิตโร วา กุโต มาตา กุโต ปิตา

นตฺถิ อาจริโย นาม อทนฺตํ โก ทเมสฺสติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าแต่สมมติเทพ ปู่ย่าตายายไม่มี

มารดาบิดาจะมีได้ที่ไหน

ชื่อว่าอาจารย์ไม่มี ใครจักฝึกคนที่ยังไม่ฝึก

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สมตุลฺยานิ ภูตานิ นตฺถิ เชฏฺฐาปจายิกา

นตฺถิ พลํ วิริยํ วา กุโต อุฏฺฐานโปริโส (๑)

นิยตานิ หิ ภูตานิ ยถา โคฏวิโส ตถา.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. โปริสํ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้ทัดเทียมกันหมด

ผู้ประพฤติอ่อนน้อมต่อท่านผู้เจริญไม่มี

กำลังหรือความเพียรไม่มี

บุรุษผู้มีความหมั่นจะได้รับผลแต่ที่ไหน

สัตว์ทั้งหลายย่อมเกิดตามกันมาเหมือนเรือพ่วงตามเรือไป

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ลทฺเธยฺยํ ลภเต มจฺโจ ตตฺถ ทานผลํ กุโต

นตฺถิ ทานผลํ เทว อวโส เทว วิริโย.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

สัตว์ย่อมได้สิ่งที่ควรจะได้

ในข้อนั้น ผลทานจะมีแต่ที่ไหน

ข้าแต่สมมติเทพ ผลทานไม่มี

เขาไม่มีอำนาจ ไม่มีความเพียร พระเจ้าข้า

เชิงอรรถ (ไทย (มหาจุฬาฯ ๒))
  1. ๑เขาไม่มีอำนาจ ไม่มีความเพียร หมายถึงเมื่อผลทานไม่มีอย่างนี้ ใครคนใดคนหนึ่งซึ่งเป็นคนโง่ก็ยังให้ ทานอยู่ แต่เขาไม่มีอำนาจ ไม่มีความเพียร โดยสรุปอาชีวกกราบทูลชี้แจงว่า คนผู้นั้นไม่เชื่อว่าให้ทาน ด้วยอำนาจ ด้วยกำลังของตน แต่สำคัญว่า ผลทานมีจึงให้ทาน เพราะเชื่อคนโง่พวกอื่น (ขุ.ชา.อ. ๑๐/๑๑๙๐/๑๓๙)
บาลี (มหาจุฬาฯ)

พาเลหิ ทานํ ปญฺญตฺตํ ปณฺฑิเตหิ ปฏิจฺฉิตํ

อวสาเทนฺติ ธีรานํ พาลา ปณฺฑิตมานิโน.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พวกคนพาลบัญญัติทาน พวกบัณฑิตรับทาน

พวกคนพาลถือตนว่าเป็นบัณฑิต เป็นผู้ไร้อำนาจ

ย่อมให้ทานแก่นักปราชญ์ทั้งหลาย

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สตฺติเม สสฺสตา กายา อจฺเฉชฺชา อวิโกปิโน

เตโช ปฐวี อาโป จ วาโย สุขทุกฺขญฺจิเม

ชีเว จ สตฺติเม กายา เยสํ เฉตฺตา น วิชฺชติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

รูปกายอันเป็นที่รวม ๗ ประการนี้ คือ

(๑) ดิน (๒) น้ำ (๓) ไฟ (๔) ลม

(๕) สุข (๖) ทุกข์ (๗) ชีวิต เป็นของเที่ยง

ไม่ขาดสูญ ไม่กำเริบ

ความขาดสูญไม่มีแก่สัตว์เหล่าใด

รูปกาย ๗ ประการนี้ย่อมมีแก่สัตว์เหล่านั้น

บาลี (มหาจุฬาฯ)

นตฺถิ หนฺตา ว เฉตฺตา วา หญฺญเร วาปิ (๑) โกจิ นํ

อนฺตเรเยว กายานํ สตฺถานิ วิติวตฺตเร.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. หญฺเญ เยวาปิ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ผู้ฆ่า ผู้ตัด หรือใคร ๆ ผู้ถูกฆ่า ก็ไม่มี

ศัสตราทั้งหลายสอดแทรกเข้าไป

ในระหว่างรูปกาย ๗ ประการนี้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

โย จายํ (๑) สิรมาทาย ปเรสํ นิสิตาสินา

น โส ฉินฺทติ เต กาเย ตตฺถ ปาปผลํ กุโต.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. จาปิ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ผู้ใดตัดศีรษะของผู้อื่นด้วยดาบที่ลับแล้ว

ผู้นั้นไม่ชื่อว่าตัดรูปกายเหล่านั้น

ในการทำเช่นนั้น ผลบาปจะมีแต่ที่ไหน

บาลี (มหาจุฬาฯ)

จุลฺลาสีติมหากปฺเป สพฺเพ สุชฺฌนฺติ สํสรํ

อนาคเต ตมฺหิ กาเล สญฺญโตปิ น สุชฺฌติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

สัตว์ทุกจำพวกท่องเที่ยวอยู่ในวัฏสงสาร ๘๔ มหากัป

ย่อมบริสุทธิ์ได้เอง เมื่อยังไม่ถึงกาลนั้น

แม้สำรวมดีแล้วก็บริสุทธิ์ไม่ได้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

จริตฺวาปิ พหุํ ภทฺรํ เนว สุชฺฌนฺตินาคเต

ปาปญฺเจปิ พหุํ กตฺวา ตํ ขณํ นาติวตฺตเร.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

เมื่อยังไม่ถึงกาลนั้น

แม้จะประพฤติความดีมากมายก็บริสุทธิ์ไม่ได้

แม้ถ้าทำบาปไว้มากมายก็ไม่ล่วงพ้นขณะนั้นไปได้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อนุปุพฺเพน โน สุทฺธิ กปฺปานํ จุลฺลสีติยา

นิยตึ นาติวตฺตาม เวลนฺตมิว สาคโร.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ในวาทะของเราทั้งหลาย ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ตามลำดับ

เมื่อถึง ๘๔ กัป พวกเราย่อมไม่ล่วงเลยเขตที่แน่นอนนั้น

เหมือนสาครไม่ล้นฝั่งไป”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

กสฺสปสฺส วโจ สุตฺวา อลาโต เอตทพฺรวิ

ยถา ภทนฺโต ภณติ มยฺหมฺเปตํว รุจฺจติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

อลาตเสนาบดีได้ฟังคำของคุณาชีวกกัสสปโคตรแล้ว

ได้กล่าวดังนี้ว่า “ข้าพเจ้าชอบใจ

คำของท่านผู้เจริญตามที่กล่าวไว้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อหํปิ ปุริมํ ชาตึ สเร สํสริตตฺตโน

ปิงฺคโล นามหํ อาสึ ลุทฺโท โคฆาตโก ปุเร.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

แม้ข้าพเจ้าเองก็ระลึกชาติก่อนที่ตนท่องเที่ยวไปได้

คือ ในชาติก่อน ข้าพเจ้าเกิดในกรุงพาราณสี

ที่เป็นเมืองมั่งคั่ง เป็นพรานฆ่าโคชื่อปิงคละ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

พาราณสิยํ ผีตายํ พหุํ ปาปํ กตํ มยา

พหู มยา หตา ปาณา มหึสา สูกรา อชา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าพเจ้าเกิดในกรุงพาราณสีที่เป็นเมืองมั่งคั่งแล้ว

ได้ทำบาปกรรมไว้เป็นอันมาก คือ ได้ฆ่าสัตว์มีชีวิต

ได้แก่ กระบือ สุกร แพะเป็นจำนวนมาก

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตโต จุโต อิธ ชาโต อิทฺเธ เสนาปติกุเล

นตฺถิ นูน ผลํ ปาเป (๑) โยหํ น นิรยํ คโต.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. ปาปํ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

จุติจากชาตินั้นแล้วมาเกิดในตระกูลเสนาบดีอันบริบูรณ์นี้

บาปไม่มีผลแน่นอน ข้าพเจ้าจึงไม่ต้องไปตกนรก”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อเถตฺถ วีชโก นาม ทาโส อาสิ ปฏจฺจรี (๑)

อุโปสถํ อุปวสนฺโต คุณสนฺติกุปาคมิ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. ปฏชฺชรี
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ครั้งนั้น ในกรุงมิถิลานี้ ได้มีคนเข็ญใจเป็นทาสชื่อว่าวีชกะ

กำลังรักษาอุโบสถ เข้าไปยังสำนักของคุณาชีวก

บาลี (มหาจุฬาฯ)

กสฺสปสฺส วโจ สุตฺวา อลาตสฺส จ ภาสิตํ

ปสฺสสนฺโต มุหุํ อุณฺหํ รุทํ อสฺสูนิ วตฺตยิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ได้ฟังคำของกัสสปคุณาชีวก

และของอลาตเสนาบดีกล่าวกันแล้ว

จึงถอนหายใจอึดอัดร้องไห้หลั่งน้ำตา

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตมนุปุจฺฉิ เวเทโห กิมตฺถํ สมฺม โรทสิ

กินฺเต สุตํ วา ทิฏฺฐํ วา กึ มํ เวเทสิ เวทนํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระเจ้าวิเทหะได้ตรัสถามนายวีชกะนั้นว่า

“สหาย เจ้าร้องไห้ทำไม เจ้าได้ฟังได้เห็นอะไรมาหรือ

เจ้าได้รับทุกขเวทนาอะไร จงบอกให้เราทราบเถิด”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

วเทหสฺส วโจ สุตฺวา วีชโก เอตทพฺรวิ

นตฺถิ เม เวทนา ทุกฺขา มหาราช สุโณหิ เม.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

นายวีชกะได้ฟังพระราชดำรัสของพระเจ้าวิเทหะแล้ว

ได้กราบทูลให้ทรงทราบดังนี้ว่า

“ข้าแต่มหาราชข้าพระองค์ไม่มีทุกขเวทนาเลย

ขอพระองค์ได้ทรงสดับคำของข้าพระพุทธเจ้าเถิด

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อหํปิ ปุริมํ ชาตึ สรามิ สุขมตฺตโน

สาเกตาหํ ปุเร อาสึ ภาวเสฏฺฐิ คุเณ รโต.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

แม้ข้าพระพุทธเจ้าก็ยังระลึกถึง

ความสุขในชาติก่อนของตนเองได้ คือ

ในชาติก่อน ข้าพระพุทธเจ้าได้เคยเกิดเป็นเศรษฐี

ชื่อว่าภาวเศรษฐี ยินดีในคุณธรรมอยู่ในเมืองสาเกต

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สมฺมโต พฺราหฺมณิพฺภานํ สํวิภาครโต สุจิ

น จาปิ ปาปกํ กมฺมํ สรามิ กตมตฺตโน.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าพระพุทธเจ้านั้นได้รับการยกย่องจากพราหมณ์และคหบดี

ยินดีในการบริจาคทาน มีการงานสะอาด

ระลึกถึงบาปกรรมชั่วที่ตนเคยทำไว้ไม่ได้เลย

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตโต จุตาหํ เวเทห อิธ ชาโต ทุริตฺถิยา

คพฺภมฺหิ กุมฺภทาสิยา ยโต ชาโต สุทุคฺคโต.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าแต่พระเจ้าวิเทหะ ข้าพระพุทธเจ้าจุติจากชาตินั้นแล้ว

มาเกิดในครรภ์ของนางกุมภทาสี

ซึ่งเป็นหญิงขัดสนยากจนในกรุงมิถิลานี้

ตั้งแต่เวลาที่เกิดมา ข้าพระพุทธเจ้า

ก็เป็นยาจกเข็ญใจตลอดมา

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อวมฺปิ ทุคฺคโต สนฺโต สมจริยํ อธิฏฺฐิโต

อุปฑฺฒภาคํ ภตฺตสฺส ททามิ โย เม อิจฺฉติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

แม้ข้าพระพุทธเจ้าจะเป็นคนยากจนอย่างนี้

ก็ยังตั้งมั่นอยู่ในความประพฤติชอบ

ได้ให้อาหารกึ่งหนึ่งแก่ผู้ที่ปรารถนา

บาลี (มหาจุฬาฯ)

จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ สทา อุปวสามหํ

น จาปิ ปาเณ (๑) หึสามิ เถยฺยญฺจาปิ วิวชฺชยึ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. ภูเต
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าพระพุทธเจ้านั้นได้รักษาอุโบสถศีล

ในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำทุกเมื่อ

ไม่เบียดเบียนสัตว์และไม่ลักทรัพย์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สพฺพเมว หิ นูเนตํ สุจิณฺณํ ภวติ นิปฺผลํ

นิรตฺถํ มญฺญิทํ สีลํ อลาโต ภาสตี ยถา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

กรรมทั้งปวงที่ข้าพระพุทธเจ้า

ได้ประพฤติมาดีแล้วนี้ไร้ผลแน่

ศีลนี้เห็นจะไร้ประโยชน์เหมือนอลาตเสนาบดีกล่าว

บาลี (มหาจุฬาฯ)

กลิเมว นูน คณฺหามิ อสิปฺโป ธุตฺตโก ยถา

กฏํ อลาโต คณฺหาติ กิตโว สิกฺขิโต ยถา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าพระพุทธเจ้ากำเอาแต่ความปราชัยไว้

เหมือนนักเลงผู้ไร้ศิลปะเป็นแน่

ส่วนอลาตเสนาบดีกำเอาไว้แต่ชัยชนะ

เหมือนนักเลงผู้ฝึกฝนการพนัน

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ทฺวารํ นปฺปฏิปสฺสามิ เยน คจฺฉามิ สุคฺคตึ

ตสฺมา ราช ปโรทามิ สุตฺวา กสฺสปภาสิตํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าแต่พระราชา ข้าพระพุทธเจ้ายังมองไม่เห็นประตู

ที่จะเป็นทางไปสู่สุคติเลย ฉะนั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้ฟัง

คำของกัสสปคุณาชีวกแล้ว จึงร้องไห้”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

วีชกสฺส วโจ สุตฺวา ราชา องฺคติมพฺรวิ

นตฺถิ ทฺวารํ สุคติยา นิยตึ กงฺข วีชก.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระเจ้าอังคติได้สดับคำพูดของนายวีชกะแล้ว

ได้ตรัสว่า “ประตูสุคติไม่มี ท่านยังสงสัยอีกหรือวีชกะ”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สุขํ วา ยทิ วา ทุกฺขํ นิยติยา กิร ลพฺภติ

สํสารสุทฺธิ สพฺเพสํ มา ตุริตฺโถ อนาคเต.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ได้ทราบว่า “สุขหรือทุกข์สัตว์ได้เองแน่นอน

สัตว์ทั้งหลายหมดจดได้ด้วยการท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ

เมื่อยังไม่ถึงเวลา ท่านอย่าได้รีบด่วนไปเลย

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อหมฺปิ ปุพฺเพ กลฺยาโณ พฺราหฺมณิพฺเภสุ พฺยาวโฏ

โวหารมนุสาสนฺโต รติหีโน ตทนฺตรา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

เมื่อก่อน แม้เราก็เคยทำความดีมา

ขวนขวายช่วยเหลือพราหมณ์และคหบดีทั้งหลาย

สั่งสอนราชกิจอยู่เนือง ๆ งดเว้นจากความยินดี(ในกามคุณ)

ตลอดกาลมีประมาณเท่านี้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ปุนปิ ภนฺเต ทกฺเขมุ สงฺคติ เจ ภวิสฺสติ

อิทํ วตฺวาน เวเทโห ปจฺจคา สนฺนิเวสนํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ท่านผู้เจริญ พวกเราจะได้พบกันอีก

ถ้าจักมีการคบหาสมาคมกัน”

พระเจ้าวิเทหะครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว

ก็ได้เสด็จกลับไปยังพระราชนิเวศน์ของพระองค์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตโต รตฺยา วิวสาเน อุปฏฺฐานมฺปิ องฺคติ

อมจฺเจ สนฺนิปาเตตฺวา อิทํ วจนมพฺรวิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ต่อจากนั้น เมื่อราตรีสว่างแล้ว

พระเจ้าอังคติรับสั่งให้ประชุมเหล่าอำมาตย์

ในสถานที่ประทับสำราญของพระองค์แล้ว

ได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า

บาลี (มหาจุฬาฯ)

จนฺทเก เม วิมานสฺมึ สทา กาเม วิเธนฺตุ เม

มา อุปคจฺฉุํ (๑) อตฺเถสุ คุยฺหปากาสิเยสุ (๒) จ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. มา อุปคจฺฉ
  2. ๒ฉ.ม. คุยฺหปฺปกาสิเยสุ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

“ขอเหล่าอำมาตย์จงจัดกามคุณทั้งหลายให้แก่เราทุกเมื่อ

ในจันทกปราสาทของเรา

เมื่อราชการลับถูกเปิดเผยขึ้น

ใคร ๆ อย่าได้เข้ามาหาเรา

บาลี (มหาจุฬาฯ)

วิชโย จ สุนาโม จ เสนาปติ อลาตโก

เอเต อตฺเถ นิสีทนฺตุ โวหารกุสลา ตโย.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

อำมาตย์ฉลาดในราชกิจ ๓ นาย คือ

(๑) วิชัยอำมาตย์ (๒) สุนามอำมาตย์

(๓) อลาตเสนาบดี จงนั่งพิจารณาข้อราชการเหล่านี้”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อิทํ วตฺวาน เวเทโห กาเมว พหุ มญฺญถ

น จาปิ พฺราหฺมณิพฺเภสุ อตฺเถ กิสฺมิญฺจิ พฺยาวโฏ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระเจ้าวิเทหะครั้นตรัสดังนี้แล้ว

จึงตรัสพระดำรัสนี้ว่า

“ขอท่านทั้งหลายจงใส่ใจในกามคุณให้มาก

และอย่าได้ไปยุ่งในกิจการอะไร ๆ

ในพวกพราหมณ์และคหบดีเลย”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตโต เทฺวสตฺตรตฺตสฺส เวเทหสฺสตฺรชา ปิยา

ราชกญฺญา รุจา นาม ธาติมาตรมพฺรวิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ตั้งแต่วันนั้นมา ๒ สัปดาห์

พระราชกัญญาพระนามว่ารุจา

ผู้เป็นพระธิดาเป็นที่โปรดปรานของพระเจ้าวิเทหะ

ได้ตรัสกับพระพี่เลี้ยงว่า

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อลงฺกโรถ มํ อมฺม (๑) สขิโย จ อลงฺกโรนฺตุ เม

สุเว ปณฺณรโส ทิโพฺย คจฺฉํ ปิตุสฺสํ สนฺติเก. (๒)

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. ขิปฺปํ
  2. ๒ฉ.ม.สี.อิ. อิสฺสรสนฺติเก
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

“ขอพวกท่านจงช่วยกันประดับประดาให้ฉันด้วย

และขอให้เพื่อนหญิงของฉันจงช่วยกันประดับ

พรุ่งนี้ ๑๕ ค่ำเป็นวันทิพย์

ฉันจะไปเฝ้าพระบิดา”

เชิงอรรถ (ไทย (มหาจุฬาฯ ๒))
  1. ๑วันทิพย์ หมายถึงวันที่เทวดาประชุมกันประดับตกแต่งร่างกาย (ขุ.ชา.อ. ๑๐/๑๒๒๓/๑๔๔)
บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตสฺสา มาลฺยํ อภิหรึสุ จนฺทนญฺจ มหารหํ

มณิสงฺขมุตฺตารตนํ นานารตฺเต จ อมฺพเร.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระพี่เลี้ยงทั้งหลายได้จัดมาลัย แก่นจันทน์

แก้วมณี สังข์ แก้วมุกดา และผ้าสีต่าง ๆ

ที่มีค่ามากมาถวายแด่พระนางรุจานั้น

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตญฺจ โสวณฺณเย ปีเฐ นิสินฺนํ พหุกิตฺถิโย

ปริกิริย ธโสภึสุ รุจํ รุจิรวณฺณินึ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

หญิงเป็นอันมากแวดล้อมพระนางรุจาราชธิดา

ผู้มีพระฉวีวรรณงามนั้น ผู้ประทับนั่งอยู่บนพระภัทรบิฐ

สวยงามยิ่งนักดังนางเทพกัญญา

เชิงอรรถ (ไทย (มหาจุฬาฯ ๒))
  1. ๑ภัทรบิฐ หมายถึงตั่งทอง
บาลี (มหาจุฬาฯ)

สา จ สขิมชฺฌคตา สพฺพาภรณภูสิตา

สเตรตา (๑) อพฺภมิว จนฺทกํ ปาวิสี รุจา.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ก. สเตริตา
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระนางรุจาราชธิดานั้นทรงประดับสรรพาภรณ์

เสด็จไป ณ ท่ามกลางเพื่อนหญิง

เหมือนสายฟ้าแลบออกจากเมฆ

ได้เสด็จเข้าสู่จันทกปราสาท

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อุปสงฺกมิตฺวา เวเทหํ วนฺทิตฺวา วินเย รตํ

สุวณฺณขจิเต (๑) ปีเฐ เอกมนฺตํ อุปาวิสิ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑สี.อิ. สุวณฺณวิกเต
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ครั้นเสด็จเข้าไปเฝ้าพระเจ้าวิเทหะ

ถวายบังคมพระบิดาผู้ทรงยินดีในคำแนะนำแล้ว

ประทับอยู่บนพระภัทรบิฐอันขจิตด้วยทอง ณ ที่อันสมควร

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตญฺจ ทิสฺวาน เวเทโห อจฺฉรานํว สงฺคมํ

รุจํ สขิมชฺฌคตํ อิทํ วจนมพฺรวิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระเจ้าวิเทหะทอดพระเนตรเห็นพระนางรุจา

ประทับอยู่ท่ามกลางพระสหายหญิง

ซึ่งเป็นเหมือนสมาคมของนางเทพอัปสร

จึงได้ตรัสพระดำรัสดังนี้ว่า

บาลี (มหาจุฬาฯ)

กจฺจิ รมสิ ปาสาเท อนฺโตโปกฺขรณึ ปติ

กจฺจิ พหุวิธํ ขชฺชํ สทา อภิหรนฺติ เต.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

“ลูกหญิงยังรื่นรมย์อยู่ในปราสาท

และสระโบกขรณีในภายในอุทยานอยู่หรือ

คนเหล่านั้นยังนำของเสวยเป็นอันมาก

มาให้ลูกหญิงอยู่เสมอหรือ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

กจฺจิ พหุวิธํ มาลฺยํ โอจินิตฺวา กุมาริโย

ฆรเก กโรถ ปจฺเจกํ ขิฑฺฑา รติรตา อหุ. (๑)

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. มุหุํ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ลูกหญิงและเพื่อนหญิงของลูก

ยังเก็บดอกไม้หลายชนิดมาร้อยเป็นพวงมาลัย

ทำเรือนหลังเล็ก ๆ แต่ละหลังเล่นเพลิดเพลินอยู่หรือ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

เกน วา วิกลํ ตุยฺหํ กึ ขิปฺปํ อาหรนฺตุ เต

มโน กรสฺสุ กุฏฺฏมุขี อปิ จนฺทสมมฺปิ เต. (๑)

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. จนฺทสมมฺหิปิ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

อีกประการหนึ่ง ลูกหญิงยังขาดแคลนบกพร่องอะไรบ้าง

คนเหล่านั้นรีบนำสิ่งของมาให้ทันใจลูกหรือ

ลูกรักผู้มีพักตร์ผ่องใส ลูกจงทำใจของเจ้าให้ผ่องใส

เช่นกับดวงจันทร์เถิด”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

เวเทหสฺส วโจ สุตฺวา รุจา ปิตรมพฺรวิ

สพฺพเมตํ มหาราช ลพฺภติสฺสรสนฺติเก.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระนางรุจาราชธิดาได้สดับพระราชดำรัสของพระเจ้าวิเทหะแล้ว

ได้กราบทูลพระบิดาว่า “ข้าแต่มหาราช

หม่อมฉันได้สิ่งนี้ทั้งหมดในสำนักของพระองค์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สุเว ปณฺณรโส ทิโพฺย สหสฺสํ อาหรนฺตุ เม

ยถา ทินฺนญฺจ ทสฺสามิ ทานํ สพฺพวนีสฺวหํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พรุ่งนี้ ๑๕ ค่ำ เป็นวันทิพย์

ขอราชบุรุษทั้งหลายจงนำพระราชทรัพย์พันหนึ่งมาให้หม่อมฉัน

หม่อมฉันจักให้ทานแก่วณิพกทั้งปวงตามที่เคยให้มา”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

รุจาย วจนํ สุตฺวา ราชา องฺคติมพฺรวิ

พหุํ วินาสิตํ วิตฺตํ นิรตฺถํ อผลํ ตยา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระเจ้าอังคติได้สดับพระดำรัส

ของพระนางรุจาแล้วตรัสว่า

ลูกหญิงทำลายทรัพย์ให้พินาศไปเสียเป็นจำนวนมาก

หาผลประโยชน์มิได้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อุโปสเถ วสํ นิจฺจํ อนฺนปานํ น ภุญฺชสิ

นิยเตตํ อภุตฺตพฺพํ นตฺถิ ปุญฺญํ อภุญฺชโต.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ลูกหญิงรักษาอุโบสถศีล ไม่บริโภคข้าวน้ำเป็นนิตย์

ลูกหญิงจักต้องไม่บริโภคข้าวน้ำเป็นนิตย์

บุญไม่มีแก่ผู้ไม่บริโภค

บาลี (มหาจุฬาฯ)

วีชโกปิ หิ สุตฺวาน ตทา กสฺสปภาสิตํ

ปสฺสสนฺโต พหุํ อุณฺหํ รุทํ อสฺสูนิ วตฺตยิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

แม้นายวีชกะได้ฟังคำพูดของคุณาชีวกกัสสปโคตรในเวลานั้น

ถอนหายใจฮึดฮัด ร้องไห้หลั่งน้ำตาแล้ว

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ยาว รุเจ ชีวมานา มา ภตฺตมปนามยิ

นตฺถิ ภทฺเท ปโร โลโก กึ นิรตฺถํ วิหญฺญสิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ลูกหญิงรุจาเอ๋ย ตราบใดที่ลูกยังมีชีวิตอยู่

ก็อย่าได้อดอาหารเลย ปรโลกไม่มีหรอก

ลูกหญิงจะลำบากเดือดร้อนไปทำไมไร้ประโยชน์”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

เวเทหสฺส วโจ สุตฺวา รุจา รุจิรวณฺณินี

ชานํ ปุพฺพาปรํ ธมฺมํ ปิตรํ เอตทพฺรวิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระนางรุจาผู้มีพระฉวีวรรณงดงาม

ได้สดับพระราชดำรัสของพระเจ้าวิเทหะแล้ว

ก็ทรงทราบกฎธรรมดาในอดีต ๗ ชาติ ในอนาคต ๗ ชาติ

กราบทูลพระบิดาดังนี้ว่า

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สุตเมว ปุเร อาสิ ปจฺจกฺขํ (๑) ทิฏฺฐมิทํ มยา

พาลูปเสวี โย โหติ พาโลว สมปชฺชถ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.สี.อิ. สกฺขิ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

“แต่ก่อน หม่อมฉันได้แต่ฟังเท่านั้น

หม่อมฉันได้เห็นข้อนี้อย่างประจักษ์ว่า

ผู้ใดคบหาคนพาล ผู้นั้นก็พลอยเป็นพาลไปด้วย

บาลี (มหาจุฬาฯ)

มูโฬฺห หิ มูฬฺหมาคมฺม ภิยฺโย โมหํ นิคจฺฉติ

ปฏิรูปํ อลาเตน วีชเกน จ มุฬฺหิตุํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

เพราะว่าคนหลงอาศัยคนหลง

ก็ยิ่งเข้าถึงความหลงหนักขึ้น

อลาตเสนาบดี และนายวีชกะสมควรจะหลง

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตฺวญฺจ เทวาสิ สปฺปญฺโญ ธีโร อตฺถสฺส โกวิโท

กถํ พาเลหิ สทิโส (๑) หีนทิฏฺฐิมุปาคมิ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. สทืสํ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าแต่สมมติเทพ ส่วนพระองค์ทรงพระปรีชา

เป็นนักปราชญ์ ทรงฉลาดในอรรถ

จะทรงเป็นเหมือนพวกคนพาลเข้าถึงทิฏฐิต่ำทรามได้อย่างไร

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สเจปิ สํสารปเถน สุชฺฌติ

นิรตฺถิยา ปพฺพชฺชา คุณสฺส

กีโฏว อคฺคึ ชลิตํ อปาปตํ

อาปชฺชติ (๑) โมหมูโฬฺห นคฺคภาวํ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. อุปปชฺชติ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

แม้ถ้าสัตว์จะบริสุทธิ์ได้ด้วยการท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ

การบวชของคุณาชีวกก็ไร้ประโยชน์

เขาเป็นคนหลงใหลงมงายจะเข้าถึงความเป็นคนเปลือย

เหมือนแมลงหลงบินเข้ากองไฟที่ลุกโชน

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สํสารสุทฺธีติ ปุเร นิวิฏฺฐา

กมฺมํ วิทูเสนฺติ พหู อชานํ

ปุพฺเพ กลี ทุคฺคหิโตว อตฺโถ

ทุมฺโม จ โย พลิสา อมฺพุโชว.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

คนส่วนมากผู้ไม่รู้อะไร พอได้ฟังคำของคุณาชีวกว่า

ความหมดจดมีได้ด้วยการท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ

ก็เชื่อมั่นเสียก่อนทีเดียว จึงพากันปฏิเสธกรรมและผลของกรรม

ผลที่เคยยึดถือผิดมาก่อนยากที่จะแก้ได้

เหมือนปลาติดเบ็ดยากที่จะแก้ตนออกจากเบ็ดได้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อุปมนฺเต กริสฺสามิ มหาราช ตวตฺถิยา

อุปมาย มิเธกจฺเจ อตฺถํ ชานนฺติ ปณฺฑิตา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าแต่มหาราช หม่อมฉันจักยกตัวอย่างมาเปรียบเทียบ

เพื่อประโยชน์แก่ทูลกระหม่อมเอง

บัณฑิตบางพวกในโลกนี้ย่อมรู้เนื้อความได้ด้วยการเปรียบเทียบ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

วาณิชานํ ยถา นาวา อปฺปมาณภรา ครุ

อติภารํ สมาทาย อณฺณเว (๑) อวสีทติ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. นิรเย
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

เหมือนเรือของพ่อค้าบรรทุกสินค้าหนักเกินประมาณ

ย่อมทำสินค้าที่หนักยิ่งจมดิ่งลงในมหาสมุทรฉันใด

บาลี (มหาจุฬาฯ)

เอวเมว นโร ปาปํ โถกํ โถกมฺปิ อาจินํ

อติภารํ สมาทาย นิรเย อวสีทติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

คนสั่งสมบาปกรรมไว้ทีละน้อย ๆ

ก็จะพาเอาบาปกรรมที่หนักอย่างยิ่ง

จมดิ่งลงในนรกฉันนั้นเหมือนกัน

บาลี (มหาจุฬาฯ)

น ตาว ภาโร ปริปูโร อลาตสฺส มหีปติ

อาจินาติ จ ตํ ปาปํ เยน คจฺฉติ ทุคฺคตึ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะเสด็จพ่อ ผู้เป็นพระเจ้าแผ่นดิน

อกุศลอันหนักของอลาตเสนาบดียังไม่บริบูรณ์ก่อน

อลาตเสนาบดีสั่งสมแต่บาปที่เป็นเหตุให้ไปทุคติ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ปุพฺเพวสฺส กตํ ปุญฺญํ อลาตสฺส มหีปติ

ตสฺเสว เทว นิสฺสนฺโท ยญฺเจโส ลภเต สุขํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะเสด็จพ่อ ผู้เป็นพระเจ้าแผ่นดิน

การที่อลาตเสนาบดีได้รับความสุขอยู่ในบัดนี้

เป็นผลบุญที่ตนได้เคยทำไว้ในปางก่อนนั่นเอง พระเจ้าข้า

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ขียเต จสฺส ตํ ปุญฺญํ ตถา หิ อคุเณ รโต

อุชุมคฺคํ อวหาย กุมฺมคฺคมนุธาวติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

บุญของอลาตเสนาบดีนั้นกำลังจะหมดสิ้น

จริงอย่างนั้น บัดนี้ อลาตเสนาบดี

จึงกลับมายินดีในอกุศลกรรมที่ไม่ใช่คุณ

เลิกละทางตรงไปตามทางผิด

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตุลา ยถา ปคฺคหิตา โอหิเต ตุลมณฺฑเล

อุนฺนเมติ ตุลาสีสํ ภาเร โอโรปิเต สติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ตราชั่งที่กำลังชั่งของต่ำลงข้างหนึ่ง

เมื่อเอาของหนักออก ข้างที่ต่ำจะสูงขึ้นฉันใด

บาลี (มหาจุฬาฯ)

เอวเมว นโร ปุญฺญํ โถกํ โถกมฺปิ อาจินํ

สคฺคาติมาโน ทาโสว วีชโก สาตเว รโต.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

นรชนก็ฉันนั้นเหมือนกัน

เมื่อสั่งสมบุญทีละน้อย ๆ ย่อมไปสู่สวรรค์

เหมือนนายวีชกะผู้เป็นทาสยินดีในกรรมอันงาม

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ยมชฺช วีชโก ทาโส ทุกฺขํ ปสฺสติ อตฺตนิ

ปุพฺเพวสฺส กตํ ปาปํ ตเมโส ปฏิเสวติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

นายวีชกะผู้เป็นทาสเห็นทุกข์ในตนวันนี้

เพราะได้ประสบบาปกรรม

ที่ตนเคยได้ทำไว้ในปางก่อนนั่นเอง

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ขียเต จสฺส ตํ ปาปํ ตถา หิ วินเย รโต

กสฺสปญฺจ สมาปชฺช มาเหวุปฺปถมาคมา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

บาปกรรมของเขากำลังจะหมดสิ้นไป

บัดนี้ เขาจึงกลับมายินดีในข้อแนะนำ

ทูลกระหม่อมอย่าคบกัสสปคุณาชีวกเลย

ขอพระองค์อย่าดำเนินทางผิดเลย

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ยํ ยํ หิ ราช ภชติ สนฺตํ วา ยทิวา อสํ

สีลวนฺตํ วิสีลํ วา วสํ ตสฺเสว คจฺฉติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าแต่พระบิดา บุคคลคบบุคคลเช่นใด

เป็นสัตบุรุษผู้มีศีล หรืออสัตบุรุษผู้ไม่มีศีล

เขาย่อมตกอยู่ในอำนาจของบุคคลนั้นเท่านั้น

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ยาทิสํ กุรุเต มิตฺตํ ยาทิสญฺจูปเสวติ

โสปิ ตาทิสโก โหติ สหวาโส หิ ตาทิโส.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

บุคคลทำคนเช่นใดให้เป็นมิตรและคบหาคนเช่นใด

แม้เขาก็ย่อมเป็นคนเช่นนั้น

เพราะการอยู่ร่วมกันก็เป็นเช่นนั้น

บาลี (มหาจุฬาฯ)

เสวมาโน เสวมานํ สมฺผุฏฺโฐ สมฺผุสํ ปรํ

สโร ทิทฺโธ กลาปํว อลิตฺตมุปลิมฺปติ

อุปเลปภยา ธีโร เนว ปาปสขา สิยา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ผู้คบย่อมแปดเปื้อนคนคบ

ผู้สัมผัสย่อมแปดเปื้อนคนสัมผัส

เหมือนลูกศรอาบยาพิษย่อมเปื้อนแล่ง

เพราะกลัวจะแปดเปื้อน นักปราชญ์ไม่ควรมีคนชั่วเป็นสหาย

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ปูติมจฺฉํ กุสคฺเคน โย นโร อุปนยฺหติ

กุสาปิ ปูติ วายนฺติ เอวํ พาลูปเสวนา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

การคบหาคนพาลก็เหมือนคนเอาใบไม้ห่อปลาเน่า

แม้ใบไม้ก็มีกลิ่นเหม็นฟุ้งไปด้วย

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตครญฺจ ปลาเสน โย นโร อุปนยฺหติ

ปตฺตาปิ สุรภิ วายนฺติ เอวํ ธีรูปเสวนา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

การคบนักปราชญ์ก็เหมือนคนเอาใบไม้ห่อกฤษณา

แม้ใบไม้ก็มีกลิ่นหอมฟุ้งไปด้วย

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตสฺมา ปตฺตปุฏสฺเสว ญตฺวา สมฺปากมตฺตโน

อสนฺเต นูปเสเวยฺย สนฺเต เสเวยฺย ปณฺฑิโต

อสนฺโต นิรยํ เนนฺติ สนฺโต ปาเปนฺติ สุคฺคตึ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

เพราะฉะนั้น บัณฑิตรู้ความเป็นบัณฑิตของตน

ดังใบไม้สำหรับห่อแล้ว จึงเลิกคบอสัตบุรุษ คบแต่สัตบุรุษ

อสัตบุรุษย่อมนำไปสู่นรก ส่วนสัตบุรุษย่อมนำให้ถึงสุคติ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อหมฺปิ ชาติโย สตฺต สเร สํสริตตฺตโน

อนาคตาปิ สตฺเตว ยา คมิสฺสํ อิโต จุตา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

แม้หม่อมฉันก็ระลึกชาติที่ตนได้ท่องเที่ยวมาแล้ว

ได้ ๗ ชาติ และรู้ชาติที่ตนจุติจากโลกนี้แล้ว

จักไปเกิดในอนาคตอีก ๗ ชาติ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ยา เม สา สตฺตมี ชาติ อหุํ ปุพฺเพ ชนาธิป

กมฺมารปุตฺโต มคเธสุ อหุํ ราชคเห ปุเร.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงปกครองประชาชน

ชาติที่ ๗ ของหม่อมฉันในอดีต

หม่อมฉันได้เกิดเป็นบุตรชายของนายช่างทอง

ในกรุงราชคฤห์ แคว้นมคธ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ปาปํ สหายมาคมฺม พหุํ ปาปํ กตํ มยา

ปรทารสฺส เหเฐนฺตา จริมฺหา อมรา วิย.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

หม่อมฉันอาศัยสหายชั่วทำบาปกรรมไว้มาก

เที่ยวประพฤติผิดในภรรยาของผู้อื่นเหมือนจะไม่ตาย

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตํ กมฺมํ นิหิตํ อฏฺฐา ภสฺมาจฺฉนฺโนว (๑) ปาวโก

อถ อญฺเญหิ กมฺเมหิ อชายึ วํสภูมิยํ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. ภสฺมจฺฉนฺโนว
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

กรรมนั้นยังไม่ทันให้ผลเหมือนไฟที่ถูกกลบไว้ด้วยเถ้า

ต่อมา ด้วยกรรมอื่น ๆ หม่อมฉันจึงได้เกิดในแคว้นวังสะ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

โกสมฺพิยํ เสฏฺฐิกุเล อิทฺเธ ผีเต มหทฺธเน

เอกปุตฺโต มหาราช นิจฺจํ สกฺกตปูชิโต.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าแต่มหาราช หม่อมฉันเป็นบุตรคนเดียว

ในตระกูลเศรษฐีที่มั่งคั่งสมบูรณ์

มีทรัพย์มากในกรุงโกสัมพี

ได้รับสักการะบูชาอยู่เป็นนิตย์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตตฺถ มิตฺตํ อเสวิสฺสํ สหายํ สาตเว รตํ

ปณฺฑิตํ สุตสมฺปนฺนํ โส มํ อตฺเถ นิเวสยิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ในชาตินั้น หม่อนฉันได้คบหามิตรสหาย

ผู้ยินดีในกรรมอันงาม ผู้เป็นบัณฑิต เป็นพหูสูต

สหายนั้นได้แนะนำให้หม่อมฉันตั้งอยู่ในกรรมอันเป็นประโยชน์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

จาตุทฺทสึ ปญฺจสึ พหุํ รตฺตึ อุปาวสึ

ตํ กมฺมํ นิหิตํ อฏฺฐา นิธีว อุทกนฺติเก.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

หม่อมฉันได้รักษาอุโบสถศีล

ในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ ตลอดราตรีเป็นอันมาก

กรรมนั้นยังไม่ทันให้ผลเหมือนขุมทรัพย์ที่ฝังไว้ใต้น้ำ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อถ ปาปาน กมฺมานํ ยเมตํ มคเธ กตํ

ผลํ ปริยาคตํ (๑) ปจฺฉา ภุตฺวา ทุฏฺฐวิสํ ยถา.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. ปริยาค มํ, สี.อิ. ปริยาค ตํ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ครั้นต่อมา บรรดาบาปกรรมทั้งหลาย

กรรมคือการล่วงละเมิดภรรยาของผู้อื่นใด

ที่หม่อมฉันได้กระทำไว้ในแคว้นมคธ

ผลของกรรมนั้นได้มาถึงหม่อมฉันเข้าแล้วในภายหลัง

เหมือนดื่มยาพิษอันร้ายแรง

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตโต จุตาหํ เวเทห โรรุเว นิรเย จิรํ

สกมฺมุนา อปจิสฺสํ ตํ สรํ น สุขํ ลเภ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าแต่พระเจ้าวิเทหะ

หม่อมฉันจุติจากตระกูลเศรษฐีในกรุงโกสัมพีนั้นแล้ว

ต้องหมกไหม้อยู่ในโรรุวนรกตลอดกาลนาน

เพราะกรรมของตน หม่อมฉันระลึกถึงทุกข์

ที่ตนเคยได้เสวยมาในนรกนั้น ไม่ได้รับความสุขเลย

บาลี (มหาจุฬาฯ)

พหุวสฺสคเณ ตตฺถ เขปยิตฺวา พหุํ ทุขํ

ภินฺนาคเต อหุํ ราช ฉคโล อุทฺธตปฺผโล .

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

หม่อมฉันทำทุกข์มากมายให้หมดสิ้นไป

ในนรกนั้นมากมายหลายปีแล้ว

จึงเกิดเป็นลาถูกตอนอยู่ในภินนาคตนคร พระเจ้าข้า

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สาตปุตฺตา มยา วูฬฺหา ปิฏฺฐิยา จ รเถน จ

ตสฺส กมฺมสฺส นิสฺสนฺโท ปรทารคมนสฺส เม.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

หม่อมฉันต้องพาลูกอำมาตย์ไปด้วยหลังบ้าง ด้วยรถบ้าง

นั่นเป็นผลของกรรมที่ล่วงละเมิดภรรยาของคนอื่นของหม่อมฉัน

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตโต จุตาหํ เวเทห กปิ อาสึ พฺรหาวเน

นิลุญฺจิตผโลเยว ยูถเปน ปคพฺภินา

ตสฺส กมฺมสฺส นิสฺสนฺโท ปรทารคมนสฺส เม.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าแต่พระองค์ผู้ครองแคว้นวิเทหะ

หม่อมฉันจุติจากชาติเป็นลานั้นแล้วได้ไปเกิดเป็นลิงในป่าใหญ่

ถูกหัวหน้าฝูงตัวคะนองกัดลูกอัณฑะออก

นั่นเป็นผลของกรรมที่ล่วงละเมิดภรรยาของคนอื่นของหม่อมฉัน

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตโต จุตาหํ เวเทห ทสฺสเนสุ ปสู อหุํ

นิลุญฺจิโต ชโว ภโทฺร โยคฺคํ วูฬฺหํ จิรํ มยา

ตสฺส กมฺมสฺส นิสฺสนฺโท ปรทารคมนสฺส เม.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าแต่พระเจ้าวิเทหะ

หม่อมฉันจุติจากชาติเป็นลิงนั้นแล้ว

ได้ไปเกิดเป็นโคในแคว้นทสันนะ ถูกตอน มีกำลังแข็งแรงดี

หม่อมฉันต้องเทียมยานอยู่เป็นเวลานาน

นั่นเป็นผลของกรรมที่ล่วงละเมิดภรรยาผู้อื่นของหม่อมฉัน

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตโต จุตาหํ เวเทห วชฺชีสุ กุลมาคมา

เนวิตฺถี น ปุมา อาสึ มนุสฺสตฺเต สุทุลฺลเภ

ตสฺส กมฺมสฺส นิสฺสนฺโท ปรทารคมนสฺส เม.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าแต่พระเจ้าวิเทหะ

หม่อมฉันจุติจากชาติเป็นโคนั้นแล้ว

ได้ไปเกิดเป็นกระเทยในตระกูลที่มีโภคสมบัติมากในแคว้นวัชชี

จะได้เกิดเป็นมนุษย์ก็แสนยาก

นั่นเป็นผลของกรรมคือการล่วงละเมิดภรรยาคนอื่นของหม่อมฉัน

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตโต จุตาหํ เวเทห อชายึ นนฺทเน วเน

ภวเน ตาวตึสาหํ อจฺฉรา กามวณฺณินี.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าแต่พระเจ้าวิเทหะ

หม่อมฉันจุติจากชาติเป็นกระเทยนั้นแล้ว

ได้ไปเกิดเป็นนางอัปสรในพระอุทยานนันทวันชั้นดาวดึงสพิภพ

มีฉวีวรรณงามน่ารักใคร่

บาลี (มหาจุฬาฯ)

วิจิตฺรวตฺถาภรณา อามุตฺตมณิกุณฺฑลา

กุสลา นจฺจคีตสฺส สกฺกสฺส ปริจาริกา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

มีผ้าและอาภรณ์งามวิจิตร ใส่ตุ้มหูแก้วมณี

เก่งในการฟ้อนรำขับร้อง เป็นปริจาริกาของท้าวสักกะ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตตฺถ ฐิตาหํ เวเทห สรามิ ชาติโย อิมา

อนาคตาปิ สตฺเตว ยา คมิสฺสํ อิโต จุตา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าแต่พระเจ้าวิเทหะ

เมื่อหม่อนฉันอยู่ในชั้นดาวดึงสพิภพนั้น

ระลึกชาติแม้ในอนาคตได้อีก ๗ ชาติ

ที่หม่อมฉันจุติจากดาวดึงสพิภพนั้นแล้วจักเกิดต่อไป

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ปริยาคตนฺตํ กุสลํ ยํ เม โกสมฺพิยํ กตํ

เทเว เจว มนุสฺเส จ สนฺธาวิสฺสํ อิโต จุตา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

กุศลที่หม่อมฉันได้ทำไว้ในกรุงโกสัมพีได้ตามมาให้ผล

หม่อมฉันจุติจากดาวดึงสพิภพแล้ว

ท่องเที่ยวไปในเทวดาและมนุษย์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สตฺต ชจฺโจ มหาราช นิจฺจํ สกฺกตปูชิตา

อิตฺถีภาวา (๑) น มุจฺจิสฺสํ ฉฏฺฐาว นิคติโย (๒) อิมา.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. ถีภาวาปิ
  2. ๒ฉ.ม. นิคติโย
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าแต่มหาราช หม่อมฉันนั้น

ได้รับสักการะบูชาเป็นนิตย์มาตลอด ๗ ชาติ

หม่อมฉันไม่พ้นจากความเป็นหญิงตลอด ๖ ชาติ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สตฺตมี จ คติ เทว เทวปุตฺโต มหิทฺธิโก

ปุมา เทโว ภวิสฺสามิ เทวกายสฺมิมุตฺตโม.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าแต่สมมติเทพ ชาติที่ ๗

หม่อมฉันจักได้เกิดเป็นเทวดาผู้ชาย

คือ เป็นเทพบุตรผู้มีฤทธิ์มาก เป็นผู้สูงสุดในหมู่เทวดา

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อชฺชาปิ สนฺตานมยํ มาลา (๑) คนฺเถนฺติ นนฺทเน

เทวปุตฺโต ชโว นาม โย เม มาลํ ปฏิจฺฉติ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. มาลํ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

แม้วันนี้ เหล่านางอัปสรผู้เป็นปริจาริกาของหม่อมฉัน

ยังช่วยกันร้อยดอกไม้เป็นพวงมาลัยอยู่ในพระอุทยานนันทวัน

เทพบุตรนามว่าชวะ ยังรับพวงมาลัยของหม่อมฉันอยู่

บาลี (มหาจุฬาฯ)

มุหุตฺโต วิย โส ทิโพฺย อิธ วสฺสานิ โสฬส

รตฺตินฺทิโว จ โส ทิโพฺย มานุสึ สรโทสตํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

๑๖ ปีในมนุษย์นี้เป็นเหมือนครู่หนึ่งของเทวดา

๑๐๐ ปีของมนุษย์เป็นคืนหนึ่งวันหนึ่งของเทวดา

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อิติ กมฺมานิ อเนฺวนฺติ อสงฺเขยฺยาปิ ชาติโย

กลฺยาณํ ยทิ วา ปาปํ น หิ กมฺมํ วินสฺสติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ดังที่ได้กราบทูลมานี้ กรรมทั้งหลายติดตามไปได้

แม้ตั้งอสงไขยชาติ

ด้วยว่ากรรมจะดีหรือชั่วก็ตามย่อมไม่พินาศไป

บาลี (มหาจุฬาฯ)

โย อิจฺเฉ ปุริโส โหตุํ ชาตึ ชาตึ ปุนปฺปุนํ

ปรทารํ วิวชฺเชยฺย โธตปาโทว กทฺทมํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

บุคคลใดปรารถนาจะเป็นชายทุก ๆ ชาติไป

บุคคลนั้นพึงเว้นภรรยาผู้อื่นเสีย

เหมือนคนล้างเท้าสะอาดแล้วเว้นเปือกตม

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ยา อิจฺเฉ ปุริโส โหตุํ ชาตึ ชาตึ ปุนปฺปุนํ

สามิกํ อปจาเยยฺย อินฺทํว ปริจาริกา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

หญิงใดปรารถนาจะเป็นชายทุก ๆ ชาติไป

หญิงนั้นก็พึงยำเกรงสามีเหมือนนางเทพอัปสร

ผู้เป็นปริจาริกายำเกรงพระอินทร์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

โย อิจฺเฉ ทิพฺพโภคญฺจ ทิพฺพมายุํ ยสํ สุขํ

ปาปานิ ปริวชฺเชตฺวา ติวิธํ ธมฺมมาจเร.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ผู้ใดปรารถนาโภคทรัพย์ อายุ ยศ และสุขทิพย์

ผู้นั้นพึงเว้นบาปทั้งหลายแล้วประพฤติธรรม ๓ อย่าง เถิด

เชิงอรรถ (ไทย (มหาจุฬาฯ ๒))
  1. ๑ธรรม ๓ อย่าง ในที่นี้หมายถึงสุจริต ๓ ที่เป็นไปทางกาย วาจา ใจ
บาลี (มหาจุฬาฯ)

กาเยน วาจา มนสา อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ

อตฺตโน โหติ อตฺถาย อิตฺถี วา ยทิวา ปุมา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

หญิงหรือชายก็ตาม ไม่ประมาทด้วยกาย วาจา ใจ

เป็นผู้มีปัญญาเป็นเครื่องพิจารณาเพื่อประโยชน์ของตน

บาลี (มหาจุฬาฯ)

เย เกจิเม มานุชา ชีวโลเก

ยสสฺสิโน สพฺพสมนฺตโภคา

อสํสยํ เตหิ ปุเร สุจิณฺณํ

กมฺมสฺสกาเส ปุถุ สพฺพสตฺตา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

มนุษย์เหล่าใดในชีวโลกนี้

เป็นผู้มียศ มีโภคทรัพย์บริบูรณ์ทุกอย่าง

มนุษย์เหล่านั้นได้สั่งสมกรรมดีไว้ในปางก่อนโดยไม่ต้องสงสัย

สัตว์ทั้งปวงล้วนมีกรรมเป็นของของตน

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อิงฺฆานุจินฺเตสิ สยมฺปิ เทว

กุโตนิทานา เต อิมา ชนินฺท

ยา เต อิมา อจฺฉรสนฺนิกาสา

อลงฺกตา กญฺจนชาลฉนฺนา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์ทรงพระราชดำริ

ด้วยพระองค์เถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมแห่งชน

พระสนมผู้ทรงโฉมงามปานดังนางเทพอัปสร

ประดับประดาคลุมกายด้วยข่ายทองเหล่านี้

พระองค์ทรงได้มาเพราะผลแห่งกรรมอะไร”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อิจฺเจวํ ปิตรํ กญฺญา รุจา โตเสสิ องฺคตึ

มูฬฺหสฺส มคฺคมาจิกฺขิ ธมฺมมกฺขาสิ สุพฺพตา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระนางรุจาราชกัญญาทรงให้พระเจ้าอังคติ

พระชนกนาถพอพระทัย พระราชกุมารีผู้มีวัตรดีงาม

ทรงกราบทูลทางแห่งสุคติแก่พระชนกนาถพระองค์นั้นแล้ว

เหมือนบอกทางให้แก่คนหลงทาง

และได้กราบทูลข้อธรรมถวายด้วยประการฉะนี้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อถาคมา พฺรหฺมโลกา นารโท มานุสึ ปถํ (๑)

ชมฺพุทีปํ อเวกฺขนฺโต อทฺทส ราชานมงฺคตึ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. ปชํ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ต่อมา นารทมหาพรหมตรวจดูชมพูทวีป

ได้เห็นพระเจ้าอังคติ จึงมาจากพรหมโลกถึงถิ่นมนุษย์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตโต ปติฏฺฐา ปาสาเท เวเทหสฺส ปุรกฺขโต (๑)

ตญฺจ ทิสฺวา อนุปฺปตฺตํ รุจา อิสิมวนฺทถ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. ปุรตฺถโต
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ลำดับนั้น นารทมหาพรหมได้ยืนอยู่ที่ปราสาท

เบื้องพระพักตร์ของพระเจ้าวิเทหะ

พระนางรุจาราชกัญญาได้เห็นนารทฤๅษีนั้น

มาถึงที่แล้ว จึงนมัสการ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อถาสนมฺหา โอรุยฺห ราชา พฺยถิตมานโส (๑)

นารทํ ปริปุจฺฉนฺโต อิทํ วจนมพฺรวิ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑สี.อิ.ก. พฺยมฺหิตมานโส
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ครั้งนั้น พระราชาทรงมีพระทัยหวาดกลัว

เสด็จลงจากราชอาสน์ เมื่อจะตรัสถามนารทฤๅษี

จึงได้ตรัสพระดำรัสดังนี้ว่า

บาลี (มหาจุฬาฯ)

กุโต นุ อาคจฺฉสิ เทววณฺณิ

โอภาสยํ สพฺพทิสา จนฺทิมา ว

อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต นามโคตฺตํ

กถนฺนุ (๑) ชานนฺติ มนุสฺสโลเก.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. กถํ ตํ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

“ท่านผู้มีผิวงามดังเทวดา

ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศดังดวงจันทร์

ท่านมาจากที่ไหนหนอ ข้าพเจ้าถามแล้ว

ขอท่านจงบอกนามและโคตรแก่ข้าพเจ้า

คนทั้งหลายในมนุษยโลกย่อมรู้จักท่านได้อย่างไร”

(นารทฤๅษีกราบทูลว่า)

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อหญฺหิ เทวโต อิทานิ เอมิ

โอภาสยํ สพฺพทิสา จนฺทิมา ว

อกฺขามิ เต ปุจฺฉิโต นามโคตฺตํ

ชานนฺติ มํ นารโท กสฺสโป จ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

อาตมภาพมาจากเทวโลก ณ บัดนี้เอง

ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศดังดวงจันทร์

มหาบพิตรตรัสถามแล้ว

อาตมภาพขอถวายพระพรนามและโคตรให้ทรงทราบ

คนทั้งหลายรู้จักอาตมภาพโดยนามว่านารทะ

และโดยโคตรว่า กัสสปะ

(พระราชาตรัสถามว่า)

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อจฺเฉรรูปํ ตว ยาทิสญฺจ

เวหายสํ คจฺฉสิ ติฏฺฐสี จ

ปุจฺฉามิ ตํ นารท เอตมตฺถํ

อถ เกน วณฺเณน ตวายมิทฺธิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

สัณฐานของท่าน การที่ท่านเหาะไป

และยืนอยู่บนอากาศได้น่าอัศจรรย์

ท่านนารทะ ข้าพเจ้าขอถามเนื้อความนี้กับท่าน

เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไร ท่านจึงมีฤทธิ์เช่นนี้

(นารทฤๅษีทูลตอบว่า)

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สจฺจญฺจ ธมฺโม จ ทโม จ จาโค

คุณา มเมเต ปกตา ปุราณา

เตเหว ธมฺเมหิ สุเสวิเตหิ

มโนชโว เยนกามํ คโตสฺมิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

คุณธรรม ๔ ประการนี้ คือ (๑) สัจจะ (๒) ธรรม

(๓) ทมะ (๔) จาคะ อาตมภาพได้ทำไว้แล้วในภพก่อน

เพราะคุณธรรมที่อาตมภาพได้เสพมาดีแล้วนั้นแหละ

อาตมภาพจึงไปได้เร็วทันใจตามความปรารถนา

(พระราชาตรัสถามว่า)

เชิงอรรถ (ไทย (มหาจุฬาฯ ๒))
  1. ๑คุณธรรม ๔ ประการนี้ มีอธิบาย ดังนี้ สัจจะ หมายถึงวจีสัจที่เว้นจากมุสาวาท ธรรม หมายถึงธรรม คือสุจริต ๓ และธรรมคือการเพ่งกสิณบริกรรม (การปฏิบัติสมถกัมมัฏฐาน) ทมะ หมายถึงการฝึก อินทรีย์ (สำรวมทวาร ๖) จาคะ หมายถึงการสละกิเลสและการสละไทยธรรม (ขุ.ชา.อ. ๑๐/๑๒๙๘/๑๖๔)
บาลี (มหาจุฬาฯ)

อจฺเฉรมาจิกฺขสิ ปุญฺญสิทฺธึ

สเจ หิ เอเตหิ ยถา วเทสิ

ปุจฺฉามิ ตํ นารท เอตมตฺถํ

ปุฏฺโฐ จ เม สาธุ วิยากโรหิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

เมื่อท่านบอกความสำเร็จแห่งบุญ

ชื่อว่าท่านบอกความอัศจรรย์

ถ้าเป็นจริงอย่างที่ท่านกล่าว ท่านนารทะ

ข้าพเจ้าขอถามเนื้อความนี้กับท่าน

ขอท่านจงพยากรณ์ให้ดี

(นารทฤๅษีทูลตอบว่า)

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ปุจฺฉสฺสุ มํ ราช ตเวส อตฺโถ

ยํ สํสยํ กุรุเต (๑) ภูมิปาล

อหนฺตํ นิสฺสํสยตํ คเมมิ

นเยหิ ญาเยหิ จ เหตุภี จ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. กุรุเส
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอถวายพระพรมหาบพิตร ข้อใดพระองค์ทรงสงสัย

ขอเชิญมหาบพิตรตรัสถามข้อนั้นกับอาตมภาพเถิด

อาตมภาพจะวิสัชนาถวายให้มหาบพิตรทรงสิ้นสงสัย

ทั้งโดยนัยด้วยความรู้และด้วยเหตุผล

(พระราชาตรัสถามว่า)

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ปุจฺฉามิ ตํ นารท เอตมตฺถํ

ปุฏฺโฐ จ เม นารท มา มุสา ภณิ

อตฺถิ นุ เทวา ปิตโร นุ อตฺถิ

โลโก ปโร อตฺถิ ชโน ยมาหุ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ท่านนารทะ ข้าพเจ้าขอถามเนื้อความนี้กับท่าน

ท่านอย่าได้กล่าวมุสาต่อข้าพเจ้า ที่คนพูดกันว่า

“เทวดามี มารดาและบิดามี ปรโลกมี” นั้นเป็นจริงหรือ

(นารทฤๅษีทูลตอบว่า)

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อตฺเถว เทวา ปิตโร จ อตฺถิ

โลโก ปโร อตฺถิ ชโน ยมาหุ

กาเมสุ คิทฺธา จ นรา ปมูฬฺหา

โลกํ ปรํ น วิทู โมหยุตฺตา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ที่คนพูดกันว่า “เทวดามี มารดาและบิดามี

และปรโลกมี” นั้นเป็นจริงทั้งนั้น

แต่คนทั้งหลายหมกมุ่น ติดใจ หลงใหล

งมงายในกามคุณ จึงไม่รู้จักปรโลก

(พระราชาตรัสถามว่า)

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อตฺถีติ เจ นารท สทฺทหาสิ

นิเวสนํ ปรโลเก มตานํ

อิเธว เม ปญฺจสตานิ เทหิ

ทสฺสามิ เต ปรโลเก สหสฺสํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ท่านนารทะ ถ้าท่านเชื่อว่า “ปรโลกมีจริง”

เหล่าสัตว์ที่ตายไปแล้วก็ต้องมีที่อยู่ในปรโลก

ขอท่านจงให้ทรัพย์ ๕๐๐ แก่ข้าพเจ้าในโลกนี้แหละ

ข้าพเจ้าจักให้แก่ท่านพันหนึ่งในปรโลก

(นารทฤๅษีทูลตอบว่า)

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ทชฺเชมุ โข ปญฺจสตานิ โภโต

ชญฺญามุ เจ สีลวนฺตํ วทญฺญุํ

ลุทฺทนฺตํ โภนฺตํ นิรเย วสนฺตํ

โก โจทเย ปรโลเก สหสฺสํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ถ้าอาตมภาพรู้ว่า “มหาบพิตรทรงมีศีล

ทรงรู้ความประสงค์ของพวกผู้ขอ

อาตมภาพก็จะให้มหาบพิตรสัก ๕๐๐

แต่มหาบพิตรหยาบช้า ทรงจุติจากโลกนี้แล้ว

จะต้องไปอยู่ในนรก

ใครเล่าจะพึงไปทวงทรัพย์ ๑,๐๐๐ ในปรโลกได้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อิเธว โย โหติ อธมฺมสีโล (๑)

ปาปาจาโร อลโส ลุทฺทกมฺโม

น ปณฺฑิตา ตสฺมึ อิณํ ททนฺติ

น หิ อาคโม โหติ ตถาวิธมฺหา.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑สี.อิ. อกมฺมสีโล
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ผู้ใดในโลกนี้ไม่มีศีลธรรม ประพฤติชั่ว

เกียจคร้าน มีกรรมหยาบ

บัณฑิตทั้งหลายไม่ให้กู้หนี้ในผู้นั้น

เพราะจะไม่ได้ทรัพย์คืนจากคนเช่นนั้น

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ทกฺขญฺจ โปสํ มนุชา วิทิตฺวา

อุฏฺฐานกํ สีลวนฺตํ วทญฺญุํ

สยเมว โภเคหิ นิมนฺตยนฺติ

กมฺมํ กริตฺวา ปุนมาหเรสิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ส่วนคนขยันหมั่นเพียร มีศีล รู้ความประสงค์ของผู้ขอ

คนทั้งหลายรู้แล้วย่อมนำโภคทรัพย์มาเชื้อเชิญเอง

ด้วยคิดว่า “ผู้นี้ทำการงานเสร็จแล้วพึงนำมาใช้คืนให้”

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อิโต จุโต ทกฺขสิ ตตฺถ ราช

กาโกลสงฺเฆหิ วิกสฺสมานํ (๑)

ตํ ขชฺชมานํ นิรเย วสนฺตํ

กาเกหิ คิชฺเฌหิ จ โสณเกหิ (๒)

สญฺฉินฺนคตฺตํ รุหิรํ สวนฺตํ

โก โจทเย ปรโลเก สหสฺสํ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑สี.อิ. กาโลฬสงฺเฆหิปิ กธฺฒมานํ
  2. ๒ฉ.ม.สี.อิ. เสนเกหิ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอถวายพระพร มหาบพิตรจุติจากที่นี่แล้ว

จักทอดพระเนตรเห็นพระองค์เองอยู่ในนรกนั้น

ผู้ถูกฝูงกายื้อแย่งฉุดคร่าอยู่

ใครเล่าจะไปทวงทรัพย์ ๑,๐๐๐ ในปรโลกกับมหาบพิตร

ผู้ตกอยู่ในนรกซึ่งถูกฝูงกา แร้ง และสุนัขรุมกัดกิน

ตัวขาดกระจัดกระจาย เลือดไหลโทรมอยู่

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อนฺธตมํ ตตฺถ น จนฺทสูริยา

นิรโย สทา ตุมุโล โฆรรูโป

สา เนว รตฺตี น ทิวา ปญฺญายติ

ตถาวิเธ โก วิจเร ธนตฺถิโก.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ในโลกันตนรกนั้นมืดมิดที่สุด

ไม่มีดวงจันทร์และดวงอาทิตย์

โลกันตนรกนั้นมืดมิดอยู่เป็นนิตย์ น่ากลัว

กลางคืนกลางวันไม่ปรากฏ ผู้ต้องการทรัพย์

ใครเล่าจะพึงเที่ยวไปในสถานที่นั้นได้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สวโล จ สาโม จ ทุเว สุวานา

ปวฑฺฒกายา พลิโน มหนฺตา

ขาทนฺติ ทนฺเตหิ อโยมเยหิ

อิโต ปนุณฺณํ ปรโลเก ปตนฺตํ. (๑)

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม.สี.อิ. ปรโลกปตฺตํ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ในโลกันตนรกนั้นมีสุนัข ๒ ตัว คือ

สุนัขด่างและสุนัขดำคล้ำ มีตัวกำยำ ล่ำสัน แข็งแรง

พากันใช้เขี้ยวเหล็กกัดกินผู้ที่จุติจากมนุษยโลกนี้แล้ว

ไปตกอยู่ในนรก

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตํ ขชฺชมานํ นิรเย วสนฺตํ

ลุทฺเทหิ วาเฬหิ อฆมฺมิเคหิ จ

สญฺฉินฺนคตฺตํ รุหิรํ สวนฺตํ

โก โจทเย ปรโลเก สหสฺสํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ใครเล่าจะพึงไปทวงทรัพย์ ๑,๐๐๐ ในปรโลกกับมหาบพิตร

ผู้ถูกฝูงสุนัขทารุณโหดร้าย ตัวนำทุกข์มาให้รุมกัดกินอยู่

อยู่ในนรกจนตัวขาดกระจัดกระจาย เลือดไหลโทรม

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อุสูหิ สตฺตีหิ จ สุนิสิตาหิ

หนนฺติ วิชฺฌนฺติ จ ปจฺจมิตฺตา

กาฬูปกาฬา นิรยมฺหิ โฆเร

ปุพฺเพ นรํ ทุกฺกฏกมฺมการึ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

และในนรกที่โหดร้าย มีพวกนายนิรยบาลชื่อกาฬะและอุปกาฬะ

ผู้เป็นข้าศึกใช้ดาบและหอกที่ลับไว้เป็นอย่างดี

เชือดเฉือนและทิ่มแทงคนผู้ทำกรรมชั่วไว้ในภพก่อน

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตํ หญฺญมานํ นิรเย วชนฺตํ

กุจฺฉิสฺมึ ปสฺสสฺมึ วิปฺผาลิตูทรํ

สญฺฉินฺนคตฺตํ รุหิรํ สวนฺตํ

โก โจทเย ปรโลเก สหสฺสํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ใครเล่าจะพึงไปทวงถามเอาทรัพย์ ๑,๐๐๐ ในปรโลก

กับมหาบพิตรผู้ถูกทิ่มแทงเข้าที่พระอุทร

ที่พระปรัศว์ มีพระอุทรพรุนวิ่งไปมาอยู่ในนรก

มีตัวขาดกระจัดกระจายเลือดไหลโทรมได้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สตฺตี อุสู โตมรภิณฺฑิวาลา

วิวิธาวุธา วสฺสนฺติ ตตฺถ เทวา

ปตนฺติ องฺคารมิวจฺจิมนฺโต

สิลาสนี วสฺสติ ลุทฺทกมฺเม.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ในโลกันตนรกนั้น มีห่าฝนชนิดต่าง ๆ คือ ฝนหอก

ฝนดาบ ฝนแหลน ฝนหลาว มีประกายลุกวาว

เหมือนถ่านเพลิงตกลงบนศีรษะ

สายอัสนีบาตศิลาแดงโชนตกลงทับสัตว์นรกผู้มีกรรมหยาบช้า

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อุณฺโห จ วาโต นิรยมฺหิ ทุสฺสโห

น ตมฺหิ สุขํ ลพฺภติ อิตฺตรํปิ

ตนฺตํ วิธาวนฺตมเลนมาตุรํ

โก โจทเย ปรโลเก สหสฺสํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

และในนรกนั้น มีลมร้อนอันยากที่จะทนได้

สัตว์ในนรกนั้นไม่ได้รับความสุขแม้แต่น้อย

ใครเล่าจะพึงไปทวงทรัพย์ ๑,๐๐๐ ในปรโลกกับมหาบพิตร

ผู้ทรงกระสับกระส่ายวิ่งพล่านไปมา หาที่ซ่อนเร้นมิได้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สนฺธาวมานํปิ รเถสุ ยุตฺตํ

สโชติภูตํ ปฐวึ กมนฺตํ

ปโตทลฏฺฐีหิ สุโจทยนฺตํ

โก โจทเย ปรโลเก สหสฺสํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ใครเล่าจะพึงไปทวงทรัพย์ ๑,๐๐๐ ในปรโลกกับมหาบพิตร

ผู้ถูกเทียมไว้ในรถวิ่งไปมาอยู่

ต้องทรงเหยียบแผ่นดินที่ลุกโชน

ถูกทิ่มแทงด้วยดีด้วยปฏักอยู่ได้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตมารุหนฺตํ ขุรสญฺจิตํ คิรึ

วิภึสนํ ปชฺชลิตํ ภยานกํ

สญฺฉินฺนคตฺตํ รุหิรํ สวนฺตํ

โก โจทเย ปรโลเก สหสฺสํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ใครเล่าจะพึงไปทวงทรัพย์ ๑,๐๐๐ กับมหาบพิตร

ผู้ทนอยู่ไม่ได้วิ่งไปขึ้นภูเขาที่ดารดาษไปด้วยขวากกรด

ลุกโชนน่าสยดสยองอย่างยิ่ง มีตัวถูกตัดขาด

หลั่งเลือดไหลโทรมอยู่ได้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตมารุหนฺตํ ปพฺพตสนฺนิกาสํ

องฺคารราสึ ชลิตํ ภยานกํ

สุทฑฺฒคตฺตํ กปณํ รุทนฺตํ

โก โจทเย ปรโลเก สหสฺสํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ใครเล่าจะพึงไปทวงทรัพย์ ๑,๐๐๐ ในปรโลกกับมหาบพิตร

ผู้ต้องวิ่งขึ้นไปเหยียบถ่านเพลิงกองเท่าภูเขาที่ลุกโชน

น่ากลัว มีตัวถูกไฟไหม้ทนไม่ไหว

ร้องครวญครางอย่างน่าสงสารอยู่ได้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อพฺภกูฏสมา อุจฺจา กณฺฏกาหิ จิตา (๑) ทุมา

อโยมเยหิ ติกฺเขหิ นรโลหิตปายิภิ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. กณฺฏกนิจิตา, สี.อิ. กณฺฏกาปจิตา
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ต้นงิ้วสูงเทียมเมฆ เต็มไปด้วยหนามเหล็กคม

กระหายจะดูดดื่มเลือดคน

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตมารุหนฺติ นาริโย นรา จ ปรทารคู

โจทิตา สตฺติหตฺเถหิ ยมนิทฺเทสการิภิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

หญิงทั้งหลายที่ประพฤตินอกใจสามี

และชายหญิงทั้งหลายที่เป็นชู้กับภรรยาของคนอื่น

ถูกนายนิรยบาลผู้ทำตามคำสั่งของพญายม

ถือหอกไล่ทิ่มแทงให้ขึ้นต้นงิ้วนั้น

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตมารุหนฺตํ นิรยํ สิมฺพลึ รุหิรมกฺขิตํ

วิทฑฺฒกายํ วิตจํ อาตุรํ คาฬฺหเวทนํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ใครเล่าจะพึงไปทวงทรัพย์นั้น

กับมหาบพิตรผู้ต้องปีนขึ้นต้นงิ้วในนรก

มีเลือดไหลเปรอะเปื้อน มีกายไหม้เกรียม

มีหนังและเนื้อถลอกปอกเปิกกระสับกระส่าย

เสวยเวทนาอย่างหนัก

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ปสฺสสนฺตํ มุหุํ อุณฺหํ ปุพฺพกมฺมาปราธิกํ

ทุมฺมคฺเค วิตจํ คตฺตํ โก ตํ ยาเจยฺย ตํ ธนํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ใครเล่าจะพึงไปทวงทรัพย์นั้นกับมหาบพิตร

ผู้เหนื่อยหอบมีความผิดเพราะบุรพกรรมในทางผิด

เนื้อตัวมีหนังถลอกปอกเปิกไป

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อพฺภกูฏสมา อุจฺจา อสิปตฺตาจิตา ทุมา

อโยมเยหิ ติกฺเขหิ นรโลหิตปายิภิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ต้นงิ้วสูงเทียมเมฆ เต็มไปด้วยใบเหล็กคมดังดาบ

กระหายจะดูดดื่มเลือดคน

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตมารุหนฺตํ อสิปตฺตปาทปํ

อสีหิ ติกฺเขหิ จ ฉิชฺชมานํ

สญฺฉินฺนคตฺตํ รุหิรํ สวนฺตํ

โก โจทเย ปรโลเก สหสฺสํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ใครเล่าจะพึงไปทวงทรัพย์ ๑,๐๐๐ กับมหาบพิตร

ผู้กำลังปีนขึ้นต้นงิ้วนั้น

ก้าวไปเหยียบใบเหล็กอันคมเหมือนดาบ

ก็ถูกดาบอันคมนั้นบาด ตัวขาดกระจัดกระจาย

เลือดไหลโทรมอยู่ในปรโลกได้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตโต นิกฺขนฺตมตฺตนฺตํ อสิปตฺตาจิตา ทุมา (๑)

สมฺปติตํ เวตรณึ โก ตํ ยาเจยฺย ตํ ธนํ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑สี.อิ. อสิปตฺตนิรยา ทุชา
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ทรัพย์จำนวนนั้น ใครเล่าจะพึงไปขอกับมหาบพิตร

ผู้เดินหนีออกจากขุมนรกไม้งิ้วมีใบเป็นดาบ

พลัดตกลงไปสู่แม่น้ำเวตตรณีได้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ขรา ขโรทกา ตตฺตา ทุคฺคา เวตฺตรณี นที

อโยโปกฺขรสญฺฉนฺนา ติกฺขปตฺเตหิ สนฺทติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

แม่น้ำเวตตรณีมีน้ำเป็นกรด หยาบแข็ง

เผ็ดร้อน ข้ามได้ยาก

ปกคลุมไปด้วยบัวเหล็กมีใบคมไหลไปอยู่

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตตฺถ สญฺฉินฺนคตฺตนฺตํ วุยฺหนฺตํ รุหิรมกฺขิตํ

เวตรญฺเญ อนาลมฺเพ โก ตํ ยาเจยฺย ตํ ธนํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ทรัพย์จำนวนนั้น ใครเล่าจะไปขอกับมหาบพิตร

ผู้มีตัวขาดกระจัดกระจาย มีเลือดเปรอะเปื้อน

ลอยอยู่ในแม่น้ำเวตตรณี ที่นั้นหาที่เกาะมิได้

(พระราชาตรัสว่า)

บาลี (มหาจุฬาฯ)

เวธามิ รุกฺโข วิย ฉิชฺชมาโน

ทิสํ น ชานามิ ปมูฬฺหสญฺโญ

ภยานุตปฺปามิ มหา เม ภยา

สุตฺวาน คาถา (๑) ตว ภาสิตา อิเส.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. กถา
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้าพเจ้าแทบจะล้มเหมือนต้นไม้ที่ถูกตัด

ข้าพเจ้าหลงสำคัญผิด จึงไม่รู้จักทิศ ท่านฤๅษี

ข้าพเจ้าได้ฟังคาถาภาษิตของท่านแล้ว

ร้อนใจ เพราะกลัวมหาภัย

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อาทิตฺเต วาริมชฺฌํ ว ทีปํโวเฆ มหณฺณเว

อนฺธกาเรว ปชฺโชโต ตฺวนฺโนสิ สรณํ อิเส.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ท่านฤๅษี ขอท่านจงเป็นที่พึ่งของข้าพเจ้า

เหมือนน้ำสำหรับแก้กระหายในเวลาร้อน

เหมือนเกาะเป็นที่พึ่งของพวกคนที่มีเรืออับปาง

หาที่พึ่งไม่ได้ในมหาสมุทร

และเหมือนดวงประทีปสำหรับส่องทาง

ของพวกคนผู้เดินทางมืดเถิด

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อตฺถญฺจ ธมฺมํ อนุสาส มํ อิเส

อตีตมทฺธา อปราธิตํ มยา

อาจิกฺข เม นารท สุทฺธิมคฺคํ

ยถา อหํ โน นิรยํ ปเตยฺยํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ท่านฤๅษี ขอท่านจงสอนอรรถและธรรมแก่ข้าพเจ้า

ในกาลก่อน ข้าพเจ้าได้ทำความผิดไว้ส่วนเดียว

ท่านนารทะ ขอท่านจงบอกทางบริสุทธิ์แก่ข้าพเจ้า

โดยที่ข้าพเจ้าจะไม่พึงตกไปในนรกด้วยเถิด

(นารทฤๅษีกราบทูลว่า)

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ยถา อหุ ธตรฏฺโฐ เวสฺสามิตฺโต จ อฏฺฐโก

ยมตคฺคิ (๑) อุสินฺทโร (สิวิราชา) ปริจาริกา สมณพฺราหฺมณานํ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ก. ยมทตฺติ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระราชา ๖ พระองค์นี้ คือ (๑) ท้าวธตรัฏฐะ

(๒) ท้าวเวสสามิตะ (๓) ท้าวอัฏฐกะ

(๔) ท้าวยมทัคคิ (๕) ท้าวอุสินนระ

(๖) ท้าวสิวิราช ได้ทรงบำรุงสมณะและพราหมณ์ทั้งหลายแล้ว

บาลี (มหาจุฬาฯ)

เอเต จญฺเญ จ ราชาโน เย สคฺควิสยํ (๑) คตา

อธมฺมํ ปริวชฺเชตฺวา ธมฺมญฺจร มหีปติ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑สี.อิ. สกฺกวิสยํ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระราชาเหล่านั้นและพระราชาเหล่าอื่นเสด็จไปสู่สวรรค์ฉันใด

มหาบพิตรผู้เป็นเจ้าแผ่นดิน แม้มหาบพิตรก็ฉันนั้น

จงทรงเว้นอธรรมแล้วทรงประพฤติธรรมเถิด

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อนฺนหตฺถา จ เต พฺยเมฺห โฆสยนฺตุ ปุเร ตว

โก ฉาโต โก จ ตสิโต โก มาลํ โก วิเลปนํ

นานารตฺตานํ วตฺถานํ โก นคฺโค ปริทหิสฺสติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ราชบุรุษทั้งหลายจงถืออาหารไปประกาศในพระราชนิเวศน์

และภายในพระนครว่า ใครหิว ใครกระหาย

ใครปรารถนาดอกไม้ ใครปรารถนาเครื่องลูบไล้

ใครไม่มีผ้านุ่งห่ม ก็จงนุ่งห่มผ้าสีต่าง ๆ ตามปรารถนาเถิด

บาลี (มหาจุฬาฯ)

โก ปนฺเถ ฉตฺตมาเนติ (๑) ปาทุกา จ มุทู สุภา

อิติ สายญฺจ ปาโต จ โฆสยนฺตุ ปุเร ตว.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑สี.อิ.ก. ฉตฺตมาเทติ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ใครต้องการร่ม ใครต้องการรองเท้าที่อ่อนนุ่ม สวยงาม

ในทางเปลี่ยว ราชบุรุษทั้งหลายจงประกาศไปดังนี้

ในพระนครของพระองค์ทั้งในเวลาเย็นและเวลาเช้า

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ชิณฺณํ โปสํ ควสฺสญฺจ มาสฺสุ ยุญฺช ยถา ปุเร

ปริหารญฺจ ทชฺชาสิ อธิการกโต พลี.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

มหาบพิตรจงอย่าใช้งานคนแก่ โคแก่

และม้าแก่เหมือนแต่ก่อน

และจงพระราชทานเครื่องบริหารแก่คนที่เป็นกำลัง

ซึ่งเคยได้ทำความดีไว้เท่าเดิมเถิด

บาลี (มหาจุฬาฯ)

กาโย เต รถสญฺญาโต มโนสารถิโก ลหุ

อวิหึสาสาริตกฺโข สํวิภาคปฏิจฺฉโท.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

มหาบพิตรจงสำคัญพระวรกายของพระองค์ว่าเป็นดังรถ

มีใจเป็นนายสารถี กระปรี้กระเปร่า

มีอวิหิงสาเป็นเพลา มีปริจาคะเป็นหลังคา

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ปาทสญฺญมเนมิโย หตฺถสญฺญมปกฺขโร

กุจฺฉิสญฺญมนพฺภนฺโต วาจาสญฺญมกูชโน.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

มีการสำรวมเท้าเป็นกง

มีการสำรวมมือเป็นดุม

มีการสำรวมท้องเป็นน้ำมันหยอด

มีการสำรวมวาจาเป็นความเงียบสนิท

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สจฺจวากฺยสมตฺตงฺโค อเปสุญฺญสุสญฺญโต

คิราสขิลเนลงฺโค มิตภาณิสิเลสิโต.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

มีการกล่าวคำสัตย์เป็นส่วนประกอบรถที่บริสุทธิ์

มีการไม่กล่าวคำส่อเสียดเป็นการเข้าหน้าไม้ได้สนิท

มีการกล่าวคำอ่อนหวานเป็นเครื่องรถที่เกลี้ยงเกลา

มีการกล่าวพอประมาณเป็นเครื่องผูกมัด

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สทฺธาโลภสุสงฺขาโร นิวาตญฺชลิกุพฺพโร

อถทฺธตานตีสาโก สีลสํวรนนฺธโน.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

มีศรัทธาและความไม่โลภเป็นเครื่องประดับ

มีความถ่อมตนและการทำอัญชลีเป็นธูป

มีความไม่แข็งกระด้างเป็นงอน

มีความสำรวมศีลเป็นเชือกขันชะเนาะ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อกฺโกธนมนุคฺฆาตี ธมฺมปณฺฑรฉตฺตโก

พาหุสจฺจมปาลมฺโพ ฐิตจิตฺตมุปาธิโย.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

มีความไม่โกรธเป็นเครื่องกันกระทบกระทั่ง

มีคุณธรรมเป็นเศวตฉัตร

มีพาหุสัจจะเป็นสายพาน

มีจิตตั้งมั่นเป็นที่มั่น

บาลี (มหาจุฬาฯ)

กาลญฺญุตาจิตฺตสาโร เวสารชฺชติทณฺฑโก

นิวาตวุตฺติโยตฺตงฺโค (๑) อนติมานยุโค ลหุ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ. ...โยตฺตโก
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

มีความคิดรู้จักกาลเป็นไม้แก่น

มีความแกล้วกล้าเป็นไม้ค้ำสามแฉก

มีความประพฤติถ่อมตนเป็นเชือกขันแอก

มีความไม่เย่อหยิ่งเป็นแอกเบา

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อลีนจิตฺตสนฺถาโร วุฑฺฒิเสวี รโชหโต

สติ ปโตโท ธีรสฺส ธิติ โยโค จ รสฺมิโย.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

มีจิตไม่หดหู่เป็นเครื่องลาด

มีการคบคนผู้เจริญเป็นเครื่องกำจัดธุลี

นักปราชญ์มีสติเป็นปฏัก

มีความเพียรและการใช้การปฏิบัติเกื้อกูลเป็นสายบังเหียน

บาลี (มหาจุฬาฯ)

มโน ทนฺตํ ปถํ เนติ สมทนฺเตหิ วาชิภิ (๑)

อิจฺฉา โลโภ จ กุมฺมคฺโค อุชุมคฺโค จ สญฺญโม.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. วาหิภิ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

มีใจที่ฝึกฝนดีแล้วเหมือนม้า

ที่ได้รับฝึกสม่ำเสมอเป็นเครื่องนำทาง

ความปรารถนาและความโลภเป็นทางคด

ส่วนความสำรวมเป็นทางตรง

บาลี (มหาจุฬาฯ)

รูเป สทฺเท รเส คนฺเธ วาหนสฺส ปธาวโต

ปญฺญา อาโกฏนี ราช ตตฺถ อตฺตาว สารถิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอถวายพระพรมหาบพิตร

ปัญญาเป็นเครื่องทิ่มแทงม้า

ในรถคือพระวรกายของมหาบพิตร

ที่กำลังโลดแล่นไปในรูป เสียง กลิ่น รส

ในรถคือพระวรกายของมหาบพิตรนั้น

มีตนคือจิตของพระองค์เท่านั้นเป็นนายสารถี

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สเจ เอเตน ยาเนน สมจริยา ทฬฺหา ธิติ

สพฺพกามทุโห ราช น ชาตุ นิรยํ วเช.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ถ้าความประพฤติชอบ

และความเพียรมั่นคงมีอยู่กับยานนี้

รถนั้นจะให้สมบัติที่น่าใคร่ได้ทุกอย่างและไม่นำไปเกิดในนรก

(พระศาสดาทรงประชุมชาดก ดังนี้)

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อลาโต เทวทตฺโตสิ สุนาโม อาสิ ภทฺทชิ

วิชโย สารีปุตฺโตสิ โมคฺคลฺลาโนสิ วีชโก.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

อลาตเสนาบดีเป็นพระเทวทัต

สุนามอำมาตย์เป็นพระภัททชิ

วิชัยอำมาตย์เป็นพระสารีบุตร

ชีวกบุรุษเป็นพระโมคคัลลานะ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สุนกฺขตฺโต ลิจฺฉวิปุตฺโต คุโณ อาสิ อเจลโก

อานนฺโท สา รุจา อาสิ ยา ราชานํ ปสาทยิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

สุนักขัตตะเป็นบุตรของเจ้าลิจฉวี คุณาชีวกเป็นชีเปลือย

พระนางรุจาราชธิดาผู้ทรงนำพระราชาให้ทรงเลื่อมใส

เป็นพระอานนท์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อุรุเวฬกสฺสโป ราชา ปาปทิฏฺฐิ ตทา อหุ

มหาพฺรหฺมา โพธิสตฺโต เอวํ ธาเรถ ชาตกนฺติ.

มหานารทกสฺสปชาตกํ อฏฺฐมํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระเจ้าอังคติผู้มีทิฏฐิชั่วในครั้งนั้นเป็นพระอุรุเวลกัสสปะ

ท้าวมหาพรหมโพธิสัตว์เป็นเราตถาคต

พวกเธอจงทรงจำชาดกไว้ด้วยประการฉะนี้แล

มหานารทกัสสปชาดกที่ ๘ จบ

๙. วิธุรชาดก (๕๔๖)

เชิงอรรถ (ไทย (มหาจุฬาฯ ๒))
  1. ๑พระศาสดาเมื่อประทับ ณ พระเชตวัน ทรงปรารภการบำเพ็ญปัญญาบารมี ตรัสวิธุรชาดกนี้ ซึ่งมีคำ เริ่มต้นว่า เธอมีผิวพรรณเหลือง ซูบผอม มีกำลังน้อย ดังนี้เป็นต้น (ขุ.ชา.อ. ๑๐/๑๘๐)