พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · มหานิบาต
๑๐. มหาเวสสันตรชาดก
เล่ม ๒๘ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๐๔๕–๑๒๖๙ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๐/๑๐ ในมหานิบาตมี ๔ ฉบับ
๕๔๗. เวสฺสนฺตรชาตก (๑๐)
ทสวรกถา
ว่าด้วยพระเจ้าเวสสันดรทรงบำเพ็ญบารมีชาติสุดท้าย
กัณฑ์ทศพร
(ท้าวสักกะตรัสว่า)
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก มหานิบาต มหาเวสสันตรชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๘)
บาลี (มหาจุฬาฯ) เล่ม ๒๘ หน้า ๓๐๗–๓๘๓ · ไทย (มหาจุฬาฯ ๒) เล่ม ๒๘ หน้า ๔๔๗–๕๖๐
ผุสฺสตี วรวณฺณาเภ วรสฺสุ ทสธา วเร
ปฐพฺยา จารุปุพฺพงฺคิ ยํ ตุยฺหํ มนโส ปิยํ.
ผุสดีผู้มีรัศมีผิวพรรณอันประเสริฐ
มีอวัยวะส่วนด้านหน้าสวยงาม
เธอจงเลือกเอาพร ๑๐ ประการ
ในปฐพีอันเป็นที่รักแห่งหฤทัยของเธอเถิด
(เทพธิดาผุสดีกราบทูลว่า)
เทวราช นโม ตฺยตฺถุ กึ ปาปํ ปกตํ มยา
รมฺมา จาเวสิ มํ ฐานา วาโตว ธรณีรุหํ.
ข้าแต่ท้าวเทวราช หม่อมฉันขอนอบน้อมพระองค์
หม่อมฉันได้ทำบาปกรรมอะไรไว้หรือ
พระองค์จึงให้หม่อมฉันจุติจากสถานอันน่ารื่นรมย์
ดุจลมพัดต้นไม้ใหญ่ให้โค่นไป
(ท้าวสักกะตรัสว่า)
น เจว เต กตํ ปาปํ น จ เม ตฺวมสิ อปฺปิยา
ปุญฺญญฺจ เต ปริกฺขีณํ เยน เตวํ วทามิหํ.
เธอมิได้ทำบาปกรรมอะไรไว้เลย
และเธอจะไม่เป็นที่รักของเราก็หามิได้
แต่บุญของเธอได้หมดสิ้นแล้ว
เหตุนั้น เราจึงกล่าวกับเธออย่างนี้
สนฺติเก มรณํ ตุยฺหํ วินาภาโว ภวิสฺสติ
ปฏิคณฺหาหิ เม เอเต วเร ทส ปเวจฺฉโต.
ความตายใกล้เธอแล้ว
เธอจักต้องพลัดพรากจากไป
เธอจงรับพร ๑๐ ประการนี้ของเราผู้กำลังจะให้
(เทพธิดาผุสดีกราบทูลว่า)
วรญฺเจ เม อโท สกฺก สพฺพภูตานมิสฺสร
สิวิราชสฺส ภทฺทนฺเต ตตฺถ อสฺสํ นิเวสเน.
ข้าแต่ท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่กว่าภูตทั้งปวง
ถ้าพระองค์จะประทานพรแก่หม่อมฉัน
ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอให้หม่อมฉัน
พึงเกิดในพระราชนิเวศน์ของพระเจ้ากรุงสีพี
นีลเนตฺตา นีลภมู นิลกฺขี จ ยถา มิคี
ผุสฺสตี นาม นาเมน ตตฺถ ปสฺสํ ปุรินฺทท.
ข้าแต่ท้าวปุรินททะ ขอให้หม่อมฉัน
(๑) พึงเป็นผู้มีตาดำเหมือนลูกเนื้อทราย ซึ่งมีนัยน์ตาดำ
(๒) พึงมีขนคิ้วดำ
(๓) พึงมีนามว่าผุสดีในพระราชนิเวศน์นั้น
ปุตฺตํ ลเภถ วรทํ ยาจโยคํ อมจฺฉรึ
ปูชิตํ ปฏิราชูหิ กิตฺติมนฺตํ ยสสฺสินํ.
(๔) พึงได้โอรสผู้ให้สิ่งที่ประเสริฐ
ประกอบความเกื้อกูลในยาจก
มิได้ตระหนี่ ซึ่งพระราชาทุกประเทศบูชา มีเกียรติยศ
คพฺภํ เม ธารยนฺติยา มชฺฌิมงฺคํ อนุนฺนตํ
กุจฺฉิ อนุนฺนโต อสฺส จาปํว ลิขิตํ สมํ.
(๕) เมื่อหม่อมฉันตั้งครรภ์ ขออย่าให้ครรภ์นูนขึ้น
พึงมีครรภ์ไม่นูนเสมอดังคันศร
ที่นายช่างศรเหลาเกลี้ยงเกลาแล้ว
ถนา เม นปฺปวตฺเตยฺยุํ ปลิตา นสนฺตุ วาสว
กาเย รโช น ลิมฺเปถ วชฺฌญฺจาปิ ปโมจเย.
(๖) ข้าแต่ท้าววาสวะ ขอถันทั้งคู่ของหม่อมฉันอย่าได้หย่อนยาน
(๗) ขอผมหงอกจงอย่าได้มี
(๘) ขอผงธุลีอย่าได้ติดเปรอะเปื้อนกาย
(๙) ขอหม่อมฉันพึงได้ปลดปล่อยนักโทษผู้ต้องประหาร
มยูรโกญฺจาภิรุเท นาริวรคณายุเต
ขุชฺชเจลาปกากิณฺเณ สูทมาคธวณฺณิเต.
(๑๐) ขอให้หม่อมฉันได้เป็นอัครมเหสีของพระเจ้ากรุงสีพี
ในพระราชนิเวศน์นั้นอันกึกก้องไปด้วยเสียงร้องของนกยูง
และนกกระเรียน แวดล้อมด้วยหมู่ขัตติยนารี
มีทั้งคนเตี้ยและคนค่อมเกลื่อนกล่น ที่พ่อครัวชาวแคว้นมคธเลี้ยงดู
จิตฺรคฺคเฬรุฆุสิเต สุรามํสปโพธเน
สิวิราชสฺส ภทฺทนฺเต ตตฺถสฺสํ มเหสี ปิยา.
กึกก้องไปด้วยเสียงกลอนและเสียงบานประตูอันวิจิตร
มีคนเชิญให้ดื่มสุราและกินกับแกล้มเถิด พระเจ้าข้า
(ท้าวสักกะตรัสว่า)
เย เต ทส วรา ทินฺนา มยา สพฺพงฺคโสภเน
สิวิราชสฺส วิชิเต สพฺเพ เต ลจฺฉสี วเร.
นางผู้งามทั่วทั้งสรรพางค์กาย
พร ๑๐ ประการใด ที่เราได้ให้เธอ
เธอจักได้พรเหล่านั้นทั้งหมด
ในแคว้นของพระเจ้ากรุงสีพี
อิทํ วตฺวาน มฆวา เทวราชา สุชมฺปติ
ผุสฺสติยา วรํ ทตฺวา อนุโมทิตฺถ วาสโว.
ทสวรกถา นาม. หิมวนฺต
(๑) ตโต ขุตา สา ผุสฺสตี ขตฺติเย อุปปชฺชถ
เชตคฺครมฺหิ นคเร สญฺชเยน สมาคมิ.
ทส มาเส ธารยิตฺวา กโรนฺติ ปุเร ปทกฺขิณํ
เวสฺสานํ วิถิยา มชฺฌ ชเนสิ ผุสฺสตี มมํ.
น มยฺหํ มตฺติกํ นามํ นปิ เปติกสมฺภวํ
ชาโตมฺหิ เวสฺสวีถิยา ตสฺมา เวสฺสนฺตโร อหุํ.
ยทาหํ ทารโก โหมิ ชาติยา อฏฺฐวสฺสิโก
ตทา นิสชฺช ปาสาเท ทานํ ทาตุํ วิจินฺตยึ.
หทยํ ทเทยฺยํ จกฺขุํ มํสมฺปิ รุธิรมฺปิจ
ทเทยฺยํ กายํ สาเวตฺวา ยทิ โกจิ ยาจโก มมํ.
สภาวํ จินฺตยนฺตสฺส อกมฺปิตมสณฺฐิตํ
เอกมฺปิ ตตฺถ ปฐวี สิเนรุวนวฏํสกา. ๑
- ๑- ๑ ฉ.ม.อิ. โปฏฺฐเกสุ น ทิสฺสนฺติ
ท้าววาสวมฆวานสุชัมบดีเทวราช
ครั้นตรัสพระดำรัสนี้ จึงโปรดประทานพร
แก่พระนางผุสดีแล้วทรงอนุโมทนา
กัณฑ์ทศพร จบ
กัณฑ์หิมพานต์
(พระศาสดาตรัสเนื้อความนี้ว่า)
พระนางผุสดีนั้น
จุติจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์นั้นแล้ว
มาบังเกิดในตระกูลกษัตริย์
ได้ทรงอยู่ร่วมกับพระเจ้าสัญชัยในกรุงเชตุดร
พระนางผุสดีทรงครรภ์ถ้วนทศมาสแล้ว
เมื่อทรงทำประทักษิณพระนคร
ได้ประสูติเราในท่ามกลางถนนของพวกพ่อค้า
ชื่อของเรามิได้เนื่องมาแต่พระมารดาและมิได้เกิดแต่พระบิดา
เราเกิดที่ถนนของพวกพ่อค้า
ฉะนั้น เราจึงชื่อว่า เวสสันดร
เมื่อเรายังเป็นเด็กเล็กเกิดได้ ๘ ขวบ
นั่งอยู่บนปราสาท คิดที่จะบริจาคทานว่า
เราพึงให้หทัย ดวงตา เนื้อ เลือด และร่างกาย
ถ้าว่าจะมีใครมาขอเรา เราก็ยินดีบริจาคให้
เมื่อเราคิดจะบริจาคทานตามสภาพความเป็นจริง
ใจก็ไม่หวั่นไหวมุ่งมั่นอยู่ในกาลนั้น
เหมือนแผ่นดินมีภูเขาสิเนรุและหมู่ไม้เป็นเครื่องประดับ
(พระเวสสันดรตรัสกับพวกพราหมณ์ผู้มาทูลขอช้างว่า)
ปรุฬฺหกจฺฉนขโลมา ปงฺกทนฺตา รชสฺสิรา
ปคฺคยฺห ทกฺขิณํ พาหุํ กึ มํ ยาจนฺติ พฺราหฺมณา.
พวกพราหมณ์ผู้มีขนรักแร้ดก
และมีเล็บยาว มีขี้ฟันเขรอะ มีธุลีบนศีรษะ
เหยียดแขนข้างขวาออก จะขออะไรฉันหรือ
(พวกพราหมณ์กราบทูลว่า)
รตนํ เทว ยาจาม สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒนํ
ททาหิ ปวรํ นาคํ อีสาทนฺตํ อุรุฬฺหวํ.
ข้าแต่สมมติเทพ ข้าพระองค์ทั้งหลายทูลขอรัตนะ
ที่เป็นเครื่องทำให้แคว้นของชาวกรุงสีพีเจริญ
ขอได้โปรดพระราชทานช้างตัวประเสริฐ
มีงาดุจงอนไถ มีกำลังสามารถเถิด
(พระเวสสันดรตรัสว่า)
ททามิ น วิกมฺปามิ ยํ มํ ยาจนฺติ พฺราหฺมณา
ปภินฺนํ กุญฺชรํ ทนฺตึ โอปวยฺหํ คชุตฺตมํ.
เราจะให้ช้างพลายซับมันตัวประเสริฐ
ซึ่งเป็นช้างพาหนะอันสูงสุด
ที่พวกพราหมณ์ขอเรา เรามิได้หวั่นไหว
หตฺถิกฺขนฺธโต โอรุยฺห ราชา จาคาธิมานโส
พฺราหฺมณานํ อทา ทานํ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน.
พระราชาผู้ทรงผดุงแคว้นให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพี
มีพระทัยน้อมไปในการบริจาค
เสด็จลงจากคอช้าง ทรงให้ทานแก่พราหมณ์ทั้งหลาย
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
ตทาสิ ยํ ภึสนกํ ตทาสิ โลมหํสนํ
หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ เมทนี สมฺปกมฺปถ.
เมื่อพระเจ้ากรุงสีพีพระราชทานช้างตัวประเสริฐแล้ว
คราวนั้นความน่าสะพรึงกลัวขนพองสยองเกล้าก็ได้เกิดขึ้น
แผ่นดินก็กัมปนาทหวั่นไหว
ตทาสิ ยํ ภึสนกํ ตทาสิ โลมหํสนํ.
หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ ขุพฺภิตฺถ นครํ ตทา.
เมื่อพระเวสสันดรพระราชทานช้างตัวประเสริฐแล้ว
คราวนั้นความน่าสะพรึงกลัวขนพองสยองเกล้าก็ได้เกิดขึ้น
ชาวพระนครก็กำเริบเสิบสาน
สมากุลํ ปุรํ อาสิ โฆโส จ วิปุโล มหา
(๑) อเถตุถ วตฺตติ สทฺโท ตุมุโล เภรโว มหา
หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ ขุพฺภิตฺถ นครํ ตทา.
อเถตุถ วตฺตติ สทฺโท ตุมุโล เภรโว มหา ๑
หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
- ๑- ๑ ฉ.ม. โปฏฺฐเก น ทิสฺสนฺติ
เมื่อพระเวสสันดรพระราชทานช้างตัวประเสริฐแล้ว
ชาวเมืองก็วุ่นวายสับสนเสียงดังเซ็งแซ่
เป็นที่น่าสะพรึงกลัวแผ่กระจายไปมากมาย
พระนครก็ปั่นป่วน เมื่อพระเวสสันดร
ผู้ทรงผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพี
ได้พระราชทานช้างตัวประเสริฐแล้ว
เสียงอื้ออึงอันน่าสะพรึงกลัวเป็นอันมากก็เป็นไปในนครนั้น
(พระศาสดาตรัสว่า)
อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา
หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา.
พวกคนผู้มีชื่อเสียง พระราชบุตร
แพศย์ ชาวนา พราหมณ์
กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบ
เกวโล จาปิ นิคโม สิวโย จ สมาคตา
ทิสฺวา นาคํ นียมานํ เต รญฺโญ ปฏิเวทยุํ.
ชาวนิคมและชาวกรุงสีพีทั้งมวลมาประชุมพร้อมกัน
ชนเหล่านั้นเห็นพวกพราหมณ์นำพญาช้างไป
จึงกราบทูลแด่พระเจ้ากรุงสญชัยให้ทรงทราบว่า
วิธมํ เทว เต รฏฺฐํ ปุตฺโต เวสฺสนฺตโร ตว
กถํ โน หตฺถินํ ทชฺชา นาคํ รฏฺฐสฺส ปูชิตํ.
ข้าแต่สมมติเทพ
แคว้นของพระองค์ถูกกำจัดแล้ว
เพราะเหตุไร พระเวสสันดรพระโอรสของพระองค์
จึงพระราชทานช้างตัวประเสริฐของเราทั้งหลาย
ที่ชาวแคว้นบูชา
กถํ โน กุญฺชรํ ทชฺชา อีสาทนฺตํ อุรูฬฺหวํ
เขตฺตญฺญุํ สพฺพยุทฺธานํ สพฺพเสตํ คชุตฺตมํ.
ทำไม พระเวสสันดรจึงได้พระราชทาน
พญากุญชรของเราทั้งหลายตัวมีงาดุจงอนไถ
แกล้วกล้าสามารถ รู้จักเขตแห่งการรบทั้งปวง
เผือกผ่องประเสริฐสุด
ปณฺฑุกมฺพลสญฺฉนฺนํ ปภินฺนํ สตฺตุมทฺทนํ
ทนฺตึ สวาฬวีชนึ เสตํ เกลาสสาทิสํ.
คลุมด้วยผ้ากัมพลเหลือง ซับมัน อาจย่ำยีศัตรูได้
มีงาน่าชอบใจ เผือกผ่องดังภูเขาไกรลาส
พร้อมทั้งพัดวาลวีชนี
สเสตจฺฉตฺตํ สอุปาเธยฺยํ สาถพฺพนํ สหตฺถิปํ
อคฺคยานํ ราชวาหึ พฺราหฺมณานํ อทา คชํ. (๑)
- ๑สี.อิ. ธนํ
ทำไม พระเวสสันดรจึงได้พระราชทาน
พญาช้างราชพาหนะซึ่งเป็นยานชั้นเลิศ
เป็นทรัพย์อย่างประเสริฐ พร้อมทั้งฉัตรขาว เครื่องลาด
หมอช้าง และคนเลี้ยงช้างแก่พวกพราหมณ์
อนฺนํ ปานญฺจ โย ทชฺชา วตฺถเสนาสนานิ จ
เอตํ โข ทานปติรูปํ เอตํ โข พฺราหฺมณารหํ.
พระเวสสันดรนั้นควรจะพระราชทาน
ข้าว น้ำ ผ้านุ่งห่ม และที่นั่งที่นอน
ทานเช่นนี้แหละเหมาะสม ทานนั้นแหละสมควรแก่พราหมณ์
อยํ เต วํสราชา โน สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน
กถํ เวสฺสนฺตโร ปุตฺโต คชํ ภาเชติ สญฺชย.
ข้าแต่พระเจ้ากรุงสญชัย ทำไม พระเวสสันดรพระโอรส
ผู้เป็นพระราชาโดยสืบพระราชวงศ์ของพระองค์นี้
ผู้ผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพีจึงพระราชทานพญาคชสารไป
สเจ ตฺวํ น กริสฺสสิ สิวีนํ วจนํ อิทํ
มญฺเญ ตํ สห ปุตฺเตน สิวี หตฺเถ กริสฺสเร.
ถ้าพระองค์จักไม่ทรงทำตามคำนี้ของชาวกรุงสีพี
ชาวกรุงสีพีเห็นทีจักยึดอำนาจพระองค์
พร้อมทั้งพระโอรสไว้ในเงื้อมมือ
(พระเจ้าสัญชัยตรัสว่า)
กามํ ชนปโท มาสิ รฏฺฐญฺจาปิ วินสฺสตุ
นาหํ สิวีนํ วจนา ราชปุตฺตํ อทูสกํ
ปพฺพาเชยฺยํ สกา รฏฺฐา ปุตฺโต หิ มม โอรโส.
ถึงชนบทจะไม่มี และแม้แคว้นจะพินาศไปก็ตามเถิด
เราจะไม่พึงเนรเทศพระราชบุตรผู้ไม่มีโทษ
ออกไปจากแคว้นของตนตามคำของชาวกรุงสีพี
เพราะพระราชบุตรเกิดจากอกของเรา
กามํ ชนปโท มาสิ รฏฺฐญฺจาปิ วินสฺสตุ
นาหํ สิวีนํ วจนา ราชปุตฺตํ อทูสกํ
ปพฺพาเชยฺยํ สกา รฏฺฐา ปุตฺโต หิ มม อตฺรโช.
ถึงชนบทจะไม่มี และแม้แคว้นจะพินาศไปก็ตามเถิด
เราจะไม่พึงเนรเทศพระราชบุตรผู้ไม่มีโทษ
ออกไปจากแคว้นของตนตามคำของชาวกรุงสีพี
เพราะพระราชบุตรเกิดแต่ตัวของเรา
น จาหํ ตสฺมึ ทุพฺเภยฺยํ อริยสีลวโต หิ โส
อสิโลโกปิ เม อสฺส ปาปญฺจ ปสเว พหุํ
กถํ เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ สตฺเถน ฆาตยามเส.
อนึ่ง เราจะไม่พึงประทุษร้ายในพระราชบุตรนั้น
เพราะเธอเป็นผู้มีศีลและวัตรอันประเสริฐ
แม้คำติเตียนจะพึงมีแก่เรา และเราจะพึงประสบบาปเป็นอันมาก
เราจะให้ประหารพระเวสสันดรโอรสของเราด้วยศัสตราได้อย่างไร
(ชาวเมืองกราบทูลว่า)
มา นํ ทณฺเฑน สตฺเถน น หิ โส พนฺธนารโห
ปพฺพาเชหิ จ นํ รฏฺฐา วงฺเก วสตุ ปพฺพเต.
พระองค์อย่าได้รับสั่งให้ประหารพระเวสสันดรนั้น
ด้วยท่อนไม้หรือด้วยศัสตรา
พระเวสสันดรนั้นไม่ควรแก่เครื่องจองจำ
แต่จงทรงขับไล่พระเวสสันดรนั้น
จากแคว้นไปอยู่ที่เขาวงกตเถิด
(พระเจ้าสัญชัยตรัสว่า)
เอโส เจ สิวีนํ ฉนฺโท ฉนฺทํ น ปนุทามเส
อิมํ โส วสตุ รตฺตึ กาเม จ ปริภุญฺชตุ.
ถ้าความพอใจของชาวกรุงสีพีเป็นเช่นนี้ เราก็ไม่ขัด
ขอเธอจงอยู่และบริโภคกามทั้งหลายตลอดคืนนี้
ตโต รตฺยา วิวสาเน สูริยสฺสุคฺคมนํ ปติ
สมคฺคา สิวิโย หุตฺวา รฏฺฐา ปพฺพาชยนฺตุ นํ.
ต่อจากนั้น เมื่อราตรีสว่างแล้ว ดวงอาทิตย์ขึ้นแล้ว
ชาวกรุงสีพีจงพร้อมเพรียงกันขับไล่เธอเสียจากแคว้นเถิด
อุฏฺเฐหิ กตฺเต ตรมาโน คนฺตฺวา เวสฺสนฺตรํ วท
สิวิโย เทว เต กุทฺธา เนคมา จ สมาคตา.
นายนักการ ท่านจงลุกขึ้นรีบไปทูลพระเวสสันดรว่า
ขอเดชะ ชาวกรุงสีพี ชาวนิคม
พากันโกรธเคืองพระองค์ มาชุมนุมกันแล้ว
อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา
หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา
เกวโล จาปิ นิคโม สิวิโย จ สมาคตา.
พวกคนผู้มีชื่อเสียง พระราชบุตร แพศย์ พราหมณ์
กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบ
ทั้งชาวนิคมและชาวกรุงสีพีทั้งมวลก็มาประชุมพร้อมกันแล้ว
อสฺมา รตฺยา วิวสาเน สูริยสฺสุคฺคมนํ ปติ
สมคฺคา สิวโย หุตฺวา รฏฺฐา ปพฺพาชยนฺติ ตํ.
เมื่อสิ้นราตรีนี้แล้ว ดวงอาทิตย์ขึ้นแล้ว
ชาวกรุงสีพีจะชุมนุมกันขับไล่พระองค์ออกไปจากแคว้น
ส กตฺตา ตรมาโนว สิวิราเชน เปสิโต
อามุตฺตหตฺถาภรณา สุวตฺโถ จนฺทนภูสิโต.
นายนักการนั้น เมื่อได้รับพระราชดำรัสสั่ง
จึงรีบสวมสอดเครื่องประดับมือ
นุ่งห่มเรียบร้อย ประพรมด้วยจุรณแก่นจันทน์
สีสํ นฺหาโต อุทเก โส อามุตฺตมณิกุณฺฑโล
อุปาคมิ ปุรํ รมฺมํ เวสฺสนฺตรนิเวสนํ.
สระศีรษะในน้ำ สวมกุณฑลแก้วมณีแล้ว
รีบเข้าไปตำหนักอันน่ารื่นรมย์
ซึ่งเป็นพระราชนิเวศน์ของพระเวสสันดร
ตตฺถทฺทส กุมารํ โส รมมานํ สเก ปุเร
ปริกิณฺณํ อมจฺเจหิ ติทสานํว วาสวํ.
ได้เห็นพระเวสสันดรราชกุมาร
ซึ่งกำลังทรงพระสำราญรื่นรมย์อยู่
ในพระราชวังของพระองค์ซึ่งแน่นขนัดไปด้วยหมู่อำมาตย์
ปานประหนึ่งท้าววาสวะแห่งสวรรค์ชั้นไตรทศ
โส ตตฺถ คนฺตฺวา ตรมาโน กตฺตา เวสฺสนฺตรํ พฺรวิ
ทุกฺขนฺเต เวทยิสฺสามิ มา เม กุชฺฌิ รเถสภ.
นายนักการนั้นครั้นรีบไปในพระราชนิเวศน์นั้นแล้ว
จึงได้กราบทูลพระเวสสันดรว่า ข้าแต่พระองค์ผู้จอมทัพ
ข้าพระองค์จะกราบทูลความทุกข์แด่พระองค์
ขอพระองค์อย่าได้ทรงกริ้วข้าพระองค์เลย
วนฺทิตฺวา โรทมาโน โส กตฺตา ราชานมพฺรวิ
ภตฺตา เมสิ มหาราช สพฺพกามรสาหโร.
นายนักการนั้นถวายบังคมแล้วพลางร้องไห้คร่ำครวญ
กราบทูลพระราชาว่า ข้าแต่มหาราช
พระองค์ทรงชุบเลี้ยงข้าพระองค์
ทรงนำมาซึ่งรสที่น่าใคร่ทุกอย่าง
ทุกฺขนฺเต เวทยิสฺสามิ ตตฺถ อสฺสาสยนฺตุ มํ
สิวิโย เทว เต กุทฺธา เนคมา จ สมาคตา.
ข้าพระบาทจะกราบทูลแด่พระองค์
เมื่อข้าพระองค์กราบทูลข่าวสาส์นเรื่องทุกข์ร้อนนั้นแล้ว
ขอพระองค์จงทรงยังข้าพระองค์ให้เบาใจด้วยเกิด
ขอเดชะ ชาวกรุงสีพีและชาวนิคมโกรธเคืองพระองค์
มาชุมนุมกันแล้ว
อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา
หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา
เกวโล จาปิ นิคโม สิวโย จ สมาคตา.
พวกคนผู้มีชื่อเสียง พระราชบุตร แพศย์ พราหมณ์
กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบ
ทั้งชาวนิคมและชาวกรุงสีพีทั้งมวลล้วนมาประชุมกัน
อสฺมา รตฺยา วิวสาเน สุริยสฺสุคฺคมนํ ปติ
สมคฺคา สิวิโย หุตฺวา รฏฺฐา ปพฺพาชยนฺติ ตํ.
เมื่อสิ้นราตรีนี้แล้ว ดวงอาทิตย์ขึ้นแล้ว
ชาวกรุงสีพีจะชุมนุมกันขับไล่พระองค์ออกไปจากแคว้น
(พระเวสสันดรตรัสถามว่า)
กิสฺมึ เม สิวิโย กุทฺธา นาหํ ปสฺสามิ ทุกฺกฏํ
ตํ เม กตฺเต วิยาจิกฺข กสฺมา ปพฺพาชยนฺติ มํ.
นายนักการ เพราะเหตุไร ชาวกรุงสีพีจึงโกรธเคืองเรา
ขอท่านจงบอกความชั่วที่เรามองไม่เห็น
ทำไม พวกเขาจึงจะขับไล่เรา
(นายนักการกราบทูลว่า)
อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา
หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา
นาคทาเนน ขิยฺยนฺติ ตสฺมา ปพฺพาชยนฺติ ตํ.
พวกคนผู้มีชื่อเสียง พระราชบุตร แพศย์ พราหมณ์
กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบ
ต่างพากันติเตียน เพราะพระองค์พระราชทานพญาช้าง
เหตุนั้น พวกเขาจึงจะขับไล่พระองค์
(พระเวสสันดรตรัสว่า)
หทยํ จกฺขุมฺปหํ ทชฺชํ กึ เม พาหิรกํ ธนํ
หิรญฺญํ วา สุวณฺณํ วา มุตฺตา เวฬุริยา มณิ.
เราจะให้หทัย ให้จักษุ เงิน ทอง แก้วมุกดา แก้วไพฑูรย์
หรือแก้วมณีซึ่งเป็นทรัพย์ภายนอกของเราก็จะเป็นไรไป
ทกฺขิณํ วาปหํ พาหุํ ทิสฺวา ยาจกมาคเต
ทเทยฺยํ น วิกมฺเปยฺยํ ทาเน เม รมเต มโน.
เมื่อยาจกมาถึง เราเห็นแล้วจะพึงให้แขนขวาแขนซ้าย
ก็ไม่หวั่นไหวเลย ใจของเรายินดีในการให้
กามํ มํ สิวิโย สพฺเพ ปพฺพาเชนฺตุ หนนฺตุ วา
เนว ทานา วิรมิสฺสํ กามํ ฉินฺทนฺตุ สตฺตธา.
ถึงชาวกรุงสีพีทั้งมวลจะขับไล่เราหรือจะเข่นฆ่าเรา
หรือตัดเราให้เป็น ๗ ท่อนก็ตามเถิด
เราจะไม่งดการให้เลย
เอวนฺตํ สิวิโย อาหุ เนคมา จ สมาคตา
โกนฺติมาราย ตีเรน คิริมารญฺชรํ ปติ
เยน ปพฺพาชิตา ยนฺติ เตน คจฺฉตุ สุพฺพโต.
ชาวกรุงสีพีและชาวนิคมประชุมพร้อมกันกล่าวอย่างนี้ว่า
พระเวสสันดรผู้มีวัตรอันงามจงเสด็จไป
สู่อารัญชรคีรีทางฝั่งแม่น้ำโกนติมารา
ตามทางที่พระราชาผู้ถูกขับไล่เสด็จออกไปนั้นเถิด
(พระเวสสันดรตรัสว่า)
โสหํ เตน คมิสฺสามิ เยน คจฺฉนฺติ ทูสกา
รตฺตินฺทิวํ เม ขมถ ยาว ทานํ ททามหํ.
เรานั้นจักไปตามทางที่พระราชาผู้มีโทษเสด็จไป
ขอให้ท่านทั้งหลายจงงดโทษแก่เราคืนหนึ่งและวันหนึ่ง
พอให้เราได้ให้ทานก่อนเถิด
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
อามนฺตยิตฺถ ราชา นํ มทฺทึ สพฺพงฺคโสภนํ
ยํ เต กิญฺจิ มยา ทินฺนํ ธนํ ธญฺญญฺจ วิชฺชติ.
พระราชาตรัสตักเตือนพระนางมัทรี
ผู้มีความงามทั่วสรรพางค์กายว่า
ทรัพย์อย่างใดอย่างหนึ่งที่ได้ให้แก่พระนาง
และสิ่งของที่ควรสงวนอันเป็นของพระนาง
หิรญฺญํ วา สุวณฺณํ ว มุตฺตา เวฬุริยา พหู
สพฺพนฺตํ นิทเหยฺยาสิ ยญฺจ เต เปตฺติกํ ธนํ.
คือ เงิน ทอง แก้วมุกดา หรือแก้วไพฑูรย์มีอยู่เป็นอันมาก
และทรัพย์ฝ่ายบิดาของพระนางเอง ควรเก็บไว้ทั้งหมด
ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี มทฺที สพฺพงฺคโสภนา
กุหึ เทว นิทหามิ ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต.
พระนางมัทรีราชบุตรีผู้มีความงามทั่วสรรพางค์กาย
ได้ทูลถามพระเวสสันดรนั้นว่า ข้าแต่สมมติเทพ
หม่อมฉันจะเก็บไว้ที่ไหน หม่อมฉันได้ทูลถามพระองค์แล้ว
ขอได้โปรดตรัสบอกเนื้อความนั้นเถิด
(พระเวสสันดรตรัสว่า)
สีลวนฺเตสุ ทชฺชาสิ ทานํ มทฺทิ ยถารหํ
น หิ ทานา ปรํ อตฺถิ ปติฏฺฐา สพฺพปาณินํ.
มัทรี เธอพึงให้ทานในท่านผู้มีศีลทั้งหลายตามสมควรเถิด
เพราะที่พึ่งอย่างอื่นของสัตว์ทั้งปวงยิ่งไปกว่าทานไม่มี
ปุตฺเตสุ มทฺทิ ทเยสิ สสฺสุยา สสุรมฺหิ จ
โย จ ตํ ภตฺตา มญฺเญยฺย สกฺกจฺจนฺตํ อุปฏฺฐเห.
มัทรี เธอพึงเอาใจใส่ในลูกทั้งหลาย
พึงเอาใจใส่ในแม่ผัวและพ่อผัว
อนึ่ง ผู้ใดพึงตกลงปลงใจว่าจะเป็นพระสวามีของเธอ
ก็พึงบำรุงผู้นั้นโดยความเคารพ
โน เจ ตํ ภตฺตา มญฺเญยฺย มยา วิปฺปวเสน เต
อญฺญํ ภตฺตารํ ปริเยส มา กิลิตฺถ (๑) มยา วินา.
- ๑ฉ.ม. กิสิตฺโถ
ถ้าไม่มีผู้ใดตกลงปลงใจเป็นพระสวามีของเธอ
เพราะเธอกับพี่จะต้องพลัดพรากจากกัน
เธอก็จงแสวงหาผู้อื่นมาเป็นพระสวามีเถิด
อย่าลำบากเพราะขาดเราเลย
อหํ หิ วนํ คจฺฉามิ โฆรํ วาฬมิคายุตํ
สํสโย ชีวิตํ มยฺหํ เอกกสฺส พฺรหาวเน.
เพราะเราจะไปสู่ป่าที่น่าสะพรึงกลัวอันประกอบไปด้วยสัตว์ร้าย
เมื่อเราคนเดียวอยู่ในป่าใหญ่ ชีวิตก็น่าสงสัย
ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี มทฺที สพฺพงฺคโสภนา
อภุมฺเม กถํ นุ ภณสิ ปาปกํ วต ภาสสิ.
พระนางมัทรีราชบุตรีผู้มีความงามทั่วสรรพางค์กาย
ได้ทูลถามพระเวสสันดรนั้นว่า ทำไมพระองค์
จึงตรัสเรื่องที่ไม่เป็นจริง ทำไมจึงตรัสเรื่องไม่ดี
เนส ธมฺโม มหาราช ยํ ตฺวํ คจฺเฉยฺย เอกโก
อหํปิ เตน คจฺฉามิ เยน คจฺฉสิ ขตฺติย.
ข้าแต่มหาราชผู้เป็นกษัตริย์
การที่พระองค์จะพึงเสด็จไปตามลำพังนี้มิใช่ธรรม
แม้หม่อมฉันก็จะตามเสด็จไปตามทางที่พระองค์เสด็จไป
มรณํ วา ตยา สทฺธึ ชีวิตํ วา ตยา วินา
ตเทว มรณํ เสยฺโย ยญฺเจ ชีเว ตยา วินา.
ความตายร่วมกับพระองค์
หรือการมีชีวิตอยู่เว้นจากพระองค์
ความตายร่วมกับพระองค์นั้นเท่านั้นประเสริฐกว่า
การมีชีวิตอยู่เว้นจากพระองค์จะประเสริฐอะไร
อคฺคึ อุชฺชาลยิตฺวาน เอกชาลสมาหิตํ
ตตฺถ เม มรณํ เสยฺโย ยญฺเจ ชีเว ตยา วินา.
การก่อไฟให้ลุกโพลงมีเปลวเป็นอันเดียวกัน
แล้วจึงตายในไฟที่ลุกโพลงนั้นประเสริฐกว่า
การมีชีวิตอยู่เว้นจากพระองค์จะประเสริฐอะไร
ยถา อารญฺญกํ นาคํ ทนฺตึ อเนฺวติ หตฺถินี
เชสฺสนฺตํ คิริทุคฺเคสุ สเมสุ วิสเมสุ จ.
ช้างพังติดตามพญาช้างผู้ได้รับการฝึกอยู่ในป่า
เที่ยวไปตามซอกเขาเสมอบ้าง ไม่เสมอบ้างฉันใด
เอวนฺตํ อนุคจฺฉามิ ปุตฺเต อาทาย ปจฺฉโต
สุภรา เต ภวิสฺสามิ น เต เหสฺสามิ ทุพฺภรา.
หม่อมฉันจะพาลูกทั้งหลายติดตามพระองค์ไปข้างหลังฉันนั้น
หม่อมฉันจักเป็นผู้เลี้ยงง่ายสำหรับพระองค์
จักไม่เป็นผู้เลี้ยงยากสำหรับพระองค์
อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต มญฺชุเก ปิยภาณิเน
อาสิเน วนคุมฺพสฺมึ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารเหล่านี้
ส่งเสียงไพเราะ พูดจาน่ารัก นั่งอยู่ที่พุ่มไม้ในป่า
จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต มญฺชุเก ปิยภาณิเน
กีฬนฺเต วนคุมฺพสฺมึ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารเหล่านี้
ส่งเสียงไพเราะ พูดจาน่ารัก กำลังเล่นอยู่ที่พุ่มไม้ในป่า
จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต มญฺชุเก ปิยภาณิเน
อสฺสเม รมณียมฺหิ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารเหล่านี้
ส่งเสียงไพเราะ พูดจาน่ารัก อยู่ที่อาศรมอันน่ารื่นรมย์
จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต มญฺชุเก ปิยภาณิเน
กีฬนฺเต อสฺสเม รมฺเม น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารเหล่านี้
ส่งเสียงไพเราะ พูดจาน่ารัก เล่นอยู่ที่อาศรมอันน่ารื่นรมย์
จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต มาลธารี อลงฺกเต
อสฺสเม รมณียมฺหิ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารเหล่านี้
ผู้ทัดทรงมาลาประดับองค์อยู่ที่อาศรมรมณียสถาน
จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต มาลธารี อลงฺกเต
กีฬนฺเต อสฺสเม รมฺเม น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารเหล่านี้
ผู้ทัดทรงมาลาประดับองค์เล่นเพลิดเพลินอยู่
ในอาศรมอันน่ารื่นรมย์
จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
ยทา ทกฺขิสิ นจฺจนฺเต กุมาเร มาลธาริเน
อสฺสเม รมณียมฺหิ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
เมื่อใด พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารเหล่านี้
ทัดทรงมาลาอยู่ในอาศรมอันน่ารื่นรมย์
เมื่อนั้น ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
ยทา ทกฺขิสิ นจฺจนฺเต กุมาเร มาลธาริเน
กีฬนฺเต อสฺสเม รมฺเม น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
เมื่อใด พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารทั้งหลาย
ทัดทรงมาลา กำลังฟ้อนรำ
เล่นเพลิดเพลินอยู่ในอาศรมอันน่ารื่นรมย์
เมื่อนั้น ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
ยทา ทกฺขิสิ มาตงฺคํ กุญฺชรํ สฏฺฐิหายนํ
เอกํ อรญฺเญ จรนฺตํ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
เมื่อใด พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นช้างพลาย
มีวัยล่วงได้ ๖๐ ปี กำลังเที่ยวไปในป่าตามลำพัง
เมื่อนั้น ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
ยทา ทกฺขิสิ มาตงฺคํ กุญฺชรํ สฏฺฐิหายนํ
สายํ ปาโต วิจรนฺตํ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
เมื่อใด พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นช้างพลาย
มีวัยล่วงได้ ๖๐ ปี กำลังเที่ยวไปทั้งในเวลาเย็นเวลาเช้า
เมื่อนั้น ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
ยทา กเรณุสงฺฆสฺส ยูถสฺส ปุรโต วชํ
โกญฺจํ กาหติ มาตงฺโค กุญฺชโร สฏฺฐิหายโน
ตสฺส ตํ นทโต สุตฺวา น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
เมื่อใด ช้างพลายมีวัยล่วงได้ ๖๐ ปี
เดินนำหน้าโขลงช้างพังไป ส่งเสียงร้องดังกึกก้อง
พระองค์ได้ทรงสดับเสียงร้องของช้างที่บันลือลั่นอยู่นั้น
เมื่อนั้น ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
อุภโต วนวิกาเส ยทา ทกฺขิสิ กามโท
วเน วาฬมิคากิณฺเณ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
เมื่อใด พระองค์ผู้ให้สิ่งที่น่าพอใจ
ได้ทอดพระเนตรเห็นลำเนาไพรสองข้าง
แห่งทางอันเกลื่อนกล่นไปด้วยเนื้อร้าย
เมื่อนั้น ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
มิคํ ทิสฺวาน สายณฺหํ ปญฺจมาลินมาคตํ
กึ ปุริเส จ นจฺจนฺเต น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
พระองค์ครั้นได้ทอดพระเนตรเห็นเนื้อที่เดินมาเป็นฝูง
ฝูงละ ๕ ตัวในเวลาเย็นและได้ทอดพระเนตรเห็นพวกกินนร
กำลังฟ้อนรำอยู่ ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
ยทา โสสฺสสิ นิคฺโฆสํ สนฺทมานาย สินฺธุยา
คีตํ กึปุริสานญฺจ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
เมื่อใด พระองค์ได้ทรงสดับเสียงกระเซ็นของแม่น้ำ
ที่กำลังหลั่งไหลอยู่ และเสียงเพลงขับกล่อมของพวกกินนร
เมื่อนั้น ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
ยทา โสสฺสสิ นิคฺโฆสํ คิริคพฺภรจาริโน
วสฺสมานสฺสุลูกสฺส น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
เมื่อใด พระองค์ได้ทรงสดับเสียงร้องของนกเค้า
ที่บินเที่ยวไปตามซอกเขา
เมื่อนั้น ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
ยทา สีหสฺส พฺยคฺฆสฺส ขคฺคสฺส ควยสฺส จ
วเน โสสฺสสิ วาฬานํ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
เมื่อใด พระองค์ได้ทรงสดับเสียงร้องของเหล่าสัตว์ร้าย
คือ ราชสีห์ เสือโคร่ง แรด และวัวลาน
เมื่อนั้น ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
ยทา โมรีหิ ปริกิณฺณํ พริหีนํ (๑) มตฺถกาสินํ
โมรํ ทกฺขิสิ นจฺจนฺตํ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
- ๑ก. วรหินํ
เมื่อใด พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นนกยูง
ซึ่งล้อมสะพรั่งไปด้วยนางนกยูงทั้งหลาย
กำลังรำแพนหางจับอยู่บนยอดเขา
เมื่อนั้น ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
ยทา โมรีหิ ปริกิณฺณํ อณฺฑชํ จิตฺรปกฺขินํ
โมรํ ทกฺขิสิ นจฺจนฺตํ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
เมื่อใด พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นนกยูง
ที่มีขนปีกงามตระการตา ซึ่งกำลังรำแพนหางอยู่
ล้อมสะพรั่งไปด้วยนางนกยูงทั้งหลาย
เมื่อนั้น ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
ยทา โมรีหิ ปริกิณฺณํ นีลคีวํ สิขณฺฑินํ
โมรํ ทกฺขิสิ นจฺจนฺตํ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
เมื่อใด พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นนกยูงตัวมีคอสีเขียว
มีหงอนงามล้อมสะพรั่งไปด้วยนางนกยูงทั้งหลายฟ้อนรำอยู่
เมื่อนั้น ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
ยทา ทกฺขิสิ เหมนฺเต ปุปฺผิเต ธรณีรุเห
สุรภึ สมฺปวายนฺเต น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
เมื่อใด พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นต้นไม้ทั้งหลาย
มีดอกเบ่งบาน กลิ่นหอมอบอวลในฤดูเหมันต์
เมื่อนั้น ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
ยทา เหมนฺติเก มาเส หริตํ ทกฺขิสิ เมทนึ
อินฺทโคปกสญฺฉนฺนํ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
เมื่อใด พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นพื้นดิน
อันดารดาษไปด้วยแมลงค่อมทอง
มีสีเขียวสดชะอุ่มในเดือนท้ายฤดูเหมันต์
เมื่อนั้น ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
ยทา ทกฺขิสิ เหมนฺเต ปุปฺผิเต ธรณีรุเห
กุฏชํ พิมฺพชาลญฺจ ปุปฺผิตํ โลทฺทปทฺมกํ
สุรภึ สมฺปวายนฺเต น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
เมื่อใด พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นต้นไม้ทั้งหลาย
มีดอกบานสะพรั่ง คือ อัญชันเขียวที่กำลังผลิยอดอ่อน
ต้นโลท และบัวบกที่มีดอกบานสะพรั่ง
มีกลิ่นหอมอบอวลไปในฤดูเหมันต์
เมื่อนั้น ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
ยทา เหมนฺติเก มาเส วนํ ทกฺขิสิ ปุปฺผิตํ
โอปุปฺผานิ จ ปทฺมานิ น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
หิมวนฺตํ นาม.
เมื่อใด พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นหมู่ไม้
มีดอกบานสะพรั่ง และปทุมชาติ
มีดอกร่วงหล่นลงในเดือนท้ายฤดูเหมันต์
เมื่อนั้น ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ
กัณฑ์หิมพานต์ จบ
ทานกณฺฑ เตสํ ลาลปฺปิตํ สุตฺวา ปุตฺตสฺส สุณิสาย จ
กลูนํ (๑) ปริเทเวสิ ราชปุตฺตี ยสสฺสินี.
- ๑ฉ.ม. กลุนํ. สี.อิ. กรุณํ
กัณฑ์ทานกัณฑ์
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
พระนางผุสดีราชบุตรีผู้ทรงยศได้ทรงสดับคำ
ที่พระโอรสและพระสุณิสาพร่ำสนทนากัน
ทรงคร่ำครวญว่า
เสยฺโย วิสํ เม ขายิตํ ปปาตา ปปเตยฺยหํ
รชฺชุยา พชฺฌ มิยฺยาหํ
กสฺมา เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
เรากินยาพิษตายเสียดีกว่า
เรากระโดดเหวตายเสียดีกว่า
เราเอาเชือกผูกคอตายเสียดีกว่า
เพราะเหตุไร ชาวกรุงสีพีจึงจะให้ขับไล่ลูกเวสสันดรผู้ไม่มีโทษเล่า
อชฺฌายกํ ทานปตึ ยาจโยคํ อมจฺฉรึ
ปูชิตํ ปฏิราชูหิ กิตฺติมนฺตํ ยสสฺสินํ
กสฺมา เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
เพราะเหตุไร ชาวกรุงสีพีจึงจะให้ขับไล่ลูกเวสสันดร
ผู้ไม่มีโทษ ผู้ปราดเปรื่อง
เป็นทานบดี ควรแก่การขอ ไม่ตระหนี่
ผู้ที่พระราชาทุก ๆ ประเทศบูชา มีเกียรติยศ
มาตาเปตฺติภรํ ชนฺตุํ กุเล เชฏฺฐาปจายินํ
กสฺมา เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
เพราะเหตุไร ชาวกรุงสีพีจึงจะให้ขับไล่ลูกเวสสันดร
ผู้ไม่มีโทษ ผู้เลี้ยงดูมารดาบิดา
ประพฤติถ่อมตนต่อผู้ใหญ่ในตระกูล
รญฺโญ หิตํ เทวิหิตํ ญาตีนํ สขินํ หิตํ
หิตํ สพฺพสฺส รฏฺฐสฺส
กสฺมา เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
เพราะเหตุไร ชาวกรุงสีพีจึงจะให้ขับไล่ลูกเวสสันดร
ผู้ไม่มีโทษ ผู้เกื้อกูลแก่พระราชา พระเทวี
พระญาติทั้งหลาย มิตรสหายทั้งหลาย และทั่วทั้งแคว้น
มธูนิว ปลาตานิ อมฺพาว ปติตา ฉมา
เอวํ เหสฺสติ เต รฏฺฐํ ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
ชาวกรุงสีพีจะให้ขับไล่ลูกผู้ไม่มีโทษ
แคว้นของพระองค์ก็จะเป็นเหมือนรังผึ้งที่ตัวแมลงผึ้งหนีจากไป
และเหมือนผลมะม่วงสุกที่ร่วงหล่นลงบนดิน
หํโส นิขีณปตฺโตว ปลฺลลสฺมึ อนูทเก
อปวิฏฺโฐ อมจฺเจหิ เอโก ราชา วิหิยฺยสิ.
พระเจ้าแผ่นดินผู้อันพวกอำมาตย์ทอดทิ้งแล้ว
จักทรงลำบากอยู่ตามลำพัง
เหมือนหงส์มีขนปีกสิ้นแล้ว
ลำบากอยู่ในเปือกตมที่ไม่มีน้ำ
ตนฺตํ พฺรูมิ มหาราช อตฺโถ เต มา อุปจฺจคา
มา นํ สิวีนํ วจนา ปพฺพาเชสิ อทูสกํ.
ข้าแต่มหาราช เพราะฉะนั้น
หม่อมฉันจึงขอกราบทูลพระองค์ว่า
ประโยชน์อย่าได้ล่วงเลยพระองค์ไปเสีย
ขอพระองค์อย่าได้ทรงขับไล่ลูกผู้ไม่มีโทษนั้น
ตามคำของชาวกรุงสีพีเลย
(พระเจ้าสญชัยตรัสว่า)
ธมฺมสฺสาปจิตึ กุมฺมิ สิวีนํ วินยํ ธชํ
ปพฺพาเชมิ สกํ ปุตฺตํ ปาณา ปิยตโร หิ เม.
เราย่อมทำความยำเกรงต่อธรรม
เราจึงขับไล่ลูกของตนผู้เป็นธงชัยของชาวกรุงสีพี
ถึงแม้ลูกจะเป็นที่รักยิ่งกว่าชีวิตของเราเอง
(พระนางผุสดีทรงคร่ำครวญว่า)
ยสฺส ปุพฺเพ ธชคฺคานิ กณิการาว ปุปฺผิตา
ยายนฺตมนุยายนฺติ สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ.
เมื่อก่อน ยอดธงปลิวสะบัดตามเสด็จพระเวสสันดร
เหมือนดอกกรรณิการ์บานสะพรั่ง
วันนี้ เธอจักเสด็จไปองค์เดียวเท่านั้น
ยสฺส ปุพฺเพ ธชคฺคานิ กณิการวนานิว
ยายนฺตมนุยายนฺติ สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ.
เมื่อก่อน ยอดธงปลิวสะบัดตามเสด็จพระเวสสันดร
เหมือนสวนดอกกรรณิการ์ที่บานสะพรั่ง
วันนี้ เธอจักเสด็จไปองค์เดียวเท่านั้น
ยสฺส ปุพฺเพ อนีกานิ กณิการาว ปุปฺผิตา
ยายนฺตมนุยายนฺติ สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ.
เมื่อก่อน กองทหารเคยตามเสด็จพระเวสสันดร
เหมือนดอกกรรณิการ์ที่บานสะพรั่ง
วันนี้ เธอจักเสด็จไปองค์เดียวเท่านั้น
ยสฺส ปุพฺเพ อนีกานิ กณิการวนานิ ว
ยายนฺตมนุยายนฺติ สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ.
เมื่อก่อน กองทหารเคยตามเสด็จพระเวสสันดร
เหมือนสวนดอกกรรณิการ์ที่บานสะพรั่ง
วันนี้ เธอจักเสด็จไปองค์เดียวเท่านั้น
อินฺทโคปกวณฺณาภา คนฺธารา ปณฺฑุกมฺพลา
ยายนฺตมนุยายนฺติ สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ.
เมื่อก่อน กองทหารเคยแต่งเครื่องแบบ
ผ้ากัมพลเหลืองจากแคว้นคันธาระ
ทอแสงแวววับเหมือนแมลงค่อมทอง
เคยตามเสด็จพระเวสสันดร
วันนี้ เธอจักเสด็จไปองค์เดียวเท่านั้น
โย ปุพฺเพ หตฺถินา ยาติ สิวิกาย รเถน จ
สฺวชฺช เวสฺสนฺตโร ราชา กถํ คจฺฉติ ปตฺติโก.
เมื่อก่อน พระเวสสันดรเคยเสด็จไป
ด้วยช้างพระที่นั่ง วอ และราชรถทรง ทำไมเล่า
วันนี้ จะเสด็จไปด้วยพระบาท
กถํ จนฺทนลิตฺตงฺโค นจฺจคีตปฺปโพธโน
ขุราชินํ ผรสุญฺจ ขาริกาชญฺจ หาหิติ. (๑)
- ๑ก. หาริติ
เมื่อก่อน พระเวสสันดรเคยลูบไล้องค์ด้วยจุรณแก่นจันทน์
ตื่นอยู่ด้วยการฟ้อนรำขับร้อง ทำไมเล่า
วันนี้ จักทรงหนังเสืออันหยาบแข็งและหาบบริขารไป
กสฺมา นาภิหริยนฺติ กาสาวอชินานิ จ
ปวิสนฺตํ พฺรหารญฺญํ กสฺมา จีรํ น พชฺฌเร.
เพราะเหตุไร กองทหารจึงไม่ขนเอาผ้า
ที่ย้อมด้วยน้ำฝาดและหนังเสือ
ติดตามพระเวสสันดรผู้เสด็จไปในป่าใหญ่เล่า
พระเวสสันดรจึงจะไม่ต้องนุ่งห่มผ้าคากรอง
กถํ นุ จีรํ ธาเรนฺติ ราชปพฺพาชิตา ชนา
กถํ กุสมยํ จีรํ มทฺที ปริทหิสฺสติ.
พวกคนที่เป็นเจ้าทรงผนวช
จะทรงครองผ้าคากรองได้อย่างไรหนอ
แม่มัทรีจักนุ่งห่มผ้าคากรองได้อย่างไร
กาสิยานิ จ ธาเรตฺวา โขมโกทุมฺพรานิ (๑) จ
กุสจีรานิ ธาเรนฺตี กถํ มทฺที กริสฺสติ.
- ๑ฉ.ม. โขมโกฏุมฺพรานิ จ
พระนางมัทรีเคยใช้แต่ผ้าแคว้นกาสี
แคว้นโขมะ และแคว้นโกทุมพร
แล้วมาใช้ผ้าคากรองจักทำได้อย่างไร
วยฺหาหิ ปริยายิตฺวา สิวิกาย รเถน จ
สา กถชฺช อนุจฺจงฺคี (๑) ปถํ คจฺฉติ ปตฺติกา.
- ๑ฉ.ม. อนุชฺชงฺคี. เอวมุปริปิ
พระนางมัทรีนั้นเคยไปด้วยยาน คานหาม วอ และรถ
วันนี้ จะเดินเท้าไปตามทางได้อย่างไร
ยสฺสา มุทุตลา หตฺถา จรณา จ สุเขธิตา
สา กถชฺช อนุจฺจงฺคี ปถํ คจฺฉติ ปตฺติกา.
พระนางมัทรีผู้มีสิริโฉม มีฝ่ามืออันอ่อนนุ่ม
มีความเป็นอยู่อย่างมีความสุข
วันนี้ จะเดินเท้าไปตามทางได้อย่างไร
ยสฺสา มุทุตลา ปาทา จรณา จ สุเขธิตา
ปาทุกาหิ สุวณฺณาหิ ปีฬมานาว คจฺฉติ
สา กถชฺช อนุจฺจงฺคี ปถํ คจฺฉติ ปตฺติกา.
พระนางมัทรีผู้มีฝ่าเท้าอันอ่อนนุ่ม
มีความเป็นอยู่อย่างมีความสุข
เดินไปอย่างลำบากด้วยรองเท้าทอง
วันนี้ จะเดินเท้าไปตามทางได้อย่างไร
ยา สา ๑ อิตฺถิสหสฺสานํ ปุรโต คจฺฉติ มาลินี
สา กถชฺช อนุจฺจงฺคี วนํ คจฺฉติ เอกิกา.
พระนางมัทรีผู้ทัดทรงมาลา
เดินนำหน้านางข้าหลวงเป็นพัน
วันนี้ จะเดินไปป่าคนเดียวได้อย่างไร
ยา สา (๑) สิวาย สุตฺวาน มุหุํ อุตฺตสเต ปุเร
สา กถชฺช อนุจฺจงฺคี วนํ คจฺฉติ ภีรุกา.
- ๑ฉ.ม. ยาสฺสุ
พระนางมัทรีเมื่อก่อนได้ยินเสียงสุนัขเห่าหอน
ก็สะดุ้งหวาดกลัวประจำ
วันนี้ จะเดินไปป่าได้อย่างไร
ยา สา ๑ อินฺทสโคตฺตสฺส อุลูกสฺส ปวสฺสโต
สุตฺวาน นทโต ภีตา วารุณีว ปเวธติ
สา กถชฺช อนุจฺจงฺคี วนํ คจฺฉติ ภีรุกา.
สกุณี หตปุตฺตาว สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ
จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ สุญฺญํ อาคมฺมิมํ ปุรํ.
หม่อมฉันกลับมายังนิเวศน์อันว่างเปล่านี้แล้ว
ก็จักระทมทุกข์ตลอดกาลนานเป็นแน่แท้
เหมือนแม่นกที่ลูกถูกฆ่าเห็นแต่รังอันว่างเปล่า
สกุณี หตปุตฺตาว สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ
กิสา ปณฺฑุ ภวิสฺสามิ ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี.
เมื่อหม่อมฉันไม่เห็นลูกรักทั้งหลาย
ก็จักผอมเหลืองลง
เหมือนแม่นกที่ลูกถูกฆ่าเห็นแต่รังอันว่างเปล่า
สกุณี หตปุตฺตาว สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ
เตน เตน ปธาวิสฺสํ ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี.
เมื่อหม่อมฉันไม่เห็นลูกรักทั้งหลาย
ก็จักวิ่งพล่านไปตามที่นั้น ๆ
เหมือนแม่นกที่ลูกถูกฆ่าเห็นแต่รังอันว่างเปล่า
กุรรี หตจฺฉาปาว สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ
จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ สุญฺญํ อาคมฺมิมํ ปุรํ.
หม่อมฉันมายังนิเวศน์อันว่างเปล่านี้แล้ว
ก็จักระทมทุกข์สิ้นกาลนาน
เหมือนแม่นกออกที่ลูกถูกฆ่าเห็นแต่รังอันว่างเปล่า
กุรรี หตจฺฉาปาว สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ
กิสา ปณฺฑุ ภวิสฺสามิ ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี.
เมื่อหม่อมฉันไม่เห็นลูกรักทั้งหลาย
ก็จักผอมเหลืองเป็นแน่แท้
เหมือนแม่นกออกที่ลูกถูกฆ่าเห็นแต่รังอันว่างเปล่า
กุรรี หตจฺฉาปาว สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ
เตน เตน ปธาวิสฺสํ ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี.
เมื่อหม่อมฉันไม่เห็นลูกรักทั้งหลาย
ก็จักวิ่งพล่านไปตามที่นั้น ๆ
เหมือนแม่นกออกที่ลูกถูกฆ่าเห็นแต่รังอันว่างเปล่า
สา นูน จกฺกวากีว ปลฺลลสฺมึ อนูทเก
จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ สุญฺญํ อาคมฺมิมํ ปุรํ.
หม่อมฉันกลับมายังนิเวศน์อันว่างเปล่านี้แล้ว
ก็จักระทมทุกข์ตลอดกาลนานเป็นแน่แท้
เหมือนแม่นกจักรพากซบเซาอยู่ในเปือกตมที่ไม่มีน้ำ
สา นูน จกฺกวากีว ปลฺลลสฺมึ อนูทเก
กิสา ปณฺฑุ ภวิสฺสามิ ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี.
เมื่อหม่อมฉันไม่เห็นลูกรักทั้งหลาย
ก็จักผอมเหลืองเป็นแน่แท้
เหมือนแม่นกจักรพากซบเซาอยู่ในเปือกตมที่ไม่มีน้ำ
สา นูน จกฺกวากีว ปลฺลลสฺมึ อนูทเก
เตน เตน ปธาวิสฺสํ ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี.
เมื่อหม่อมฉันไม่เห็นลูกรักทั้งหลาย
ก็จักวิ่งพล่านไปตามที่นั้น ๆ
เหมือนแม่นกจักรพากวิ่งพล่านอยู่ในเปือกตมที่ไม่มีน้ำ
เอวํ เม วิลปนฺติยา ราชปุตฺตํ (๑) อทูสกํ
ปพฺพาเชสิ วนํ รฏฺฐา มญฺเญ หิสฺสามิ ชีวิตํ.
- ๑ฉ.ม. ราชา ปุตฺตํ
เมื่อหม่อมฉันพร่ำเพ้ออยู่อย่างนี้
ถ้าพระองค์ยังทรงให้ขับไล่ลูกเวสสันดร
ผู้ไม่มีความผิดจากแว่นแคว้นไปสู่ป่า
หม่อมฉันเห็นจะละชีวิตแน่
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
ตสฺสา ลาลปฺปิตํ สุตฺวา สพฺพา อนฺเตปุเร อหุ (๑)
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ สิวิกญฺญา สมาคตา.
- ๑ฉ.ม. พหู
พระสนมกำนัลในพระเจ้ากรุงสีพีถ้วนหน้า
ได้ยินคำรำพันของพระนางผุสดีแล้ว
ต่างพากันมาประชุมประคองแขนทั้งหลายขึ้นร่ำไห้
สาลาว สมฺปมทฺทิตา มาลุเตน ปมทฺทิตา
เสนฺติ ปุตฺตา จ ทารา จ เวสฺสนฺตรนิเวสเน.
พระโอรสทั้งหลายและพระชายาในนิเวศน์
ของพระเวสสันดร ต่างก็นอนกันแสง
เหมือนหมู่ไม้รังที่ถูกพายุพัดล้มระเนระนาด
โอโรธา จ กุมารา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ เวสฺสนฺตรนิเวสเน.
พระสนมกำนัลใน พระกุมาร แพศย์ และพราหมณ์ในนิเวศน์
ของพระเวสสันดร ต่างพากันประคองแขนทั้งหลายคร่ำครวญ
หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ เวสฺสนฺตรนิเวสเน.
กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ และกองพลราบ
ต่างก็พากันประคองแขนคร่ำครวญในนิเวศน์ของพระเวสสันดร
ตโต รตฺยา วิวสาเน สุริยสฺสุคฺคมนํ ปติ
อถ เวสฺสนฺตโร ราชา ทานํ ทาตุํ อุปาคมิ.
ต่อจากนั้น เมื่อราตรีสว่างแล้ว ดวงอาทิตย์ขึ้นแล้ว
ต่อมาพระเวสสันดรก็เสด็จมาสู่โรงทาน
เพื่อทรงให้ทาน โดยรับสั่งว่า
วตฺถานิ วตฺถกามานํ โสณฺฑานํ เทถ วารุณึ
โภชนํ โภชนตฺถีนํ สมฺมเทว ปเวจฺฉถ.
พวกท่านจงให้ผ้าแก่ผู้ต้องการผ้า
ให้เหล้าแก่พวกนักเลงเหล้า
ให้โภชนะแก่พวกคนผู้ต้องการโภชนะโดยทั่วถึงกัน
มา จ กิญฺจิ วนิพฺพเก เหฐยิตฺถ อิธาคเต
ตปฺเปถ อนฺนปาเนน คจฺฉนฺตุ ปฏิปูชิตา.
และพวกท่านอย่าได้เบียดเบียนพวกวณิพกผู้มา ณ ที่นี้
จงเลี้ยงดูพวกเขาให้อิ่มหนำด้วยข้าวและน้ำ
พวกเขาได้รับการบูชาแล้ว ก็จงไปเถิด
อเถตฺถ วตฺตตี สทฺโท ตุมุโล เภรโว มหา
ทาเนน ตํ นีหรนฺติ ปุน ทานํ อทา ตุวํ.
คราวนั้น มีเสียงอึกทึกกึกก้องน่าสะพรึงกลัว
เป็นไปในพระนครนี้ว่า
ชาวกรุงสีพีขับไล่พระเวสสันดรนั้นเพราะทรงบริจาคทาน
ขอให้พระองค์ได้ทรงบริจาคทานต่อไปอีกเถิด
เต สุ มตฺตา กิลนฺตาว สมฺปตนฺติ วนิพฺพกา
นิกฺขมนฺเต มหาราเช สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
(๑) อจฺเฉจฺฉุํ วต โภ รุกฺขํ นานาผลททํ ทุมํ
ยถา เวสฺสนฺตรํ รฏฺฐา ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.๑
- ๑- ๑ ฉ.ม. อยํ คาถา น ทิสฺสติ
เมื่อพระมหาราชผู้ผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพีจะเสด็จออก
วณิพกเหล่านั้นก็เป็นดังคนเมามีท่าทางอิดโรย
นั่งปรับทุกข์กันและกันว่า
อจฺเฉจฺฉุํ วต โภ รุกฺขํ นานาผลธรํ ทุมํ
ยถา เวสฺสนฺตรํ รฏฺฐา ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ชาวกรุงสีพีพากันขับไล่พระเวสสันดร
ผู้ไม่มีความผิดไปจากแคว้น
ก็เหมือนได้พากันตัดต้นไม้ที่มีผลต่าง ๆ
อจฺเฉจฺฉุํ วต โภ รุกฺขํ สพฺพกามททํ ทุมํ
ยถา เวสฺสนฺตรํ รฏฺฐา ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ชาวกรุงสีพีพากันขับไล่พระเวสสันดร
ผู้ไม่มีความผิดไปจากแคว้น
ก็เหมือนได้พากันตัดต้นไม้ที่ให้สิ่งที่น่าต้องการทุกอย่าง
อจฺเฉจฺฉุํ วต โภ รุกฺขํ สพฺพกามรสาหรํ
ยถา เวสฺสนฺตรํ รฏฺฐา ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ชาวกรุงสีพีพากันขับไล่พระเวสสันดร
ผู้ไม่มีความผิดไปจากแคว้น
ก็เหมือนได้พากันตัดต้นไม้ที่นำรสที่น่าต้องการทุกอย่างมาให้
เย วุฑฺฒา เย จ ทหรา เย จ มชฺฌิมโปริสา
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ
นิกฺขมนฺเต มหาราเช สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
เมื่อพระมหาราชผู้ผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพีจะเสด็จออก
ทั้งคนแก่ เด็ก และคนปานกลาง
ต่างพากันประคองแขนทั้งหลายร้องไห้คร่ำครวญ
อติยกฺขา วสฺสวรา อิตฺถาคารา จ ราชิโน
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ
นิกฺขมนฺเต มหาราเช สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
เมื่อพระมหาราชผู้ผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพีจะเสด็จออก
พวกทรงเจ้า พวกขันที สนมฝ่ายใน และโหรหลวง
ต่างพากันประคองแขนทั้งหลายร้องไห้คร่ำครวญ
ถิโยปิ ตตฺถ ปกฺกนฺทุํ ยา ตมฺหิ นคเร อหุ
นิกฺขมนฺเต มหาราเช สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
เมื่อพระมหาราชผู้ผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพีจะเสด็จออก
แม้หญิงทั้งหลายที่อยู่ในกรุงนั้นต่างก็พากันร้องไห้คร่ำครวญ
เย พฺราหฺมณา เย จ สมณา อญฺเญ วาปิ วนิพฺพกา
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ อธมฺโม กิร โภ อิติ.
สมณะ พราหมณ์ และพวกวณิพกเหล่าอื่น
ต่างพากันประคองแขนทั้งหลายร้องไห้คร่ำครวญว่า
ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า เป็นการไม่ยุติธรรมเลย
ยถา เวสฺสนฺตโร ราชา ยชมาโน สเก ปุเร
สิวีนํ วจนตฺเถน สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ.
เพราะเหตุที่พระเวสสันดรกำลังบำเพ็ญทาน
อยู่ในพระราชวังของพระองค์
จะเสด็จออกไปจากแคว้นของพระองค์
เพราะคำของชาวกรุงสีพีเป็นเหตุ
สตฺต หตฺถิสเต ทตฺวา สพฺพาลงฺการภูสิเต
สุวณฺณกจฺเฉ มาตงฺเค เหมกปฺปนิวาสเส.
พระเวสสันดรได้พระราชทานช้าง ๗๐๐ เชือก
ที่ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง
อันมีสายรัดทองและสัปคับทอง
อารุเฬฺห คามณีเยภิ โตมรงฺกุสปาณิภิ
เอส เวสฺสนฺตโร ราชา สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ.
มีนายควาญช้างถือหอกซัดและขอ ขึ้นขี่คอประจำแล้ว
เสด็จออกจากแคว้นของพระองค์
สตฺต อสฺสสเต ทตฺวา สพฺพาลงฺการภูสิเต
อาชานีเยว ชาติยา สินฺธเว สีฆวาหเน.
พระเวสสันดรทรงพระราชทานม้า ๗๐๐ ตัว
ที่ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง
เป็นม้าสินธพชาติอาชาไนย มีฝีเท้าเร็ว
อารุเฬฺห คามณีเยภิ อิลฺลิยาจาปธาริภิ
เอส เวสฺสนฺตโร ราช สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ.
มีนายสารถีถือทวนและธนู ขึ้นขี่ประจำแล้ว
เสด็จออกจากแคว้นของพระองค์
สตฺต รถสเต ทตฺวา สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช
ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ สพฺพาลงฺการภูสิเต.
พระเวสสันดรทรงพระราชทานรถ ๗๐๐ คัน
ซึ่งผูกสอดเครื่องรบชักธงขึ้น
หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง
ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง
อารุเฬฺห คามณีเยภิ จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ
เอส เวสฺสนฺตโร ราชา สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ.
มีนายสารถีสวมเกราะถือธนู ขึ้นขับขี่แล้ว
เสด็จออกจากแคว้นของพระองค์
สตฺต อิตฺถิสเต ทตฺวา เอกเมกา รเถ ฐิตา
สนฺนทฺธา นิกฺขรชฺชูหิ สุวณฺเณหิ อลงฺกตา.
พระเวสสันดรพระราชทานสตรี ๗๐๐ นาง
นั่งประจำในรถคันละนาง
สวมสอดด้วยสร้อยสังวาล ตบแต่งด้วยเครื่องทอง
ปีตาลงฺการา ปีตวสนา ปีตาภรณวิภูสิตา
อฬารปมฺหา หสุลา สุสญฺญา ตนุมชฺฌิมา
เอส เวสฺสนฺตโร ราชา สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ.
มีเครื่องประดับ ผ้านุ่ง ผ้าห่ม
และประดับเครื่องอาภรณ์ล้วนแต่มีสีเหลือง
มีดวงตากว้าง ใบหน้ายิ้มแย้ม สะโพกงาม
เอวบางร่างน้อย แล้วเสด็จออกจากแคว้นของพระองค์
สตฺต เธนุสเต ทตฺวา สพฺพา กํสุปธาริโน (๑)
เอส เวสฺสนฺตโร ราชา สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ.
- ๑ฉ. กํสุปธารณา, ม. กุสุมธาริเน
พระเวสสันดรพระราชทานแม่โคนม ๗๐๐ ตัว
พร้อมด้วยภาชนะเงินสำหรับรองรับน้ำนมทุก ๆ ตัวแล้ว
เสด็จออกจากแคว้นของพระองค์
สตฺต ทาสิสเต ทตฺวา สตฺต ทาสสตานิ จ
เอส เวสฺสนฺตโร ราชา สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ.
พระเวสสันดรพระราชทานทาสี ๗๐๐ คน
และทาส ๗๐๐ คนแล้ว
จึงเสด็จออกจากแคว้นของพระองค์
หตฺถี อสฺเส รเถ ทตฺวา นาริโย จ อลงฺกตา
เอส เวสฺสนฺตโร ราชา สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ.
พระเวสสันดรนี้พระราชทานช้าง ม้า รถ
และนารีที่ประดับตบแต่งแล้ว
จึงเสด็จออกจากแคว้นของพระองค์
ตทาสิ ยํ ภึสนกํ ตทาสิ โลมหํสนํ
มหาทาเน ปทินฺนมฺหิ เมทนี สมฺปกมฺปถ.
ในสมัยนั้น ได้มีสิ่งที่น่าสะพรึงกลัวขนพองสยองเกล้า
เมื่อพระเวสสันดรพระราชทานมหาทานแล้ว
แผ่นดินก็สะท้านหวั่นไหว
ตทาสิ ยํ ภึสนกํ ตทาสิ โลมหํสนํ
ยํ ปญฺชลิกโต ราชา สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ.
ในสมัยนั้น ได้มีสิ่งที่น่าสะพรึงกลัวขนพองสยองเกล้า
เมื่อพระเวสสันดรทรงประนมมือ
เสด็จออกจากแคว้นของพระองค์
อเถตฺถ วตฺตตี สทฺโท ตุมุโล เภรโว มหา
ทาเนน ตํ นีหรนฺติ ปุน ทานํ อทา ตวํ.
คราวนั้น เสียงอึกทึกกึกก้องน่าสะพรึงกลัว
เป็นไปในพระนครนี้ว่า
ชาวกรุงสีพีขับไล่พระเวสสันดรนั้นเพราะบริจาคทาน
ขอให้พระองค์ได้ทรงบริจาคทานต่อไปอีกเถิด
เต สุ มตฺตา กิลนฺตาว สมฺปตนฺติ วนิพฺพกา
นิกฺขมนฺเต มหาราเช สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
เมื่อพระมหาราชผู้ผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพีจะเสด็จออก
วณิพกเหล่านั้นก็เป็นดังคนเมามีท่าทางอิดโรย
นั่งปรับทุกข์กันและกัน
อามนฺตยิตฺถ ราชานํ สญฺชยํ ธมฺมิกํ (๑) วรํ
อวรุทฺธสิ มํ เทว วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ.
- ๑ฉ. ธมฺมินํ
พระเวสสันดรกราบทูลพระเจ้ากรุงสญชัย
ผู้ประเสริฐ ผู้ทรงธรรมว่า
ขอเดชะ ขอพระองค์ทรงพระกรุณาโปรดเนรเทศข้าพระองค์เถิด
ข้าพระองค์จะไปยังเขาวงกต
เย หิ เกจิ มหาราช ภูตา เย จ ภวิสฺสเร
อติตฺตาเยว กาเมหิ คจฺฉนฺติ ยมสาธนํ.
ข้าแต่มหาราช สัตว์เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่มีมาแล้ว
ที่จะมีมา และที่มีอยู่
สัตว์เหล่านั้นยังไม่อิ่มด้วยกามเลย
จะต้องพากันไปสู่สำนักของพญายม
โสหํ สเก อภิสสึ ยชมาโน สเก ปุเร
สิวีนํ วจนตฺเถน สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชหํ. (๑)
- ๑ฉ.ม. นิรชฺชติ
ข้าพระองค์นั้นบำเพ็ญทานอยู่ในบุรีของตน
ยังชื่อว่าเบียดเบียนชาวเมืองของตน
จะต้องออกจากแคว้นของตนเพราะเหตุแห่งคำของชาวกรุงสีพี
อฆนฺตํ ปฏิเสวิสฺสํ
วเน วาฬมิคากิณฺเณ ขคฺคทีปินิเสวิเต
อหํ ปุญฺญานิ กโรมิ ตุเมฺห ปงฺกมฺหิ สีทถ.
หม่อมฉันจักต้องได้เสวยความคับแค้นนั้น ๆ ในป่า
อันเกลื่อนกล่นไปด้วยเนื้อร้าย
ซึ่งแรดและเสือเหลืองอยู่อาศัย
ข้าพระองค์จะบำเพ็ญบุญ
ขอพระองค์ประทับจมอยู่ในเปือกตมเถิด
อนุชานาหิ มํ อมฺม ปพฺพชฺชา มม รุจฺจติ
โสหํ สเก อภิสสึ ยชมาโน สเก ปุเร
สิวีนํ วจนตฺเถน สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชหํ.
ข้าแต่พระแม่เจ้า ขอพระแม่เจ้า
ได้ทรงโปรดอนุญาตหม่อมฉันเถิด หม่อมฉันพอใจการบวช
หม่อมฉันเมื่อบำเพ็ญทานอยู่ในบุรีของตน
ยังชื่อว่าเบียดเบียนชาวเมืองของตน
จะต้องออกจากแคว้นของตนเพราะเหตุแห่งคำของชาวกรุงสีพี
อฆนฺตํ ปฏิเสวิสฺสํ
วเน วาฬมิคากิณฺเณ ขคฺคทีปินิเสวิเต
อหํ ปุญฺญานิ กโรมิ ตุเมฺห ปงฺกมฺหิ สีทถ. (๑)
- ๑ม. วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ
หม่อมฉันจักต้องได้เสวยความคับแค้นนั้น ๆ ในป่า
อันเกลื่อนกล่นไปด้วยเนื้อร้าย
ซึ่งแรดและเสือเหลืองอยู่อาศัย
หม่อมฉันจะบำเพ็ญบุญ
ขอพระองค์ประทับจมอยู่ในเปือกตมเถิด
(พระนางผุสดีตรัสว่า)
อนุชานามิ ตํ ปุตฺต ปพฺพชฺชา เต สมิชฺฌตุ
อยญฺจ มทฺที กลฺยาณี สุสญฺญา ตนุมชฺฌิมา
อจฺฉตํ สห ปุตฺเตหิ กึ อรญฺเญ กริสฺสติ.
ลูกเอ๋ย แม่อนุญาตให้ลูก ขอการบวชของลูกจงสำเร็จ
ส่วนแม่มัทรีผู้มีโฉมงาม มีสะโพกผึ่งผาย เอวบางร่างน้อยนี้
จงอยู่กับลูก ๆ เถิด จักทำอะไรในป่าได้
(พระนางมัทรีกราบทูลว่า)
นาหํ อกามา ทาสึปิ อรญฺญํ เนตุมุสฺสเห
สเจ อิจฺฉติ อนฺเวตุ สเจ นิจฺฉติ อจฺฉตุ.
หม่อมฉันไม่ต้องการนำแม้ทาสีไปสู่ป่าโดยที่เธอไม่ปรารถนา
ถ้าเธอปรารถนา จะติดตามไปก็ตามใจ
ถ้าไม่ปรารถนาก็จงอยู่เถิด
ตโต สุณฺหํ มหาราชา ยาจิตุํ ปฏิปชฺชถ
มา จนฺทนสมาจาเร รโชชลฺลํ อธารยิ.
ลำดับนั้น พระมหาราชเสด็จดำเนินไปทรงวิงวอนพระสุณิสาว่า
แม่มัทรี ผู้มีร่างกายอันชโลมจันทน์
เจ้าอย่าได้ทรงไว้ซึ่งความหมักหมมด้วยละอองธุลีเลย
มา กาสิยานิ ธาเรตฺวา กุสจีรํ อธารยิ
ทุกฺโข วาโส อรญฺญสฺมึ มา หิ ตฺวํ ลกฺขเณ คมิ.
แม่มัทรีเคยทรงผ้าแคว้นกาสี อย่าได้ทรงผ้าคากรองเลย
การอยู่ในป่าเป็นความลำบาก
แม่มัทรีผู้มีลักษณะงาม เจ้าอย่าได้ไปเลยนะ
ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี มทฺที สพฺพงฺคโสภนา
นาหนฺตํ สุขมิจฺเฉยฺยํ ยํ เม เวสฺสนฺตรํ วินา.
พระนางมัทรีราชบุตรีผู้มีความงามทั่วสรรพางค์กาย
ได้กราบทูลพระสัสสุระนั้นว่า
ความสุขใดจะพึงมีแก่หม่อมฉันโดยเว้นจากพระเวสสันดร
หม่อมฉันไม่พึงปรารถนาความสุขนั้น
ตมพฺรวิ มหาราชา สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน
อิงฺฆ มทฺที นิสาเมหิ วเน เย โหนฺติ ทุสฺสหา.
พระมหาราชผู้ผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพี
ได้ตรัสกับพระนางมัทรีนั้นว่า
เชิญฟังก่อนแม่มัทรี สัตว์อันจะรบกวน
ยากที่จะอดทนได้ สัตว์เหล่าใดมีอยู่ในป่า
พหู กีฏา ปฏงฺคา จ มกสา มธุมกฺขิกา
เตปิ ตํ ตตฺถ หึเสยฺยุํ ตนฺเต ทุกฺขตรํ สิยา.
สัตว์เหล่านั้นเป็นอันมาก คือ เหลือบ ตั๊กแตน
ยุง และผึ้ง มันจะพึงเบียดเบียนเธอในป่านั้น
ความทุกข์อย่างยิ่งนั้นจะพึงมีแก่เธอ
อปเร ปสฺส สนฺตาเส (๑) นทีนูปนิเสวิเต
สปฺปา อชครา นาม อวิสา เต มหพฺพลา.
- ๑ฉ.ม. สนฺตาเป
เธอจะต้องได้พบสัตว์ที่น่ากลัวอื่นอีก
ที่อาศัยอยู่ใกล้แม่น้ำ เช่นงูเหลือม
สัตว์ที่ไม่มีพิษ แต่มีกำลังมาก
เต มนุสฺสํ มิคํ วาปิ อปิจาสนฺนมาคตํ
ปริกฺขิปิตฺวา โภเคหิ วสมาเนนฺติ อตฺตโน.
มันรัดมนุษย์ หรือแม้แต่เนื้อที่มาใกล้
ด้วยขนดแล้วนำมาสู่อำนาจของมัน
อญฺเญปิ กณฺหชฏิโน อจฺฉา นาม อฆมฺมิคา
น เตหิ ปุริโส ทิฏฺโฐ รุกฺขมารุยฺห มุจฺจติ.
แม้เนื้อร้ายอื่น ๆ เช่นหมีดำ
คนที่มันได้เห็นแล้วหนีขึ้นต้นไม้ก็ไม่พ้น
สงฺฆฏฺฏยนฺตา สิงฺคานิ (๑) ติกฺขคฺคานิ ปหาริโน๑
มหึสา วิจรนฺเตตฺถ นทึ โสตุมฺพรํ ปติ.
- ๑- ๑ ฉ.ม. ติกฺขคฺคาติปฺปหาริโน
ควายเปลี่ยวขวิดลับปลายเขาทั้งคู่ให้แหลม
เที่ยวไปอยู่ในถิ่นที่ใกล้ฝั่งแม่น้ำโสตุมพะ
ทิสฺวา มิคานํ ยูถานํ ควํ สญฺจริตํ วเน
เธนุว วจฺฉคิทฺธาว กถํ มทฺทิ กริสฺสสิ.
แม่มัทรี เธอเปรียบเสมือนแม่โคนมรักลูก
เห็นฝูงเนื้อและโคถึกที่ท่องเที่ยวอยู่ในป่า จักทำอย่างไร
ทิสฺวา สมฺปติเต โฆเร ทุมฺมคฺเคสุ ปฺลวงฺคเม
อเขตฺตญฺญาย เต มทฺทิ ภวิสฺสเต มหพฺภยํ.
แม่มัทรี เธอได้เห็นลิงทะโมนไพรที่น่าสะพรึงกลัว
ซึ่งบังเอิญประจวบเข้าที่หนทางที่เดินได้ยาก
ความหวาดหวั่นพรั่นพรึงอันใหญ่หลวง
ก็จักมีแก่เธอเพราะไม่รู้จักเขต
ยา ตฺวํ สิวาย สุตฺวาน มุหุํ อุตฺตสยี (๑) ปุเร
สา ตฺวํ วงฺกํ อนุปฺปตฺตา กถํ มทฺทิ กริสฺสสิ.
- ๑ก.ม.สี. อุตฺตสเส
แม่มัทรี เมื่อเธออยู่ในพระนคร
ได้ยินเสียงสุนัขเห่าหอน ยังสะดุ้งตกใจบ่อย ๆ
เธอไปถึงเขาวงกตจักทำอย่างไร
ฐิเต มชฺฌนฺติเก (๑) กาเล สนฺนิสินฺเนสุ ปกฺขิสุ
สณเตว พฺรหารญฺญํ ตตฺถ กึ คนฺตุมิจฺฉสิ.
- ๑ฉ. มชฺฌนฺหิเก
เมื่อฝูงนกพากันจับชุมนุมอยู่ในเวลาเที่ยงตรง
ป่าใหญ่เหมือนส่งเสียงกระหึ่ม
เธอปรารถนาจะไปในป่าใหญ่นั้นทำไม
ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี มทฺที สพฺพงฺคโสภนา
ยานิ เอตานิ อกฺขาสิ วเน ปฏิภยานิ เม
สพฺพานิ อภิสมฺโภสฺสํ คจฺฉญฺเญว รเถสภ.
พระนางมัทรีราชบุตรีผู้ทรงสิริโฉม
ได้กราบทูลคำนี้กับพระเจ้ากรุงสญชัยนั้นว่า
ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ ขอพระองค์ทรงพระกรุณา
ตรัสบอกสิ่งที่น่าสะพรึงกลัวที่มีอยู่ในป่าแก่หม่อมฉัน
หม่อมฉันจักยอมอดทนต่อสิ่งที่น่าสะพรึงกลัวเหล่านั้นทั้งหมด
หม่อมฉันจะต้องไปให้ได้
กาสํ กุสํ โปตกิลํ อุสิรํ มุญฺชปพฺพชํ
อุรสา ปนุทหิสฺสามิ นาสฺส เหสฺสามิ ทุนฺนยา.
หม่อมฉันจักแหวกต้นเป้ง หญ้าคา
หญ้าคมบาง แฝก หญ้าปล้อง
และหญ้ามุงกระต่ายไปด้วยอก
หม่อมฉันจักไม่เป็นผู้อันพระเวสสันดรนั้นนำไปได้โดยยาก
(๑) พหูหิ วตฺตจริยาหิ ๔ กุมารี วินฺทเต ปตึ
อุทรสฺสุปโรเธน โคหนุเวฏฺฐเนน จ.
- ๑- ๔ ฉ.ม. พหูหิ วต จริยาหิ
กุมารีได้สามีด้วยวัตตจริยาเป็นอันมาก
คือ ด้วยการอดอาหาร ทรมานท้อง
และด้วยการผูกคาดด้วยไม้คางโค
อคฺคิสฺส ปาริจริยาย อุทกุมฺมุชฺชเนน จ
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก คจฺฉญฺเญว รเถสภ.
ด้วยการบำเรอไฟ และด้วยการดำน้ำ
ความเป็นหม้ายเป็นความเจ็บปวดในโลก
ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเป็นจอมทัพ หม่อมฉันจะต้องไปให้ได้
อปิสฺสา โหสิ อปฺปตฺโต อุจฺฉิฏฺฐมปิ ภุญฺชิตุํ
โย นํ หตฺเถ คเหตฺวาน อกามํ ปริกฑฺฒติ
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก คจฺฉญฺเญว รเถสภ.
ชายใดจับมือหญิงหม้ายนั้นผู้ไม่ปรารถนาฉุดคร่าไป
ชายนั้นเป็นผู้ไม่ควรบริโภคของที่เป็นเดนของหญิงหม้ายนั้น
ความเป็นหม้ายเป็นความเจ็บปวดในโลก
ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเป็นจอมทัพ หม่อมฉันจะต้องไปให้ได้
เกสคฺคหณมุกฺเขปา ภูมฺยา จ ปริสุมฺภนา
ทตฺวา จ โน ปกฺกมติ พหุํ ทุกฺขํ อนปฺปกํ
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก คจฺฉญฺเญว รเถสภ.
ชายอื่นดูหมิ่นหญิงผู้ไม่มีสามี
ให้ทุกข์มากมายมิใช่น้อยแก่หญิงผู้ไม่มีสามีนั้น
ด้วยการจับผม เตะ ถีบ ถอง
และผลักให้ล้มลงบนพื้นดิน ไม่ยอมหลีกไป
ความเป็นหม้ายเป็นความเจ็บปวดในโลก
ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเป็นจอมทัพ หม่อมฉันจะต้องไปให้ได้
สุกฺกจฺฉวี เวธเวรา ทตฺวา สุภคฺคมานิโน
อกามํ ปริกฑฺฒนฺติ อุลูกญฺเญว วายสา
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก คจฺฉญฺเญว รเถสภ.
พวกผู้ชายเจ้าชู้ต้องการหญิงหม้ายผู้มีผิวพรรณผุดผ่อง
ให้ทรัพย์เล็กน้อยแล้ว ก็เข้าใจว่า ตนเป็นผู้มีโชคดี
ย่อมยื้อยุดฉุดกระชากหญิงหม้ายผู้ไม่ปรารถนาจะไป
เหมือนฝูงกาพากันรุมทึ้งนกเค้า
ความเป็นหม้ายเป็นความเจ็บปวดในโลก
ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเป็นจอมทัพ หม่อมฉันจะต้องไปให้ได้
อปิ ญาติกุเล ผีเต กํสปฺปชฺโชตเน วสํ
เนวาติวากฺยํ น ลเภ ภาตูหิ สขินีหิ จ (๑)
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก คจฺฉญฺเญว รเถสภ.
- ๑ฉ.ม. สขินีหิปิ, สี.อิ. สขิกาหิ จ
อันว่าหญิงหม้าย แม้จะอยู่ในตระกูลญาติ
ที่เจริญรุ่งเรืองไปด้วยเครื่องทองสัมฤทธิ์
จะไม่ได้รับคำติเตียนล่วงเกินจากพี่น้องและเพื่อนฝูงเป็นไปไม่ได้
ความเป็นหม้ายเป็นความเจ็บปวดในโลก
ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเป็นจอมทัพ หม่อมฉันจะต้องไปให้ได้
นคฺคา นที อนูทกา นคฺคํ รฏฺฐํ อราชกํ
อิตฺถีปิ วิธวา นคฺคา ยสฺสาปิ ทส ภาตโร
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก คจฺฉญฺเญว รเถสภ.
แม่น้ำที่ไม่มีน้ำก็ดี แว่นแคว้นที่ไม่มีเจ้าครองก็ดี ย่อมไร้ประโยชน์
แม้หญิงหม้ายถึงจะมีพี่น้องตั้ง ๑๐ ก็เหมือนอยู่โดดเดี่ยว
ความเป็นหม้ายเป็นความเจ็บปวดในโลก
ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเป็นจอมทัพ หม่อมฉันจะต้องไปให้ได้
ธโช รถสฺส ปญฺญาณํ ธูโม ปญฺญาณมคฺคิโน
ราชา รฏฺฐสฺส ปญฺญาณํ ภตฺตา ปญฺญาณมิตฺถิยา
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก คจฺฉญฺเญว รเถสภ.
ธงเป็นเครื่องหมายแห่งรถ ควันเป็นเครื่องปรากฏแห่งไฟ
พระราชาเป็นสัญลักษณ์ของแผ่นดิน
ภัสดาเป็นศรีสง่าของสตรี
ความเป็นหม้ายเป็นความเจ็บปวดในโลก
ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเป็นจอมทัพ หม่อมฉันจะต้องไปให้ได้
ยา ทลิทฺที ทลิทฺทสฺส อฑฺฒา อฑฺฒสฺส กิตฺติมา
ตํ เว เทวา ปสํสนฺติ ทุกฺกรํ หิ กโรติ สา.
หญิงใดผู้มีเกียรติ เป็นคนขัดสนในเวลาสามีขัดสน
เป็นคนมั่งคั่งในเวลาสามีมั่งคั่ง หญิงนั้นแล
เทพเจ้าทั้งหลายย่อมสรรเสริญว่า “กระทำสิ่งที่ทำไดัยาก”
ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเป็นจอมทัพ หม่อมฉันจะต้องไปให้ได้
สามิกํ อนุพนฺธิสฺสํ สทา กาสายวาสินี
ปฐพฺยาปิ อภิชฺชนฺตฺยา (๑) เวธพฺยํ กฏุกิตฺถิยา.
- ๑สี.อิ. อเภชฺชนฺตฺยา
หม่อมฉันจักบวชติดตามพระสวามีไปทุกเมื่อ
ในเมื่อแม้แต่แผ่นดินยังไม่แตกสลายไป
ความเป็นหม้ายเป็นความเจ็บปวดของหญิง
อปิ สาครปริยนฺตํ พหุวิตฺตธรํ มหึ
นานารตนปริปูรํ นิจฺเฉ เวสฺสนฺตรํ วินา.
หม่อมฉันขาดพระเวสสันดรแล้ว
ก็ไม่ปรารถนาแม้แต่แผ่นดินอันมีสาครเป็นขอบเขต
ซึ่งมีทรัพย์เครื่องปลื้มใจมากมาย
บริบูรณ์ด้วยรัตนะนานัปปการ
กถนฺนุ ตาสํ หทยํ สุขรา วต อิตฺถิโย
ยา สามิเก ทุกฺขิตมฺหิ สุขมิจฺฉนฺติ อตฺตโน.
หญิงเหล่าใดเมื่อสามีมีทุกข์ ย่อมปรารถนาสุขเพื่อตน
หญิงเหล่านั้นเลวทรามแท้ หัวใจของพวกเธอเป็นอย่างไรหนอ
นิกฺขมนฺเต มหาราเช สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน
ตมหํ อนุพนฺธิสฺสํ สพฺพกามทโท หิ เม.
เมื่อพระมหาราชผู้ผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพีจะเสด็จออก
หม่อมฉันจักขอติดตามพระองค์ไปด้วย
เพราะพระองค์เป็นผู้ทรงประทาน
สิ่งที่น่าต้องการทั้งปวงแก่หม่อมฉัน
ตมพฺรวิ มหาราชา มทฺทึ สพฺพงฺคโสภนํ
อิเม เต ทหรา ปุตฺตา มยนฺเต โปสยามเส.
พระมหาราชได้ตรัสพระดำรัสนี้
กับพระนางมัทรีผู้มีความงามทั่วสรรพางค์กายว่า
แม่มัทรีผู้มีลักษณะสวยงาม พ่อชาลีและแม่กัณหาชินา
ลูกทั้งหลายเหล่านี้ของเธอยังเป็นเด็ก เจ้าจงฝากฝังไว้แล้วไปเถิด
พวกเราจะรับเลี้ยงดูเด็กทั้งหลายนั้นไว้เอง
ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี มทฺที สพฺพงฺคโสภนา
ปิยา เม ปุตฺตกา เทว ชาลี กณฺหาชินา จุโภ
ตฺยมฺหํ ตตฺถ รเมสฺสนฺติ อรญฺเญ ชีวโสกินํ.
พระนางมัทรีราชบุตรีผู้มีความงามทั่วสรรพางค์กาย
ได้กราบทูลพระเจ้าสญชัยนั้นดังนี้ว่า ข้าแต่สมมติเทพ
พ่อชาลีและแม่กัณหาชินาเป็นลูกรักของหม่อมฉัน
ลูกทั้ง ๒ นั้นจักชโลมใจหม่อมฉัน
ผู้มีชีวิตที่เศร้าโศกให้รื่นรมย์ในป่านั้นได้
ตมพฺรวิ มหาราชา สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน
สาลีนโมทนํ ภุตฺวา สุจึ มํสูปเสจนํ
รุกฺขผลานิ ภุญฺชนฺตา กถํ กาหนฺติ ทารกา.
พระมหาราชผู้ผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพี
ได้ตรัสกับพระนางมัทรีนั้นว่า
เด็กทั้งหลายเคยเสวยข้าวสุกแห่งข้าวสาลีที่ปรุงด้วยเนื้ออันสะอาด
เมื่อมาเสวยผลไม้ จักทำอย่างไร
ภุตฺวา สตปเล กํเส โสวณฺเณ สตราชิเก
รุกฺขปตฺเตสุ ภุญฺชนฺตา กถํ กาหนฺติ ทารกา.
เด็กทั้งหลายเคยเสวยในถาดทองหนักประมาณ ๑๐๐ ปละ
เป็นของใช้ประจำราชตระกูล
เมื่อต้องมาเสวยในใบไม้ จักทำอย่างไร
กาสิยานิ จ ธาเรตฺวา โขมโกทุมฺพรานิ จ
กุสจีรานิ ธาเรนฺตา กถํ กาหนฺติ ทารกา.
วยฺหาหิ ปริยายิตฺวา สิวิกาย รเถน จ
ปตฺติกา ปริธาวนฺตา กถํ กาหนฺติ ทารกา.
เด็กทั้ง ๒ เคยไปด้วยคานหาม วอ และรถ
เมื่อต้องเดินด้วยเท้าเปล่า จักทำอย่างไร
กูฏาคาเร สยิตฺวาน นิวาเต ผุสิตคฺคเฬ
สยนฺตา รุกฺขมูลสฺมึ กถํ กาหนฺติ ทารกา.
เด็กทั้งหลายเคยนอนในเรือนยอด มีบานหน้าต่างปิดมิดชิด
เมื่อต้องมานอนในที่โคนไม้ จักทำอย่างไร
ปลฺลงฺเกสุ สยิตฺวาน โคนเก จิตฺตสนฺถเต
สยนฺตา ติณสนฺถาเร กถํ กาหนฺติ ทารกา.
เด็กทั้งหลายเคยนอนบนพรมที่ปูลาดอย่างวิจิตรบนบัลลังก์
เมื่อต้องมานอนที่ลาดด้วยหญ้า จักทำอย่างไร
คนฺธเกน วิลิมฺปิตฺวา อครุจนฺทเนน จ
รโชชลฺลานิ ธาเรนฺตา กถํ กาหนฺติ ทารกา.
เด็กทั้งหลายเคยลูบไล้ด้วยกฤษณาและจันทน์หอม
เมื่อต้องมาแปดเปื้อนละอองธุลี จักทำอย่างไร
จามรโมรหตฺเถหิ วิชิตงฺคา สุเขธิตา
ผุฏฺฐา ฑํเสหิ มกเสหิ กถํ กาหนฺติ ทารกา.
เด็กทั้งหลายเคยดำรงอยู่ในความสุข
มีผู้ใช้แส้จามรีและกำหางนกยูงพัดวีให้
ต้องถูกเหลือบและยุงกัด จักทำอย่างไร
ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี มทฺที สพฺพงฺคโสภนา
มา เทว ปริเทเวสิ มา จ ตฺวํ วิมโน อหุ
ยถา มยํ ภวิสฺสาม ตถา เหสฺสนฺติ ทารกา.
พระนางมัทรีราชบุตรีผู้มีความงามทั่วสรรพางค์กาย
ได้กราบทูลพระเจ้ากรุงสญชัยดังนี้ว่า ข้าแต่สมมติเทพ
ขอพระองค์อย่าได้ทรงปริเวทนาการ และอย่าได้เสียพระทัยเลย
หม่อมฉันทั้งหลายเป็นอย่างไร เด็กทั้งหลายก็จักเป็นอย่างนั้น
อิทํ วตฺวาน ปกฺกามิ มทฺที สพฺพงฺคโสภนา
สิวิมคฺเคน อเนฺวสิ ปุตฺเต อาทาย ลกฺขณา.
พระนางมัทรีผู้มีความงามทั่วสรรพางค์กาย
ครั้นกราบทูลดังนี้แล้วก็เสด็จจากไป
พระนางผู้มีลักษณะโสภาทรงพาพระโอรสทั้งหลาย
เสด็จไปตามทางที่พระเจ้ากรุงสีพีเคยเสด็จไป
ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา ทานํ ทตฺวาน ขตฺติโย
ปิตุ มาตุ จ วนฺทิตฺวา กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ.
ลำดับนั้น พระเวสสันดรผู้เป็นกษัตริย์
ครั้นได้ทรงบริจาคทานแล้วก็ถวายบังคม
พระบิดาและพระมารดา และทรงทำประทักษิณ
จตุวาหึ รถํ ยุตฺตํ สีฆมารุยฺห สนฺทนํ
อาทาย ปุตฺตทารญฺจ วงฺกํ ปายาสิ ปพฺพตํ.
รีบเสด็จขึ้นทรงรถพระที่นั่งอันเทียมด้วยม้าสินธพ ๔ ตัว
ทรงพาพระโอรสและพระชายาเสด็จไปสู่เขาวงกต
ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา เยนาสิ พหุโก ชโน
อามนฺต โข ตํ คจฺฉาม อโรคา โหนฺตุ ญาตโย.
ลำดับนั้น พระเวสสันดรเสด็จไป
ในสถานที่ที่มีหมู่ชนเป็นอันมากอยู่
ตรัสบอกลาว่า เราจะไปละนะ
ขอหมู่ญาติทั้งหลายจงเป็นผู้ไม่มีโรคเถิด
อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ รมฺมรูปํว ทิสฺสติ
อาวาสํ สิวิเสฏฺฐสฺส เปตฺติกํ ภวนํ มม.
เชิญดูเถิดมัทรี ที่ประทับของพระเจ้ากรุงสีพีผู้ประเสริฐ
ปรากฏเป็นรูปอันน่ารื่นรมย์
ส่วนตำหนักของเราเป็นดังที่อยู่ของเปรต
ตํ พฺราหฺมณา อนฺวคมุํ เต นํ อสฺเส อยาจิสุํ
ยาจิโต ปฏิปาเทสิ จตุนฺนํ จตุโร หเย.
พราหมณ์ทั้งหลายได้ตามพระเวสสันดรนั้นไป
พวกเขาได้ทูลขอม้ากับพระองค์ พระองค์ถูกขอแล้ว
จึงได้ทรงมอบม้า ๔ ตัวให้แก่พราหมณ์ทั้ง ๔ คน
อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ จิตฺตรูปํว ทิสฺสติ
มิค โรหิจฺจวณฺเณน ทกฺขิณสฺสา วหนฺติ มํ.
เชิญดูเถิดมัทรี ละมั่งทองปรากฏร่างงดงาม
เป็นดังม้าที่ได้รับการฝึกมาดีแล้ว นำเราไป
อเถตฺถ ปญฺจโม อาคา โส ตํ รถมยาจถ
ตสฺส ตํ ยาจิโตทาสิ น จสฺสุ ปหโต มโน.
ต่อมา พราหมณ์คนที่ ๕ ในป่านั้น
ได้มาทูลขอราชรถกับพระองค์
พระองค์ถูกขอแล้ว ก็ทรงพระราชทานราชรถนั้นให้แก่เขา
และพระองค์มิได้มีพระทัยท้อแท้เลย
ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา โอโรเปตฺวา สกํ ชนํ
อสฺสาสยิ อสฺสรถํ พฺราหฺมณสฺส ธเนสิโน.
ลำดับนั้น พระเวสสันดรรับสั่งให้คนของพระองค์ลงแล้ว
ทรงพอพระทัยมอบรถม้าพระที่นั่ง
ให้แก่พราหมณ์ผู้แสวงหาทรัพย์ไป
ตฺวํ มทฺทิ กณฺหํ คณฺหาหิ ลหุ เอสา กนิฏฺฐกา
อหํ ชาลึ คเหสฺสามิ ครุโก ภาติโก หิ โส.
มัทรี เธอจงอุ้มแม่กัณหาผู้เป็นน้องนี้ซึ่งเบากว่า
ส่วนพี่จักอุ้มพ่อชาลี เพราะเธอเป็นพี่คงจะหนักกว่า
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
ราชา กุมารมาทาย ราชปุตฺตี จ ทาริกํ
สมฺโมทมานา ปกฺกามุํ อญฺญมญฺญํ ปิยํวทา.
ทานกณฺฑํ นาม.
พระราชาทรงอุ้มพระกุมาร
ส่วนพระนางมัทรีราชบุตรีทรงอุ้มทาริกา
ทรงยินดีร่วมกัน ทั้งตรัสปราศรัยคำอันไพเราะ
กับกันและกันดำเนินไป
กัณฑ์ทานกัณฑ์ จบ
วนปเวสน ยทิ เกจิ มนุชา เอนฺติ อนุมคฺเค ปฏิปเถ
มคฺคนฺเต ปฏิปุจฺฉาม กุหึ วงฺกตปพฺพโต.
กัณฑ์วนปเวสน์
(พระศาสดาตรัสเนื้อความที่พระเวสสันดรตรัสกับพระนางมัทรีว่า)
ถ้ามนุษย์บางคนเดินไปตามทาง หรือเดินสวนทางมา
เราจะได้ถามทางกับพวกเขาว่า เขาวงกตอยู่ที่ไหน
เต ตตฺถ อเมฺห ปสฺสิตฺวา กลูนํ ปริเทวยุํ
ทุกฺขนฺเต ปฏิเวเทนฺติ ทูเร วงฺกตปพฺพโต.
พวกเขาพบเราในระหว่างทางนั้น
ต่างก็พากันคร่ำครวญอย่างน่าสงสาร
ทุกข์ระทมตอบเราว่า เขาวงกตยังอยู่อีกไกล
(พระศาสดาตรัสเนื้อความนี้ว่า)
ยทิ ปสฺสนฺติ ปวเน ทารกา ผลิเต (๑) ทุเม
เตสํ ผลานํ เหตุมฺหิ อุปโรทนฺติ ทารกา.
- ๑ฉ.ม. ผลิเน
ถ้าทารกทั้งหลาย
ทอดพระเนตรเห็นต้นไม้ที่มีผลในป่าใหญ่
ต่างก็ทรงกันแสง เพราะเหตุแห่งผลไม้เหล่านั้น
โรทนฺเต ทารเก ทิสฺวา อุพฺพิคฺคา (๑) วิปุลา ทุมา
สยเมโวนมิตฺวาน อุปคจฺฉนฺติ ทารเก.
- ๑ฉ.ม. อุพฺพิทธา
หมู่ไม้สูงใหญ่ดังจะเห็นทารกทรงพระกันแสง
จึงโน้มกิ่งลงมาเอง จนใกล้จะถึงทารกทั้งหลาย
อิทํ อจฺเฉรกํ ทิสฺวา อพฺภุตํ โลมหํสนํ
สาธุการํ ปวตฺเตสิ มทฺที สพฺพงฺคโสภนา.
พระนางมัทรีผู้มีความงามทั่วสรรพางค์กาย
เห็นเหตุอัศจรรย์ไม่เคยมีมา
ซึ่งเป็นเหตุให้เกิดขนพองสยองเกล้านี้แล้ว จึงกล่าวสาธุการว่า
อจฺเฉรํ วต โลกสฺมึ อพฺภุตํ โลมหํสนํ
เวสฺสนฺตรสฺส เตเชน สยเมโวนตา ทุมา.
เหตุอันน่าอัศจรรย์หนอ ไม่เคยมีมาในโลก
เป็นเหตุให้เกิดขนพองสยองเกล้า
ด้วยเดชแห่งพระเวสสันดร ต้นไม้จึงโน้มกิ่งลงมา
สงฺขิปึสุ ปถํ ยกฺขา อนุกมฺปาย ทารเก
นิกฺขนฺตทิวเสเนว เจตรฏฺฐมุปาคมุํ.
ทวยเทพทั้งหลายต่างก็ได้มาช่วยย่นทางเข้า
ให้กษัตริย์ทั้ง ๔ พระองค์เสด็จถึงเจตราชได้
โดยใช้เวลาเสด็จเพียงวันเดียว
เพื่ออนุเคราะห์ทารกทั้งหลาย
เต คนฺตฺวา ทีฆมทฺธานํ เจตรฏฺฐมุปาคมุํ
อิทฺธํ ผีตํ ชนปทํ พหุมํสสุโรทกนํ. (๑)
- ๑ฉ.ม. พหุมํสสุโรทนํ
กษัตริย์ทั้ง ๔ พระองค์นั้นทรงดำเนินไปสิ้นทางไกล
เสด็จถึงเจตราชซึ่งเป็นชนบทที่เจริญมั่งคั่ง
มีเนื้อและข้าวอย่างดีเป็นอันมาก
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
เจติโย ปริวารึสุ ทิสฺวา ลกฺขณมาคตํ
สุขุมาลี วต อยฺยา ปตฺติกา ปริธาวติ.
ชาวนครเจตราชเห็นพระนางมัทรี
ผู้มีลักษณะสวยงามเสด็จมา
ก็ห้อมล้อมแห่แหนด้วยกล่าวกันว่า
พระแม่เจ้าเป็นกษัตริย์สุขุมาลชาติหนอ
ดำเนินมาด้วยพระบาทเปล่า
วยฺหาหิ ปริยายิตฺวา สิวิกาย รเถน จ
สาชฺช มทฺที อรญฺญสฺมึ ปตฺติกา ปริธาวติ.
เคยทรงราชยานคานหามและราชรถ
วันนี้ พระนางมัทรีต้องดำเนินด้วยพระบาทเปล่าในป่า
ตํ ทิสฺวา เจตปาโมกฺขา โรทมานา อุปาคมุํ
กจฺจิ นุ เทว กุสลํ กจฺจิ เทว อนามยํ
กจฺจิ ปิตา อโรโค เต สิวีนญฺจ อนามยํ.
พระยาเจตราชทั้งหลายได้เห็นพระเวสสันดร
ต่างก็ทรงกันแสงเข้าไปเฝ้ากราบทูลถามว่า
ข้าแต่สมมติเทพ พระองค์ทรงพระสำราญ
ปราศจากโรคาพาธหรือ พระองค์ไม่มีทุกข์หรือ
พระราชบิดาของพระองค์หาพระโรคาพาธมิได้หรือ
ชาวกรุงสีพีก็ไม่มีโรคหรอกหรือ
โก เต พลํ มหาราช โก นุ เต รถมณฺฑลํ
อนสฺสโก อรถโก ทีฆมทฺธานมาคโต
กจฺจามิตฺเตหิ ปกโต นุปฺปตฺโตสิมํ ทิสํ.
ข้าแต่มหาราช พลนิกายของพระองค์อยู่ที่ไหน
กระบวนรถของพระองค์อยู่ที่ไหน พระองค์ไม่มีม้าทรง
ไม่มีรถทรง ทรงดำเนินมาสิ้นทางแสนไกล
ถูกพวกอมิตรย่ำยีหรือ จึงเสด็จมาถึงทิศนี้
(พระเวสสันดรตรัสว่า)
กุสลญฺเจว เม สมฺม อโถ สมฺม อนามยํ
อโถ ปิตา อโรโค เม สิวีนญฺจ อนามยํ.
สหายทั้งหลาย ข้าพเจ้ามีความสุขไม่มีโรคเบียดเบียน
อนึ่ง พระราชบิดาของข้าพเจ้าก็ทรงปราศจากพระโรค
และชาวกรุงสีพีก็ไม่มีโรคเบียดเบียน
อหํ หิ กุญฺชรํ ทชฺชํ อีสาทนฺตํ อุรูฬฺหวํ
เขตฺตญฺญุํ สพฺพยุทฺธานํ สพฺพเสตํ คชุตฺตมํ.
เพราะข้าพเจ้าได้ให้พญากุญชรมีงาดุจงอนไถ
แกล้วกล้าสามารถรู้จักเขตแห่งการรบทั้งปวง
เผือกผ่องประเสริฐสุด
ปณฺฑุกมฺพลสญฺฉนฺนํ ปภินฺนํ สตฺตุมทฺทนํ
ทนฺตึ สวาฬวีชนึ เสตํ เกลาสสาทิสํ.
คลุมด้วยผ้ากัมพลเหลือง ซับมัน อาจย่ำยีศัตรูได้
มีงาน่าชอบใจ เผือกผ่องดังภูเขาไกรลาส
พร้อมทั้งพัดวาลวีชนี
สเสตจฺฉตฺตํ สอุปาเธยฺยํ สาถพฺพนํ สหตฺถิปํ
อคฺคยานํ ราชวาหึ พฺราหฺมณานํ อทาสหํ.
ทำไม พระเวสสันดรจึงได้พระราชทาน
พญาช้างราชพาหนะซึ่งเป็นยานชั้นเลิศ
เป็นทรัพย์อย่างประเสริฐพร้อมทั้งฉัตรขาว เครื่องลาด
หมอช้าง และคนเลี้ยงช้างแก่พวกพราหมณ์
ตสฺมึ เม สิวิโย กุทฺธา ปิตา จุปหโตมโน
อวรุทฺธสิ มํ ราชา วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ
โอกาสํ สมฺมา ชานาถ วเน ยตฺถ วสามฺหเส.
เพราะเหตุนั้น ชาวกรุงสีพีจึงพากันโกรธเคืองข้าพเจ้า
ทั้งพระบิดาก็ทรงกริ้วขับไล่ข้าพเจ้า
ข้าพเจ้าจะไปเขาวงกต สหายทั้งหลาย
ขอท่านทั้งหลายจงทราบโอกาสซึ่งเป็นที่อยู่ในป่าของข้าพเจ้าเถิด
(พระยาเจตราชกราบทูลว่า)
สฺวาคตนฺเต มหาราช อโถ เต อทุราคตํ
อิสฺสโรสิ อนุปฺปตฺโต ยํ อิธตฺถิ ปเวทย.
ข้าแต่มหาราช พระองค์เสด็จมาดี มิได้เสด็จมาร้าย
พระองค์ผู้ทรงเป็นใหญ่เสด็จมาถึงแล้ว
ขอพระองค์ตรัสบอกพระประสงค์สิ่งที่มีอยู่ในเมืองนี้
สากํ ภิสํ มธุํ มํสํ สุทฺธํ สาลินโมทนํ
ปริภุญฺช มหาราช ปาหุโน โนสิ อาคโต.
ข้าแต่มหาราช ขอเชิญพระองค์เสวยสุธาโภชนาหาร
ข้าวสาลี ผักดอง เหง้ามัน น้ำผึ้ง และเนื้อเถิด
พระองค์เป็นแขกที่ข้าพระองค์ทั้งหลายสมควรต้อนรับ
(พระเวสสันดรตรัสว่า)
ปฏิคฺคหิตํ ยํ ทินฺนํ สพฺพสฺส อคฺฆิยํ กตํ
อวรุทฺธสิ มํ ราชา วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ
โอกาสํ สมฺมา ชานาถ วเน ยตฺถ วสามฺหเส.
สิ่งใดที่ท่านทั้งหลายให้แล้ว
ขอสิ่งนั้นทั้งหมดจงเป็นอันเราได้รับไว้แล้วเถิด
บรรณาการเป็นอันท่านทั้งหลายได้ทำแล้วทุกอย่าง
พระราชาทรงพิโรธข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะไปยังเขาวงกต
สหายทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงทราบ
โอกาสซึ่งเป็นที่อยู่ในป่าของข้าพเจ้าเถิด
(พระยาเจตราชกราบทูลว่า)
อิเธว ตาว อจฺฉสฺสุ เจตรฏฺเฐ รเถสภ
ยาว เจตา คมิสฺสนฺติ รญฺโญ สนฺติก ยาจิตุํ.
ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเป็นจอมทัพ
ขอเชิญพระองค์เสด็จประทับ ณ เจตราชนี้ก่อนเถิด
จนกว่าชาวเจตราชจักไปเฝ้าพระเจ้ากรุงสีพีเพื่อทูลขอถึงพระราชสำนัก
นิชฺฌาเปตุํ มหาราชํ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒนํ
ตํ ตํ เจตา ปุรกฺขตฺวา ปตีตา ลทฺธปจฺจยา
ปริวาเรตฺวาน คจฺฉนฺติ เอวํ ชานาหิ ขตฺติย.
เพื่อทูลขอพระมหาราชผู้ผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพี
ทรงอภัยโทษให้ชาวเจตราชได้ที่พึ่งแล้ว
มีความปรีดาแห่แหนแวดล้อมพระองค์ไป
ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นกษัตริย์ ขอพระองค์ทรงทราบอย่างนี้เถิด
(พระเวสสันดรตรัสว่า)
มา โว รุจิตฺถ คมนํ รญฺโญ สนฺติก ยาจิตุํ
นิชฺฌาเปตุํ มหาราชํ ราชาปิ ตตฺถ นิสฺสโร.
ท่านทั้งหลายอย่าได้ชอบใจเลย
การไปทูลขอถึงพระราชสำนักเพื่อให้พระราชาทรงอภัยโทษให้
แม้แต่พระราชาก็ไม่ทรงเป็นใหญ่ในเรื่องนี้
อจฺจุคฺคตา หิ สิวิโย พลคฺคา เนคมา จ เย
เต วิธํเสตุมิจฺฉนฺติ ราชานํ มม การณา.
เพราะถ้าชาวกรุงสีพีพร้อมทั้งพลนิกาย
และชาวนิคมโกรธเคืองยิ่งแล้ว
ก็ปรารถนาจะกำจัดพระราชาเสียเพราะสาเหตุแห่งเรา
(พระยาเจตราชกราบทูลว่า)
สเจ เอสา ปวตฺเตตฺถ รฏฺฐสฺมึ รฏฺฐวฑฺฒน
อิเธว รชฺชํ กาเรหิ เจเตหิ ปริวาริโต.
ข้าแต่พระองค์ผู้ผดุงรัฐให้เจริญ
ถ้าเหตุการณ์นี้ในรัฐนั้นเป็นไปเช่นนี้ ขอพระองค์ทรงมี
ชาวเจตราชแวดล้อมเสด็จครองราชสมบัติในรัฐนี้เถิด
อิทฺธํ ผีตญฺจิทํ รฏฺฐํ อิทฺโธ ชนปโท มหา
มตึ กโรหิ ตฺวํ เทว รชฺชสฺสมนุสาสิตุํ.
รัฐนี้มั่งคั่งสมบูรณ์ ชนบทก็มั่งคั่งกว้างใหญ่
ข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์ทรงตกลงพระทัยครองราชสมบัติเถิด
(พระเวสสันดรตรัสว่า)
น เม ฉนฺโท มติ อตฺถิ รชฺชสฺสมนุสาสิตุํ
ปพฺพาชิตสฺส รฏฺฐสฺมา เจตปุตฺตา สุณาถ เม.
ข้าพเจ้าไม่มีความพอใจ ไม่ตกลงใจที่จะครองราชสมบัติ
บุตรแห่งชาวเจตราชทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า
ผู้ถูกขับไล่จากแคว้นเถิด
อตุฏฺฐา สิวิโย อาสุํ พลคฺคา เนคมา จ เย
ปพฺพาชิตสฺส รฏฺฐสฺมา เจตา รชฺเชภิเสจยุํ.
ชาวกรุงสีพี พลนิกาย และชาวนิคมคงไม่ยินดีว่า
ชาวเจตราชได้ราชาภิเษกข้าพเจ้าผู้ถูกขับไล่จากแคว้น
อสมฺโมทิยํปิ โว อสฺส อจฺจนฺตํ มม การณา
สิวีหิ ภณฺฑนญฺจาปิ วิคฺคโห เม น รุจฺจติ.
แม้ความไม่เบิกบานใจจะพึงมีแก่ท่านทั้งหลาย
เพราะเหตุแห่งข้าพเจ้าแน่นอน
อนึ่ง ข้าพเจ้าไม่ชอบใจความบาดหมางใจ
และความทะเลาะกับชาวกรุงสีพีเลย
อถสฺส ภณฺฑนํ โฆรํ สมฺปหาโร อนปฺปโก
เอกสฺส การณา มยฺหํ หึเสยฺย พหุโก ชโน.
มิใช่แต่เท่านั้น ความบาดหมางใจจะพึงรุนแรงขึ้น
สงครามใหญ่ก็อาจจะมีได้ คนเป็นจำนวนมากก็จะฆ่าฟันกันเอง
เพราะเหตุแห่งข้าพเจ้าผู้เดียว
ปฏิคฺคหิตํ ยํ ทินฺนํ สพฺพสฺส อคฺฆิยํ กตํ
อวรุทฺธสิ มํ ราชา วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ
โอกาสํ สมฺมา ชานาถ วเน ยตฺถ วสามเส.
สิ่งใดที่ท่านทั้งหลายให้แล้ว
ขอสิ่งนั้นทั้งหมดจงเป็นอันข้าพเจ้ารับไว้แล้วเถิด
บรรณาการเป็นอันท่านทั้งหลายได้ทำแล้วทุกอย่าง
พระราชาทรงพิโรธข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะไปยังเขาวงกต
สหายทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงทราบ
โอกาสซึ่งเป็นที่อยู่ในป่าของข้าพเจ้าเถิด
(ชาวเจตราชกราบทูลว่า)
ตคฺฆ เต มยมกฺขาม ยถาปิ กุสลา ตถา
ราชิสี ยตฺถ สมฺมนฺติ อาหุตคฺคี สมาหิตา.
เชิญเถิด ราชฤๅษีทั้งหลายผู้ทรงบูชาไฟ
มีพระทัยตั้งมั่นประทับอยู่ ณ ประเทศใด
ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายจักกราบทูลประเทศนั้น
ขอให้ทรงทราบเหมือนอย่างผู้ฉลาดในหนทางฉะนั้นเถิด
เอส เสโล มหาราช ปพฺพโต คนฺธมาทโน
ยตฺถ ตฺวํ สห ปุตฺเตหิ สห ภริยาย จจฺฉสิ.
ข้าแต่มหาราช โน่น ภูเขาคันธมาทน์ที่เป็นศิลาล้วน
ซึ่งเป็นสถานที่ประทับอยู่ของพระองค์
พร้อมด้วยพระโอรสทั้งหลายและพระชายา
ตํ เจตา อนุสาสึสุ อสฺสุเนตฺตา รุทมฺมุขา
อิโต คจฺฉ มหาราช อุชุํ เยนุตฺตรามุโข.
พระยาเจตราชทั้งหลายต่างก็ทรงกันแสง
มีพระเนตรนองด้วยพระอัสสุชล
กราบทูลพระเวสสันดรให้ทรงทราบว่า ข้าแต่มหาราช
จากนี้ไป ขอเชิญพระองค์ทรงบ่ายพระพักตร์
ตรงไปทางทิศเหนือเถิด
อถ ทกฺขิสิ ภทฺทนฺเต เวปุลฺลํ นาม ปพฺพตํ
นานาทุมคณากิณฺณํ สีตจฺฉายํ มโนรมํ.
ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระเจริญ ต่อจากนั้น
พระองค์จักทรงทอดพระเนตรเห็นภูเขาเวปุลละ
ซึ่งดารดาษไปด้วยหมู่ไม้นานาพันธุ์
มีเงาร่มเย็น น่ารื่นรมย์ใจ
ตมติกฺกมฺม ภทฺทนฺเต อถ ทกฺขิสิ อาปคํ
นทึ เกตุมตึ นาม คมฺภีรํ คิริคพฺภรํ.
ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระเจริญ
พระองค์เสด็จเลยภูเขาเวปุลละนั้นไป
จากนั้นก็จะทอดพระเนตรเห็นแม่น้ำเกตุมดี
ซึ่งเป็นแม่น้ำลึก ไหลมาจากซอกเขา
ปุถุโลมมจฺฉากิณฺณํ สุปติตฺถํ มโหทกํ
ตตฺถ นฺหาตฺวา ปิวิตฺวา จ อสฺสาเสตฺวา สปุตฺตเก.
เกลื่อนกล่นไปด้วยฝูงปลามากมาย
มีท่าน้ำราบเรียบดี มีน้ำมาก
พระองค์จะได้สรงสนานและเสวย ณ ที่นั้น
ปลุกปลอบพระโอรสและพระชายาให้สำราญพระทัย
อถ ทกฺขิสิ ภทฺทนฺเต นิโคฺรธํ มธุวิปฺผลํ
รมฺมเก สิขเร ชาตํ สีตจฺฉายํ มโนรมํ.
ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระเจริญ ต่อจากนั้นไป
พระองค์จักทอดพระเนตรเห็นต้นไทร
ที่มีผลหวาน มีร่มเงาเยือกเย็น เป็นที่รื่นรมย์ใจ
ซึ่งเกิดอยู่บนยอดเขาอันน่ารื่นรมย์
อถ ทกฺขิสิ ภทฺทนฺเต นาลิกํ นาม ปพฺพตํ
นานาทิชคณากิณฺณํ เสลํ กึปุริสายุตํ.
ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระเจริญ ถัดจากนั้นไป
พระองค์จักทอดพระเนตรเห็นภูเขานาลิกะซึ่งเป็นศิลาล้วน
คลาคล่ำไปด้วยฝูงนกนานาพันธุ์และหมู่กินนร
ตสฺส อุตฺตรปุพฺเพน มุจลินฺโท นาม โส สโร
ปุณฺฑรีเกหิ สญฺฉนฺโน เสตโสคนฺธิเกหิ จ.
ทางด้านทิศตะวันออกเฉียงเหนือแห่งภูเขานาลิกะนั้น
มีสระมุจลินท์ที่ดารดาษไปด้วยดอกบุณฑริก
ดอกอุบลขาว และดอกไม้ที่มีกลิ่นหอม
โส วนํ เมฆสงฺกาสํ ธุวํ หริตสทฺทลํ
สีโหวามิสเปกฺขีว วนสณฺฑํ วิคาหิย
ปุปฺผรุกฺเขหิ สญฺฉนฺนํ ผลรุกฺเขหิ จูภยํ.
ขอเชิญพระองค์เสด็จเข้าไปยังไพรสณฑ์วนสถาน
อันเขียวชะอุ่มดังเมฆอยู่เป็นนิตย์ สะพรั่งไปด้วยไม้ดอก
และไม้ผลทั้ง ๒ เหมือนพญาราชสีห์ที่มุ่งเหยื่อ
ตตฺถ พินฺทุสฺสรา วคฺคู นานาวณฺณา พหู ทิชา
กูชนฺตมุปกูชนฺติ อุตุสมฺปุปฺผิเต ทุเม.
ในไพรสณฑ์นั้น มีฝูงนกมากมาย
ส่งเสียงขันคูกู่ร้องก้องไพเราะ ประสานเสียงกู่ร้องอยู่อึงมี่
บนต้นไม้ที่ผลิดอกออกช่อตามฤดูกาล
คนฺตฺวา คิริวิทุคฺคานิ (๑) นทีนํ ปภวานิ จ
โส อทฺทส โปกฺขรณึ กรญฺชกกุธายุตํ.
- ๑ฉ.ม. คิริวิทุคฺคานํ
พระองค์เสด็จดำเนินถึงซอกเขาซึ่งเป็นทางเดินลำบาก
และเป็นต้นของแม่น้ำทั้งหลาย จะได้ทอดพระเนตรเห็น
สระโบกขรณีอันสะพรั่งไปด้วยไม้กุ่มและไม้รกฟ้า
ปุถุโลมมจฺฉากิณฺณํ สุปติตฺถํ มโหทกํ
สมญฺจ จตุรสฺสญฺจ สาธุํ อปฺปฏิคนฺธิยํ.
เกลื่อนกล่นไปด้วยฝูงปลามากมาย
มีท่าน้ำงาม ราบเรียบดี มีน้ำมาก
เต็มเปี่ยมอยู่สม่ำเสมอ เป็นสระสี่เหลี่ยม
มีน้ำอร่อย ปราศจากกลิ่นเหม็น
ตสฺสา อุตฺตรปุพฺเพน ปณฺณสาลํ อมาปย
ปณฺณสาลํ อมาเปตฺวา อุญฺฉาจริยาย อีหถ.
วนปเวสนํ นาม.
ทางด้านทิศตะวันออกเฉียงเหนือแห่งสระโบกขรณีนั้น
พระองค์ได้ทรงสร้างบรรณศาลา
ครั้นแล้วพึงทรงบำเพ็ญเพียรเลี้ยงพระชนมชีพ
ด้วยการเที่ยวแสวงหามูลผลาหารอยู่เถิด
กัณฑ์วนปเวสน์ จบ
ชูชกปพฺพ อหุ วาสี กลิงฺเคสุ ชูชโก นาม พฺราหฺมโณ
ตสฺสาสิ ทหรา ภริยา นาเมนามิตฺตตาปนา.
กัณฑ์ชูชก
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้นจึงตรัสว่า)
ได้มีพราหมณ์ชื่อชูชก ซึ่งอยู่ประจำในแคว้นกาลิงคะ
เขามีภรรยาสาวชื่ออมิตตตาปนา
ตา นํ ตตฺถ คตาโวจุํ นทึ อุทกหาริยา
ถิโย นํ ปริภาสึสุ สมาคนฺตฺวา กุตูหลา.
ถูกพวกหญิงในหมู่บ้านนั้นที่พากันไปตักน้ำที่ท่าน้ำ
ต่างแตกตื่นกันมารุมด่าอย่างอึงมี่ว่า
อมิตฺตา นูน เต มาตา อมิตฺโต นูน เต ปิตา
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ เอวํ ทหริยํ สตึ.
มารดาของเจ้าคงเป็นศัตรูแน่นอน
บิดาของเจ้าก็คงเป็นศัตรูแน่ จึงได้พากันยกเจ้า
ที่ยังเป็นสาวแรกรุ่นให้แก่พราหมณ์เฒ่าอย่างนี้
อหิตํ วต เต ญาตี มนฺตยึสุ รโหคตา
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ เอวํ ทหริยํ สตึ.
ไม่เกื้อกูลเลยหนอ
พวกญาติของเจ้าแอบไปปรึกษากันลับ ๆ
ยกเจ้าผู้ยังเป็นสาวแรกรุ่นให้แก่พราหมณ์เฒ่าอย่างนี้
อมิตฺตา วต เต ญาตี มนฺตยึสุ รโหคตา
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ เอวํ ทหริยํ สตึ.
พวกญาติของเจ้าเป็นศัตรูหนอ
ได้พากันแอบไปปรึกษากันลับ ๆ
ยกเจ้าผู้ยังเป็นสาวแรกรุ่นให้แก่พราหมณ์เฒ่าอย่างนี้
ทุกฺกฏํ วต เต ญาตี มนฺตยึสุ รโหคตา
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ เอวํ ทหริยํ สตึ.
เป็นความชั่วจริงหนอ
ที่พวกญาติของเจ้าได้แอบไปปรึกษากันลับ ๆ
ยกเจ้าผู้ยังเป็นสาวแรกรุ่นให้แก่พราหมณ์เฒ่าอย่างนี้
ปาปกํ วต เต ญาตี มนฺตยึสุ รโหคตา
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ เอวํ ทหริยํ สตึ.
เป็นความเลวทรามจริงหนอ
ที่พวกญาติของเจ้าได้แอบไปปรึกษากันลับๆ
ยกเจ้าผู้ยังเป็นสาวแรกรุ่นให้แก่พราหมณ์เฒ่าอย่างนี้
อมนาปํ วต เต ญาตี มนฺตยึสุ รโหคตา
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ เอวํ ทหริยํ สตึ.
เป็นที่น่าเสียใจหนอ
ที่พวกญาติของเจ้าได้แอบไปปรึกษาลับ ๆ
ยกเจ้าผู้ยังเป็นสาวแรกรุ่นให้แก่พราหมณ์เฒ่าอย่างนี้
อมนาปวาสํ วสิ ชิณฺเณน ปตินา สห
ยา ตฺวํ วสสิ ชิณฺณสฺส มตนฺเต ชีวิตา วรํ.
เจ้าคงไม่พอใจอยู่กับผัวแก่
การที่เจ้าอยู่ในเรือนของพราหมณ์เฒ่า
เจ้าตายเสียยังดีกว่าอยู่
น หิ นูน ตุยฺหํ กลฺยาณิ ปิตา มาตา จ โสภเน
อญฺญํ ภตฺตารํ วินฺทึสุ
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ เอวํ ทหริยํ สตึ.
แม่คนงามสุดสวย มารดาและบิดาของเจ้า
คงหาชายอื่นมาให้เป็นผัวเจ้าไม่ได้แน่
จึงยกเจ้าผู้ยังเป็นสาวแรกรุ่นให้แก่พราหมณ์เฒ่าอย่างนี้
ทิยิฏฺฐนฺเต นวมิยํ อกตํ อคฺคิหุตฺตกํ
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ เอวํ ทหริยํ สตึ.
ในดิถีที่ ๙ เจ้าคงจักบูชายัญไว้ไม่ดี
คงจักไม่ได้ทำการบูชาไฟ
มารดาและบิดาของเจ้าจึงยกเจ้า
ผู้ยังเป็นสาวแรกรุ่นให้แก่พราหมณ์เฒ่าอย่างนี้
สมเณ พฺราหฺมเณ นูน พฺราหฺมณจริยปรายเน
สา ตฺวํ โลเก อภิสปิ สีลวนฺเต พหุสฺสุเต
ยา ตฺวํ วสสิ ชิณฺณสฺส เอวํ ทหริยา สตี.
เจ้าคงสาปแช่งสมณะและพราหมณ์
ผู้มีพรหมจรรย์เป็นเบื้องหน้า
ผู้มีศีล เป็นพหูสูตในโลกแน่
เจ้าจึงได้มาอยู่ในเรือนของพราหมณ์เฒ่า
แต่ยังเป็นสาวแรกรุ่นอย่างนี้
น ทุกฺขํ อหินา ทฏฺฐํ น ทุกฺขํ สตฺติยา หตํ
ตญฺจ ทุกฺขญฺจ ติพฺพญฺจ ยํ ปสฺเส ชิณฺณกํ ปตึ.
การถูกงูกัดก็ไม่เป็นทุกข์
การถูกแทงด้วยหอกก็ไม่เป็นทุกข์
การได้เห็นผัวแก่นั้นแหละเป็นทุกข์หนักหนา
นตฺถิ ขิฑฺฑา นตฺถิ รติ ชิณฺเณน ปตินา สห
นตฺถิ อลฺลาปสลฺลาโป ชคฺฆิตมฺปิ (๑) โสภติ.
- ๑ฉ.ม. ชคฺฆิตุมฺปิ
การเล่นหัวกับผัวแก่ก็ไม่มี การรื่นรมย์กับผัวแก่ก็ไม่มี
การสนทนาปราศรัยกับผัวแก่ก็ไม่มี แม้แต่การซิกซี้ก็ไม่งาม
ยทา จ ทหโร ทหรา มนฺตยนฺติ รโหคตา
สพฺเพสํ โสกา วินสฺสนฺติ เย เกจิ หทยสฺสิตา.
แต่เมื่อใด ผัวหนุ่มเมียสาวเล่นเย้าหยอกกันอยู่ในที่ลับ
เมื่อนั้น ความเศร้าโศกทุกอย่าง
ที่เสียดแทงหัวใจอยู่ ก็หายไปสิ้น
ทหรา ตฺวํ รูปวตี ปุริสานํภิปตฺถิตา
คจฺฉ ญาติกุเล อจฺฉ กึ ชิณฺโณ รมยิสฺสติ.
เจ้ายังเป็นสาวรูปงาม พวกชายหนุ่มปรารถนายิ่งนัก
เจ้าจงไปอยู่อาศัยในตระกูลญาติเถิด
คนแก่จักทำให้เจ้ารื่นรมย์ได้อย่างไร
(นางอมิตตตาปนากล่าวว่า)
น เต พฺราหฺมณ คจฺฉามิ นทึ อุทกหาริยา
ถิโย มํ ปริภาสนฺติ ตยา ชิณฺเณน พฺราหฺมณ.
พราหมณ์ ฉันจักไม่ไปตักน้ำที่ท่าน้ำเพื่อท่านต่อไปอีก
เพราะพวกหญิงชาวบ้านมันรุมกันด่าฉัน เหตุที่ท่านเป็นคนแก่
(ชูชกปลอบว่า)
มา เม ตฺวํ อกรา กมฺมํ มา เม อุทกมาหริ
อหํ อุทกมาหิสฺสํ มา โภติ กุปิตา อหุ.
เธออย่าได้ทำการงานเพื่อฉัน
อย่าได้ตักน้ำมาเพื่อฉัน
ฉันจักตักน้ำเอง แม่มหาจำเริญ
เธออย่าได้โกรธเคืองฉัน
(นางอมิตตตาปนาตอบว่า)
นาหํ ตมฺหิ กุเล ชาตา ยํ ตฺวํ อุทกมาหเร
เอวํ พฺราหฺมณ ชานาหิ น เต วจฺฉามหํ ฆเร.
ฉันมิได้เกิดในตระกูลที่จะใช้สามีตักน้ำ
พราหมณ์ ท่านจงรู้อย่างนี้ว่า ฉันจักไม่อยู่ในเรือนของท่าน
สเจ เม ทาสํ ทาสึ วา นานยิสฺสสิ พฺราหฺมณ
เอวํ พฺราหฺมณ ชานาหิ น เต วจฺฉามิ สนฺติเก.
พราหมณ์ ถ้าท่านจักไม่นำทาสหรือทาสีมาให้ฉัน
ท่านจงทราบอย่างนี้ว่า ฉันจักไม่อยู่ในสำนักของท่าน
(ชูชกกล่าวว่า)
นตฺถิ เม สิปฺปฏฺฐานํ วา ธนํ ธญฺญญฺจ พฺราหฺมณิ
กุโตหํ ทาสํ ทาสึ วา อานยิสฺสามิ โภติยา
อหํ โภตึ อุปฏฺฐิสฺสํ มา โภติ กุปฺปิตา (๑) อหุ.
- ๑ฉ.ม. กุปิตา. เอวมุปริปิ
พราหมณี ศิลปกรรมหรือทรัพย์
และข้าวเปลือกของฉันไม่มีที่ไหน
ฉันจักนำทาสหรือทาสีมาให้แก่เธอผู้เจริญได้
ฉันจักอุปถัมภ์บำรุงเธอ เธออย่าได้โกรธเคืองเลย
(นางอมิตตตาปนาตอบว่า)
เอหิ เต อหมกฺขิสฺสํ ยถา เม วจนํ สุตํ
เอส เวสฺสนฺตโร ราชา วงฺเก วสติ ปพฺพเต.
มาเถิด ฉันจักบอกแก่ท่านตามที่ฉันได้ฟังมา
โน่นพระราชาเวสสันดรประทับอยู่ที่เขาวงกต
ตํ ตฺวํ คนฺตฺวาน ยาจสฺสุ ทาสํ ทาสิญฺจ พฺราหฺมณ
โส เต ทสฺสติ ยาจิโต ทาสํ ทาสิญฺจ ขตฺติโย.
พราหมณ์ ท่านจงไปทูลขอทาสและทาสี
กับพระองค์เถิด เมื่อท่านทูลขอแล้ว
พระองค์ผู้เป็นกษัตริย์จักพระราชทานทาสและทาสีให้แก่ท่าน
(ชูชกกล่าวว่า)
ชิณฺโณหมสฺมิ ทุพฺพโล ทีโฆ จทฺธา สุทุคฺคโม
มา โภติ ปริเทเวสิ มา จ ตฺวํ วิมนา อหุ
อหํ โภตึ อุปฏฺฐิสฺสํ มา โภติ กุปฺปิตา อหุ.
นางผู้เจริญ ฉันแก่แล้วเป็นคนทุพพลภาพ
ทั้งหนทางก็แสนไกล เดินไปได้แสนยาก
เธออย่าได้พิไรรำพัน อย่าได้เสียใจ
ฉันจักอุปถัมภ์บำรุงเธอ เธออย่าได้โกรธเคืองเลย
(นางอมิตตตาปนาพูดว่า)
ยถา อคนฺตฺวา สงฺคามํ อยุทฺโธว ปราชิโต
เอวเมว ตุวํ พฺรเหฺม อคนฺตฺวาว ปราชิโต.
คนขลาดยังไม่ทันถึงสนามรบ
ยังไม่ทันได้รบก็ยอมแพ้ฉันใด
พราหมณ์ ท่านยังไม่ทันได้ไป
ก็ยอมแพ้เสียแล้วก็ฉันนั้นเหมือนกัน
สเจ เม ทาสํ ทาสึ วา นานยิสฺสสิ พฺราหฺมณ
เอวํ พฺราหฺมณ ชานาหิ น เต วจฺฉามหํ ฆเร
อมนาปนฺเต กริสฺสามิ ตนฺเต ทุกฺขํ ภวิสฺสติ.
พราหมณ์ ถ้าท่านจักไม่นำทาสหรือทาสีมาให้ฉัน
ท่านจงทราบอย่างนี้ว่า ฉันจักไม่อยู่ในเรือนของท่าน
จักทำการที่ไม่พอใจให้แก่ท่าน ข้อนั้นจักเป็นทุกข์แก่ท่าน
นกฺขตฺเต อุตุปุพฺเพสุ ยทา มํ ทกฺขิสิลงฺกตํ
อญฺเญหิ สทฺธึ รมมานํ ตนฺเต ทุกฺขํ ภวิสฺสติ.
ในคราวมหรสพซึ่งมีในต้นฤดูนักขัตฤกษ์
ท่านจักได้เห็นฉันแต่งตัวสวยงาม
รื่นรมย์อยู่กับชายอื่น ข้อนั้นจักเป็นทุกข์แก่ท่าน
อทสฺสเนน มยฺหนฺเต ชิณฺณสฺส ปริเทวโต
ภิยฺโย วงฺกา ปลิตา จ พหู เหสฺสนฺติ พฺราหฺมณ.
พราหมณ์ เมื่อท่านที่เป็นคนแก่รำพันอยู่
เพราะไม่เห็นฉัน ร่างกายที่งอก็จักงอยิ่งขึ้น
และผมที่หงอกก็จักหงอกมากขึ้น
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
ตโต โส พฺราหฺมโณ ภีโต พฺราหฺมณิยา วสานุโค
อฏฺฏิโต กามราเคน พฺราหฺมณึ เอตทพฺรวิ.
ลำดับนั้น พราหมณ์นั้นตกใจกลัว
ตกอยู่ในอำนาจของนางพราหมณี
ถูกกามราคะบีบคั้น ได้กล่าวกับนางพราหมณีว่า
ปาเถยฺยํ เม กโรหิ ตฺวํ สงฺกุลา (๑) สคุฬานิ จ
มธุปิณฺฑิกา จ สุกตาโย สตฺตุภตฺตญฺจ พฺราหฺมณิ.
- ๑ฉ.ม. สงฺกุลฺยา
พราหมณี เธอจงทำเสบียงเดินทางให้ฉัน
ทั้งขนมงา ขนมเทียน สัตตุก้อน สัตตุผง
และข้าวผอก เธอจงจัดให้ดี
อานยิสฺสํ เมถุนเก อุโภ ทาสกุมารเก
เต ตํ ปริจริสฺสนฺติ รตฺตินฺทิวมตนฺทิตา.
ฉันจักนำพระกุมารทั้ง ๒ มาให้เป็นทาส
พระกุมารทั้ง ๒ องค์นั้นเป็นผู้ไม่เกียจคร้าน
จักปรนนิบัติเธอทั้งกลางคืนและกลางวัน
อิทํ วตฺวา พฺรหฺมพนฺธุ ปฏิมุญฺจิ อุปาหนา
ตโต โส มนฺตยิตฺวาน ภริยํ กตฺวา ปทกฺขิณํ.
พราหมณ์ชูชกผู้เป็นเผ่าพันธุ์ของพรหม
ครั้นกล่าวดังนี้แล้ว ก็สวมรองเท้า พร่ำสั่งเสียต่อไป
ทำประทักษิณภรรยาแล้ว
ปกฺกามิ โส รุณฺณมุโข พฺราหฺมโณ สหิตพฺพโต
สิวีนํ นครํ ผีตํ ทาสปริเยสนญฺจรํ.
พราหมณ์นั้นสมาทานวัตร มีน้ำตานองหน้า
หลีกไปยังนครอันเจริญรุ่งเรืองของชาวกรุงสีพี
เที่ยวไปแสวงหาทาส
โส ตตฺถ คนฺตฺวา อวจ เย ตตฺถาสุํ สมาคตา
กุหึ เวสฺสนฺตโร ราชา กตฺถ ปสฺเสมุ ขตฺติยํ.
พราหมณ์ชูชกนั้นไปในเมืองนั้นแล้ว
ได้ถามชนทั้งหลายผู้มาประชุมกันอยู่ในที่นั้นว่า
พระราชาเวสสันดรประทับอยู่ที่ไหน
เราจะไปเฝ้าพระองค์ผู้เป็นกษัตริย์ได้ที่ไหน
เต ชนา ตํ อวจึสุ เย ตตฺถาสุํ สมาคตา
ตุเมฺหหิ พฺรเหฺม ปกโต อติทาเนน ขตฺติโย
ปพฺพาชิโต สกา รฏฺฐา วงฺเก วสติ ปพฺพเต.
ชนเหล่านั้นผู้มาประชุมกัน ณ ที่นั้น
ได้ตอบพราหมณ์ชูชกนั้นไปว่า
พราหมณ์ พระเวสสันดรบรมกษัตริย์
ถูกพวกท่านเบียดเบียน เพราะทรงบริจาคทานมากเกินไป
จึงถูกขับไล่ไปจากแคว้นของพระองค์
บัดนี้ ประทับอยู่ ณ เขาวงกต
ตุเมฺหหิ พฺรหฺเม ปกโต อติทาเนน ขตฺติโย
อาทาย ปุตฺตทารญฺจ วงฺเก วสติ ปพฺพเต.
พราหมณ์ พระเวสสันดรผู้เป็นกษัตริย์
ถูกพวกท่านเบียดเบียน เพราะทรงบริจาคทานมากเกินไป
จึงทรงพาพระโอรสและพระชายา
ไปประทับอยู่ ณ เขาวงกต
โส โจทิโต พฺราหฺมณิยา พฺราหฺมโณ กามคิทฺธิมา
อฆนฺตํ ปฏิเสวิตฺถ
วเน วาฬมิคากิณฺเณ ขคฺคทีปินิเสวิเต.
พราหมณ์ชูชกนั้นเป็นผู้มีความติดใจในกาม
ถูกนางพราหมณีอมิตตตาตักเตือน
จึงได้เสวยทุกข์เป็นอันมากในป่าที่มีสัตว์ร้ายพลุกพล่าน
เป็นที่อาศัยอยู่ของแรดและเสือเหลือง
อาทาย เวฬุวํ ทณฺฑํ อคฺคิหุตฺตํ กมณฺฑลุํ
โส ปาวิสิ พฺรหารญฺญํ ยตฺถ อสฺโสสิ กามทํ.
แกถือไม้เท้าสีเหมือนผลมะตูม เครื่องบูชาไฟ และเต้าน้ำ
เข้าไปสู่ป่าใหญ่ ในที่ที่จะได้ทราบข่าว
พระเวสสันดรผู้ประทานสิ่งที่น่าใคร่
ตํ ปวิฏฺฐํ พฺรหารญฺญํ โกกา นํ ปริวารยุํ
วิกฺกนฺทิ โส วิปฺปนฏฺโฐ ทูเร ปนฺถา อปกฺกมิ.
เมื่อแกเข้าไปยังป่าใหญ่ ถูกฝูงสุนัขรุมล้อมกัด
แกร้องเสียงหลง เดินผิดทางถอยห่างออกไปจากทาง
ตโต โส พฺราหฺมโณ คนฺตฺวา โภคลุทฺโธ อสญฺญโต
วงฺกสฺโสหรเณ (๑) นฏฺเฐ อิมา คาถา อภาสถ.
- ๑ฉ.ม. วงฺกสฺโสโรหเณ
ลำดับนั้น พราหมณ์นั้นผู้โลภในโภคะ ไม่สำรวม
เดินผิดทางที่จะไปยังเขาวงกต ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า
โก ราชปุตฺตํ นิสภํ ชยนฺตมปราชิตํ
ภเย เขมสฺส ทาตารํ โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู.
ใครเล่าจะพึงบอกพระราชบุตร
พระนามว่าเวสสันดรผู้ประเสริฐสุด
ทรงชนะความตระหนี่ที่ใคร ๆ ให้แพ้ไม่ได้
ประทานความปลอดภัยในเวลามีภัยแก่เรา
โย ยาจตํ ปติฏฺฐาสิ ภูตานํ ธรณีริว
ธรณูปมํ มหาราชํ โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู.
พระองค์ทรงเป็นที่พึ่งของพวกยาจก
เหมือนธรณีเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลาย
ใครเล่าจะพึงบอกพระเวสสันดรมหาราชผู้เปรียบดังธรณีแก่เราได้
โย ยาจตํ คตี อาสิ สวนฺตีนํว สาคโร
อุทธูปมํ (๑) มหาราชํ โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู.
- ๑ฉ.ม. สาครูปมํ
พระองค์ทรงเป็นที่เข้าเฝ้าของพวกยาจก
เหมือนสาครเป็นที่ไหลรวมแห่งแม่น้ำทั้งหลาย
ใครเล่าจะพึงบอกพระเวสสันดรมหาราชผู้เปรียบดังทะเลแก่เราได้
กลฺยาณติตฺถํ สุจิมํ สีตูทกํ มโนรมํ
ปุณฺฑรีเกหิ สญฺฉนฺนํ ยุตฺตํ กิญฺชกฺขเรณุนา
รหทูปมํ มหาราชํ โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู.
ใครจะพึงบอกพระเวสสันดรมหาราช
ผู้เปรียบเหมือนห้วงน้ำมีท่าสวยงาม สะอาด
มีน้ำเยือกเย็นเป็นที่รื่นรมย์ใจ ดารดาษไปด้วยดอกบุณฑริก
สะพรั่งไปด้วยเกสรดอกบัวแก่เราได้
อสฺสตฺถํว ปเถ ชาตํ สีตจฺฉายํ มโนรมํ
สนฺตานํ วิสเมตารํ กิลนฺตานํ ปฏิคฺคหํ
ตถูปมํ มหาราชํ โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู.
ใครเล่าจะพึงบอกพระเวสสันดรมหาราช
ผู้เปรียบเหมือนต้นโพธิ์ที่เกิดอยู่ริมทาง
มีร่มเงาเย็นเป็นที่น่ารื่นรมย์ใจ เป็นที่พำนักอาศัยของคนเดินทาง
ผู้เมื่อยล้าเหน็ดเหนื่อยมาในเวลาร้อนแก่เราได้
นิโคฺรธํว ปเถ ชาตํ สีตจฺฉายํ มโนรมํ
สนฺตานํ วิสเมตารํ กิลนฺตานํ ปฏิคฺคหํ
ตถูปมํ มหาราชํ โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู.
ใครเล่าจะพึงบอกพระเวสสันดรมหาราช
ผู้เปรียบเหมือนต้นไทรที่เกิดอยู่ริมทาง
มีร่มเงาเยือกเย็นเป็นที่น่ารื่นรมย์ใจ
เป็นที่พำนักอาศัยของคนเดินทาง
ผู้เมื่อยล้าเหน็ดเหนื่อยมาในเวลาร้อนแก่เราได้
อมฺพํ อิว ปเถ ชาตํ สีตจฺฉายํ มโนรมํ
สนฺตานํ วิสเมตารํ กิลนฺตานํ ปฏิคฺคหํ
ตถูปมํ มหาราชํ โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู.
ใครเล่าจะพึงบอกพระเวสสันดรมหาราช
ผู้เปรียบเหมือนต้นมะม่วงที่เกิดอยู่ริมทาง
ที่มีร่มเงาเยือกเย็นเป็นที่น่ารื่นรมย์ใจ
เป็นที่พำนักอาศัยของคนเดินทาง
ผู้เมื่อยล้าเหน็ดเหนื่อยมาในเวลาร้อนแก่เราได้
สาลํ อิว ปเถ ชาตํ สีตจฺฉายํ มโนรมํ
สนฺตานํ วิสเมตารํ กิลนฺตานํ ปฏิคฺคหํ
ตถูปมํ มหาราชํ โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู.
ใครเล่าจะพึงบอกพระเวสสันดรมหาราช
ผู้เปรียบเหมือนต้นสาละที่มีร่มเงาเยือกเย็นเป็นที่น่ารื่นรมย์ใจ
เป็นที่พำนักอาศัยของคนเดินทาง
ผู้เมื่อยล้าเหน็ดเหนื่อยมาในเวลาร้อนแก่เราได้
ทุมํ อิว ปเถ ชาตํ สีตจฺฉายํ มโนรมํ
สนฺตานํ วิสเมตารํ กิลนฺตานํ ปฏิคฺคหํ
ตถูปมํ มหาราชํ โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู.
ใครเล่าจะพึงบอกพระเวสสันดรมหาราช
ผู้เปรียบเหมือนต้นไม้ใหญ่ที่เกิดอยู่ริมทาง มีร่มเงาเยือกเย็น
เป็นที่น่ารื่นรมย์ใจ เป็นที่พำนักอาศัยของคนเดินทาง
ผู้เมื่อยล้าเหน็ดเหนื่อยมาในเวลาร้อนแก่เราได้
เอวญฺจ เม วิลปโต ปวิฏฺฐสฺส พฺรหาวเน
อหํ ชานนฺติ โย วชฺชา นนฺทึ โส ชนเย มม.
ก็เมื่อเราเข้าไปในป่าใหญ่ เพ้อรำพันอยู่อย่างนี้
ผู้ใดพึงบอกว่า เรารู้จัก
ผู้นั้นจะพึงทำความเพลิดเพลินให้เกิดแก่เราได้
เอวญฺจ เม วิลปโต ปวิฏฺฐสฺส พฺรหาวเน
อหํ ชานนฺติ โย วชฺชา เวสฺสนฺตรนิวาสนํ (๑)
ตาย โส เอกวาจาย ปสเว ปุญฺญํ อนปฺปกํ.
- ๑ฉ.ม. อยํ ปาโฐ น ทิสฺสติ
ก็เมื่อเราเข้าไปในป่าใหญ่ เพ้อรำพันอยู่อย่างนี้
ผู้ใดพึงบอกสถานที่ประทับอยู่
ของพระเวสสันดรได้ว่า เรารู้จัก
ผู้นั้นพึงประสบบุญมิใช่น้อยด้วยคำคำเดียวนั้น
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
ตสฺส เจโต ปฏิสฺโสสิ อรญฺเญ ลุทฺทโก จโร (๑)
ตุเมฺหหิ พฺรเหฺม ปกโต อติทาเนน ขตฺติโย
ปพฺพาชิโต สกา รฏฺฐา วงฺเก วสติ ปพฺพเต.
- ๑ฉ.ม. จรํ
เจตบุตรพรานป่าได้ตอบพราหมณ์ชูชกว่า
พราหมณ์ พระเวสสันดรผู้เป็นกษัตริย์ถูกพวกท่านรบกวน
เพราะทรงบริจาคทานมากเกินไป จึงถูกขับไล่ออกจากแคว้น
ของพระองค์ไปประทับอยู่ที่เขาวงกต
ตุเมฺหหิ พฺรหฺเม ปกโต อติทาเนน ขตฺติโย
อาทาย ปุตฺตทารญฺจ วงฺเก วสติ ปพฺพเต.
พราหมณ์ พระเวสสันดรผู้เป็นกษัตริย์ถูกพวกท่านรบกวน
เพราะทรงบริจาคทานมากเกินไป จึงทรงพาพระโอรส
และพระชายาไปประทับอยู่ที่เขาวงกต
อกิจฺจการี ทุมฺเมโธ รฏฺฐา ปวนมาคโต
ราชปุตฺตํ คเวสนฺโต พโก มจฺฉมิโวทเก.
ท่านเป็นคนโง่เขลา ทำสิ่งที่ไม่น่าทำ
จากแคว้นมาป่าใหญ่ เที่ยวแสวงหาพระราชบุตร
เหมือนนกยางเที่ยวเสาะหาปลาในน้ำ
ตสฺส ตฺยาหํ น ทสฺสามิ ชีวิตํ อิธ พฺราหฺมณ
อยํ หิ เต มยา นุนฺโน สโร ปิสฺสติ โลหิตํ.
พราหมณ์ ณ ที่นี้ เราจักไม่ให้ท่านมีชีวิตอยู่ได้
ลูกศรที่เรายิงนี้แหละจักดูดกินโลหิตของท่าน
สิโร เต วชฺฌยิตฺวาน หทยํ เฉตฺวา สพนฺธนํ
ปนฺถสกุณํ ยชิสฺสามิ ตุยฺหํ มํเสน พฺราหฺมณ.
ตุยฺหํ มํเสน เมเทน มตฺถเกน จ พฺราหฺมณ
อาหุตึ ปคฺคเหสฺสามิ เฉตฺวาน หทยํ ตว.
พราหมณ์ เราจะเชือดเฉือนเอาหัวใจของท่าน
พร้อมด้วยเนื้อ มันข้น และมันสมองของท่าน
ยกขึ้นเป็นเครื่องบวงสรวง
ตํ เม สุยิฏฺฐํ สุหุตํ ตุยฺหํ มํเสน พฺราหฺมณ
น จ ตฺวํ ราชปุตฺตสฺส ภริยํ ปุตฺเต จ เนสฺสสิ.
พราหมณ์ ข้อนั้นจักเป็นยัญที่เราบูชาดีแล้ว
บวงสรวงดีแล้ว ด้วยเนื้อของท่าน
และท่านจักนำพระชายาและพระโอรสทั้งหลาย
ของพระราชบุตรไปไม่ได้
(ชูชกโกหกว่า)
อวชฺโฌ พฺราหฺมโณ ทูโต เจตปุตฺต สุโณหิ เม
ตสฺมา หิ ทูตํ น หนฺติ เอส ธมฺโม สนนฺตโน.
เจตบุตร ท่านจงฟังเราก่อน พราหมณ์ผู้เป็นทูตไม่ควรถูกฆ่า
เพราะฉะนั้น เขาจึงไม่ฆ่าทูต นี้เป็นธรรมอันเก่าแก่
นิชฺฌตฺตา สิวิโย สพฺเพ ปิตา นํ ทฏฺฐุมิจฺฉติ
มาตา จ ทุพฺพลา ตสฺส อจิรา จกฺขูนิ ชียเร.
ชาวกรุงสีพีทุกคนตกลงยินยอมแล้ว
พระบิดาก็ทรงพระประสงค์จะพบพระราชบุตรนั้น
และพระมารดาของพระราชบุตรนั้นก็ทรงทุพพลภาพ
คงไม่นานนัก พระเนตรทั้ง ๒ ของพระองค์ก็จักขุ่นมัว
เตสาหํ ปหิโต ทูโต เจตปุตฺต สุโณหิ เม
ราชปุตฺตํ นยิสฺสามิ ยทิ ชานาสิ สํส เม
เจตบุตร ท่านจงฟังเราก่อน
เราเป็นทูตที่พวกชาวกรุงสีพีนั้นส่งมา
เราจักทูลเชิญพระราชบุตรเสด็จกลับ
ถ้าท่านรู้ขอได้บอกทางแก่เราเถิด
(พรานเจตบุตรกล่าวว่า)
ท่านเป็นทูตที่โปรดปรานของพระเวสสันดรผู้เป็นที่รักของเรา
เราจะให้รางวัลแก่ท่าน
อิมญฺจ มธุโน ตุมฺพํ มิคสตฺถิญฺจ พฺราหฺมณ
ตญฺจ เต เทสมกฺขิสฺสํ ยตฺถ สมฺมติ กามโท.
ชูชกปพฺพํ นาม.
พราหมณ์ เราจะให้น้ำเต้า และขาเนื้ออย่างดีแก่ท่าน
และจะบอกสถานที่ประทับอยู่ของพระเวสสันดร
ผู้ให้สิ่งที่น่าใคร่แก่ท่าน
กัณฑ์ชูชก จบ
จูฬวนวณฺณนา เอส เสโล มหาพฺรเหฺม ปพฺพโต คนฺธมาทโน
ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ.
จูฬวนวัณณนา
พรรณนากัณฑ์จุลพน
(พรานเจตบุตรกล่าวว่า)
มหาพราหมณ์ นั่นภูเขาคันธมาทย์ศิลาล้วน
ซึ่งเป็นที่ประทับอยู่ของพระเวสสันดร
พร้อมด้วยพระโอรสทั้งหลายและพระชายา
ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ อาสทญฺจ มสญฺชฏํ
จมฺมวาสี ฉมา เสติ ชาตเวทํ นมสฺสติ.
พระองค์ทรงเพศนักบวชอันประเสริฐ
ทรงขอสอยผลไม้ เครื่องบูชาไฟและชฎา
ทรงนุ่งห่มหนังเสือ บรรทมเหนือแผ่นดินและทรงบูชาไฟอยู่
เอเต นีลา ปทิสฺสนฺติ นานาผลธรา ทุมา
อุคฺคตา อพฺภกูฏาว นีลา อญฺชนปพฺพตา.
ทิวไม้เขียวนั้นมีผลหลากหลาย
และภูผาสูงยอดเสียดเมฆเขียวชะอุ่ม
นั่นแลเป็นภูเขาที่เต็มไปด้วยดอกอัญชัน
ธวสฺสกณฺณา ขทิรา สาลา ผนฺทนมาลุวา
สมฺปเวธนฺติ วาเตน สกึ ปีตาว มาณวา.
นั่นหมู่ไม้ตะแบก หูกวาง ไม้ตะเคียน ไม้รัง
ไม้สะคร้อ และย่านทราย อ่อนไหวไปตามลม
เหมือนมาณพดื่มสุราครั้งเดียวก็ซวนเซไปมาอยู่
อุปริ ทุมปริยาเยสุ สงฺคีติโยว สุยฺยเร
นชฺชุหา โกกิล สงฺฆา สมฺปตนฺติ ทุมา ทุมํ.
ท่านจะได้ยินเสียงนกนานาชนิด
ที่จับอยู่บนกิ่งไม้ดุจทิพยสังคีต คือ
เหล่านกโพระดก นกดุเหว่า ส่งเสียงขันคูกู่ร้อง
บินขวักไขว่ไปมาจากต้นหนึ่งไปยังอีกต้นหนึ่ง
อวฺหยนฺเตว คจฺฉนฺตํ สาขาปตฺตสมีริตา
รมยนฺเตว อาคนฺตํ โมทยนฺติ นิวาสินํ
ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ.
ทั้งหมู่ไม้ที่ต้องลมพัดสะบัดกิ่งใบไหวพลิ้วเสียดสีกันไปมา
เหมือนจะเรียกคนผู้กำลังเดินไปให้หวนกลับมา
และเหมือนจะเชิญชวนเหล่าชนผู้กำลังเดินผ่านมา
ให้ชื่นชมรื่นรมย์พักผ่อน ณ สถานที่ที่พระเวสสันดร
พร้อมด้วยพระโอรสทั้งหลายประทับอยู่
ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ อาสทญฺจ มสญฺชฏํ
จมฺมวาสี ฉมา เสติ ชาตเวทํ นมสฺสติ.
พระองค์ทรงเพศเป็นบรรพชิตอันประเสริฐ
ทรงขอสอยผลไม้ เครื่องบูชาไฟและชฎา
ทรงนุ่งห่มหนังเสือ บรรทมเหนือแผ่นดินและทรงบูชาไฟอยู่
อมฺพา กปิตฺถา ปนสา สาลา ชมฺพู วิภีตกา
หรีตกี อามลกา อสฺสตฺถา พทรานิ จ.
ในบริเวณอาศรมสถานนั้นมีไม้มะม่วง
มะขวิด ขนุน ไม้รัง ชมพู่ สมอพิเภก
สมอไทย มะขามป้อม โพธิ และพุทรา
จารุติมฺพรุกฺขา เจตฺถ นิโคฺรธา จ กปิตฺถนา
มธุมธุกา เถวนฺติ นีเจ ปกฺกา จุทุมฺพรา.
ทั้งมะพลับทอง ไทร มะขวิด มะซางหวาน
และมะเดื่อ มีผลสุกแดงปลั่งอยู่ในที่ต่ำ
ปาเรวตา ภเวยฺยา จ มุทฺทิกา จ มธุตฺถิกา
มธุํ อเนลกํ ตตฺถ สกมาทาย ภุญฺชเร.
หมู่ไม้ที่มองเห็น ณ เชิงเขาปาเรวตะ ผลองุ่น
ผลจันทน์มีรสหวานเหมือนน้ำผึ้ง รวงผึ้งที่ปราศจากตัวผึ้ง
คนเอื้อมมือนำมาบริโภคได้เองในอาศรมนั้น
อญฺเญตฺถ ปุปฺผิตา อมฺพา อญฺเญ ติฏฺฐนฺติ โทวิลา
อญฺเญ อามา จ ปกฺกา จ ภิงฺควณฺณา (๑) ตทูภยํ.
- ๑ฉ.ม. เภกวณฺณา
ต้นมะม่วงบางต้นก็ผลิดอกออกช่อแย้มบาน
บางต้นมีดอกและใบร่วงหล่น ผลิผลดาษดื่น
บางผลดิบ บางผลสุก ผลมะม่วงทั้งดิบและสุก
มีสีคล้ายหลังกบ
อเถตฺถ เหฏฺญา ปุริโส อมฺพปกฺกานิ คณฺหติ
อามานิ เจว ปกฺกานิ วณฺณคนฺธรสุตฺตเม.
อนึ่ง ในบริเวณอาศรมนั้น
คนที่ยืนอยู่ใต้ต้นมะม่วงเหล่านั้นก็เก็บเอาผลมะม่วงสุกได้
ผลมะม่วงทั้งดิบและสุกมีสีสวยงาม กลิ่นหอม และมีรสอร่อย
อเตว เม อจฺฉริยํ หิงฺกาโร ปฏิภาติ มํ
เทวานมิว อาวาโส โสภติ นนฺทนูปโม.
สิ่งที่ว่ามาทั้งนี้เป็นที่น่าอัศจรรย์แก่ข้าพเจ้าเป็นอย่างยิ่ง
ถึงกับข้าพเจ้าออกอุทานว่า อือ
ที่ประทับอยู่ของพระเวสสันดรนั้น
เหมือนกับที่อยู่ของพวกเทวดา
งดงามเปรียบด้วยพระอุทยานนันทวัน
วิเภทิกา นาฬิเกรา ขชฺชุรีนํ พฺรหาวเน
มาลาว คนฺถิตา ฐนฺติ ธชคฺคาเนว ทิสฺสเร
นานาวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ นภํ ตารา จิตามิว.
มีต้นตาล ต้นมะพร้าว และต้นอินทผาลัมอยู่ในป่าใหญ่
มีดอกสีหลากหลายเหมือนพวงดอกไม้
ที่เขาร้อยไว้บนต้นไม้ที่มีดอกบานสะพรั่ง
ต้นไม้เหล่านั้น ย่อมปรากฏดังยอดธงชัย
เหมือนดวงดาวประดับฟ้า
กุฏชี กุฏฺฐตคฺครา ปาฏลิโย จ ปุปฺผิตา
ปุนฺนาคา คิริปุนฺนาคา โกวิฬารา จ ปุปฺผิตา.
ในบริเวณอาศรมนั้นมีหมู่ไม้นานาพันธุ์
คือ ไม้โมกมัน โกฐสะค้าน แคฝอย บุนนาค
บุนนาคเขา และไม้ซึก มีดอกบานสะพรั่ง
อุทฺทาลกา โสมรุกฺขา อครุภลฺลิยา (๑) พหู
ปุตฺตชีวา จ กกุธา อสนา เจตฺถ ปุปฺผิตา.
- ๑ฉ.ม. อครุผลฺลิยา
อนึ่ง ในบริเวณอาศรมนั้นมีต้นราชพฤกษ์
มะเกลือ กฤษณา รักดำ ไทรใหญ่ หงอนไก่
และประดู่ เป็นอันมาก มีดอกบานสะพรั่ง
กุฏชา สลฬา นีปา โกสมฺพา ลพุชา ธวา
สาลา จ ปุปฺผิตา ตตฺถ ปลาลขลสนฺนิภา.
ในบริเวณอาศรมนั้นมีไม้โมกหลวง
ไม้สน ไม้กระทุ่ม ไม้ช่อ ไม้ตะแบก และไม้รัง
ล้วนมีดอกบานสะพรั่ง เป็นพุ่มเหมือนลอมฟาง
ตสฺสาวิทูเร โปกฺขรณี ภูมิภาเค มโนรเม
ปทุมุปฺปลสญฺฉนฺนา เทวานมิว นนฺทเน.
ในที่ไม่ไกลจากอาศรมนั้น
มีสระโบกขรณี ณ ภูมิภาคอันน่ารื่นรมย์
ดารดาษไปด้วยดอกปทุมและดอกอุบล
เหมือนสระโบกขรณีที่อยู่ในอุทยานนันทวันของเหล่าเทวดา
อเถตฺถ ปุปฺผรสมตฺตา โกกิลา มญฺชุภาณิกา
อภินาเทนฺติ ปวนํ อุตุสมฺปุปฺผิเต ทุเม.
อนึ่ง ณ ที่ใกล้สระโบกขรณีนั้น
มีฝูงนกดุเหว่าเมารสดอกไม้ ส่งเสียงร้องไพเราะจับใจ
ทำให้ป่าใหญ่ดังอึกทึกกึกก้อง
เมื่อหมู่ไม้ผลิดอกออกช่อเบ่งบานตามฤดูกาล
ภสฺสนฺติ มกรนฺเทหิ โปกฺขเร โปกฺขเร มธู
อเถตฺถ วาตา วายนฺติ ทกฺขิณา อถ ปจฺฉิมา
ปทุมกิญฺชกฺขเรณูหิ โอกิณฺโณ โหติ อสฺสโม.
รสหวานปานน้ำผึ้งพลัดร่วงลงจากเกสรดอกไม้
มาติดค้างอยู่บนใบบัว จึงชื่อว่าน้ำผึ้งใบบัว
อนึ่ง อาศรมนั้น เมื่อลมทิศใต้และทิศตะวันตกพัดมา
ก็เกลื่อนกลาดไปด้วยละอองเกสรดอกปทุม
ถูลา สิงฺฆาฏกา เจตฺถ สํสาทิยา ปสาทิยา
มจฺฉกจฺฉปพฺยาวิทฺธา พหู เจตฺถ มุปยานกา
มธุํ ภิเสหิ สวติ ขิรสปฺปิ มุฬาลิภิ.
ในสระโบกขรณีนั้นมีกระจับขนาดใหญ่
ทั้งข้าวสาลีอ่อนบ้าง แก่บ้าง
เหล่านั้นนั่นแหละล้มระเนระนาดอยู่บนพื้นดิน
และในสระโบกขรณีนั้น น้ำใสสะอาดมองเห็นฝูงปลา
เต่า และปูเป็นจำนวนมากที่กำลังว่ายไปมาเป็นกลุ่ม
รสที่ไหลออกจากเหง้าบัวและจากสายบัว
มีรสหวานปานน้ำผึ้ง นมสด และเนยใสที่เจือปนด้วยน้ำนม
สุรภี ตํ วนํ วาติ นานาคนฺธสเมริตํ (๑)
สมฺมทฺทเตว คนฺเธน ปุปฺผสาขาหิ ตํ วนํ
ภมรา ปุปฺผคนฺเธน สมนฺตามภินาทิตา.
- ๑ฉ.ม. นานาคนฺธสโมทิตํ
ไม้ป่านั้นมีกลิ่นต่าง ๆ มีลมโชยพัดมา
หอมฟุ้งตลบอบอวลเหมือนจะยังชนผู้มาถึงแล้ว
ให้บันเทิงเบิกบานด้วยกลิ่นและพวงดอกไม้
หมู่ภมรก็โผบินร่อนส่งเสียงกระหึ่มอยู่รายรอบ
เพราะกลิ่นหอมของดอกไม้
อเถตฺถ สกุณา สนฺติ นานาวณฺณา พหู ทิชา
โมทนฺติ สห ภริยาหิ อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน.
อนึ่ง ที่ใกล้อาศรมนี้
มีฝูงนกจำนวนมากที่มีสีต่าง ๆ กัน
ต่างก็บันเทิงใจอยู่กับคู่ของตน
กู่ร้องประชันเสียงกันและกัน
นนฺทิกา ชีวปุตฺตา จ ชีวปุตฺตา ปิยา จ โน
ปิยา ปุตฺตา ปิยา นนฺทา ทิชา โปกฺขรณีฆรา.
ยังมีฝูงนกอีก ๔ ฝูง อาศัยอยู่ใกล้สระโบกขรณี
คือ ฝูงนกนันทิกา ฝูงนกชีวปุตตา
ฝูงนกปุตตาปิยาจโน ฝูงนกปิยปุตตาปิยานันทา
- ๑ฝูงนก ๔ ฝูง หมายถึงนกที่มีชื่อต่างกันตามเสียงร้อง ฝูงนกนันทิการ้องว่า “ข้าแต่พระเวสสันดรผู้เป็น นาย ขอให้ท่านอยู่ในป่านี้อย่างเพลิดเพลินเถิด” ฝูงนกชีวปุตตาร้องว่า “ขอให้พระองค์และพระราชโอรส จงเป็นอยู่สบาย” ฝูงนกปุตตาปิยาจโนร้องว่า “ขอให้พระองค์และพระโอรสสุดที่รักจงมีชีวิตอยู่” ฝูงนก ปิยปุตตาปิยานันทาร้องว่า “ขอให้พระองค์และพระราชโอรสสุดที่รักจงเพลิดเพลิน” (ขุ.ชา.อ. ๑๐/๑๙๙๙/๓๖๕)
มาลาว คนฺถิตา ฐนฺติ ธชคฺคาเนว ทิสฺสเร
นานาวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ กุสเลหิ สุคนฺถิตา
ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ.
ดอกไม้ทั้งหลาย ตั้งเรียงรายกันอยู่
เหมือนพวงมาลัยที่เขาร้อยไว้
หมู่ไม้เหล่านั้นย่อมปรากฏดังยอดธงชัย มีดอกสีต่าง ๆ กัน
ดังนายช่างผู้ฉลาดได้เก็บมาเรียงร้อยไว้เป็นอย่างดี
ซึ่งเป็นสถานที่ที่พระราชาเวสสันดร
พร้อมด้วยพระโอรสทั้งหลายประทับอยู่
ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ อาสทญฺจ มสญฺชฏํ
จมฺมวาสี ฉมา เสติ ชาตเวทํ นมสฺสติ.
พระองค์ทรงเพศเป็นนักบวชอันประเสริฐ
ทรงขอสอยผลไม้ เครื่องบูชาไฟและชฎา
ทรงนุ่งห่มหนังเสือ บรรทมเหนือพื้นดินและทรงบูชาไฟอยู่
(ชูชกกล่าวว่า)
อิทญฺจ เม สตฺตุภตฺตํ มธุนา ปฏิสํยุตํ
มธุปิณฺฑิกา จ สุกตาโย สตฺตุภตฺตํ ททามิ เต.
ก็ข้าวสัตตุผงที่ระคนด้วยน้ำผึ้ง
และข้าวสัตตุก้อนที่มีรสหวานอร่อยของเรานี้
ที่นางอมิตตตาได้จัดแจงให้ เราจะแบ่งให้แก่เจ้า
(พรานเจตบุตรกล่าวว่า)
ตุเยฺหว สมฺพลํ โหตุ นาหํ อิจฺฉามิ สมฺพลํ
อิโตปิ พฺรเหฺม คณฺหาหิ คจฺฉ พฺรหฺเม ยถาสุขํ.
ท่านพราหมณ์ ขอจงเอาไว้เป็นเสบียงทางของท่านเถิด
ข้าพเจ้าไม่ปรารถนาเสบียงทาง ท่านพราหมณ์
ขอท่านจงรับเอาคืนไปจากที่นี้เถิด ขอท่านจงไปตามสบายเถิด
อยํ เอกปที เอติ อุชุํ คจฺฉติ อสฺสมํ
อิสีปิ อจฺจุโต ตตฺถ ปงฺกทนฺโต รชสฺสิโร
ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ อาสทญฺจ มสญฺชฏํ.
ทางนี้เป็นทางเดินไปได้คนเดียว ตรงไปยังอาศรม
แม้อัจจุตฤๅษีผู้อยู่ในอาศรมนั้นเป็นผู้มีขี้ฟันเขรอะ
มีศีรษะเปื้อนด้วยธุลี ทรงเพศเป็นนักบวชอันประเสริฐ
ถือขอสอยผลไม้ เครื่องบูชาไฟและชฎาอยู่
จมฺมวาสี ฉมา เสติ ชาตเวทํ นมสฺสติ
ตํ ตฺวํ คนฺตฺวาน ปุจฺฉสฺสุ โส เต มคฺคํ ปวกฺขติ.
เป็นผู้นุ่งห่มหนังเสือ นอนเหนือพื้นดิน และบูชาไฟ
เชิญท่านไปถามฤๅษีนั้นดูเถิด ฤๅษีจักบอกทางให้แก่ท่าน
อิทํ สุตฺวา พฺรหฺมพนฺธุ เจตํ กตฺวา ปทกฺขิณํ
อุทคฺคจิตฺโต ปกฺกามิ เยนาสิ อจฺจุโต อิสิ.
จูฬวนวณฺณนา.
ชูชกผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพราหมณ์
ครั้นได้ฟังคำแนะนำนี้แล้วกระทำประทักษิณ
มีใจเบิกบาน อำลาพรานเจตบุตร
แล้วหลีกไปในทางที่อัจจุตฤๅษีอยู่
พรรณนากัณฑ์จุลพน จบ
มหาวนวณฺณนา คจฺฉนฺโต โส ภารทฺวาโช อทฺทส อจฺจุตํ อิสึ
ทิสฺวาน ตํ ภารทฺวาโช สมฺโมทิ อิสินา สห.
มหาวนวัณณนา
พรรณนากัณฑ์มหาพน
พราหมณ์ชูชกภารทวาชะนั้น
เมื่อเดินไปก็ได้พบอัจจุตฤๅษี ครั้นพบแล้ว
ได้ทักทายปราศรัยกับอัจจุตฤๅษีว่า
กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ กจฺจิ โภโต อนามยํ
กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปสิ กจฺจิ มูลผลา พหู.
พระคุณเจ้าไม่มีโรคเบียดเบียนหรือ สุขสำราญดีหรือ
เลี้ยงอัตภาพด้วยการแสวงหามูลผลาหารสะดวกหรือ
มูลผลาหารก็มีมากหรือ
กจฺจิ ฑํสา มกสา จ อปฺปเมว สิรีสปา
วเน วาฬมิคากิณฺเณ กจฺจิ หึสา น วิชฺชติ.
เหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลานมีน้อยหรือ
ในป่าที่มีเนื้อร้ายพลุกพล่าน ไม่มีมาเบียดเบียนหรือ
(อัจจุตฤๅษีกล่าวว่า)
กุสลญฺเจว เม พฺรเหฺม อโถ พฺรเหฺม อนามยํ
อโถ อุญฺเฉน ยาเปมิ อโถ มูลผลา พหู.
พราหมณ์ เราไม่มีโรคเบียดเบียน เราสุขสบายดี
อนึ่ง เราเลี้ยงอัตภาพด้วยการแสวงหามูลผลาหารสะดวกดี
ทั้งมูลผลาหารก็มีมาก
อโถ ฑํสา มกสา จ อปฺปเมว สิรีสปา
วเน วาฬมิคากิณฺเณ หึสา มยฺหํ น วิชฺชติ.
อนึ่ง เหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลานก็มีน้อย
ในป่าที่มีเนื้อร้ายอยู่พลุกพล่าน ก็ไม่มีมาเบียดเบียนเราเลย
พหูนิ วสฺสปูคานิ อสฺสเม สมฺมโต (๑) มม
นาภิชานามิ อุปฺปนฺนํ อาพาธํ อมโนรมํ.
- ๑ฉ.ม. วสโต
หลายปีมาแล้ว เรามาอยู่อาศรมของเรา
ยังไม่รู้จักอาพาธที่ไม่น่ารื่นรมย์ซึ่งจะเกิดขึ้น
สฺวาคตนฺเต มหาพฺรเหฺม อโถ เต อทุราคตํ
อนฺโต ปวิส ภทฺทนฺเต ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต.
มหาพราหมณ์ ท่านมาดีแล้ว มิได้มาร้าย
ท่านผู้เจริญ ขอเชิญเข้าไปข้างใน
เชิญล้างเท้าทั้ง ๒ ของท่านเถิด
ตินฺทุกานิ ปิยาลานิ มธุเก กาสมาริโย
ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ ภุญฺช พฺรเหฺม วรํ วรํ.
ผลมะพลับ ผลมะหาด ผลมะซาง ผลหมากเม่า
มีรสหวานปานน้ำผึ้ง เชิญท่านเลือกบริโภคแต่ผลดี ๆ เถิด
อิทํปิ ปานียํ สีตํ อาภตํ คิริคพฺภรา
ตโต ปิว มหาพฺรเหฺม สเจ ตฺวํ อภิกงฺขสิ.
น้ำดื่มเย็นสนิทที่เรานำมาจากซอกเขา
มหาพราหมณ์ ถ้าท่านต้องการ ก็เชิญดื่มเถิด
(ชูชกกล่าวว่า)
ปฏิคฺคหิตํ ยํ ทินฺนํ สพฺพสฺส อคฺฆิยํ กตํ
สญฺชยสฺส สกํ ปุตฺตํ สิวีหิ วิปฺปวาสิตํ
ตมหํ ทสฺสนมาคโต ยทิ ชานาสิ สํส เม.
สิ่งใดที่พระคุณเจ้าให้แล้ว
สิ่งนั้นทั้งหมดเป็นอันข้าพเจ้ารับไว้แล้ว
บรรณาการพระคุณเจ้าได้ทำไว้ทุกอย่างแล้ว
ข้าพเจ้ามาก็เพื่อจะเยี่ยมเยือนพระราชาเวสสันดร
พระโอรสของพระเจ้ากรุงสญชัย
ซึ่งพลัดพรากจากชาวกรุงสีพีมาช้านาน
ถ้าพระคุณเจ้าทราบสถานที่ประทับ
ก็โปรดแจ้งแก่ข้าพเจ้าเถิด
(อัจจุตฤๅษีกล่าวว่า)
น ภวํ เอติ ปุญฺญตฺถํ สิวิราชสฺส ทสฺสนํ
มญฺเญ ภวํ ปตฺถยติ รญฺโญ ภริยํ ปติพฺพตํ
มญฺเญ กณฺหาชินํ ทาสึ ชาลึ ทาสญฺจ อิจฺฉสิ.
ท่านผู้เจริญ มาเพื่อต้องการบุญ
เพื่อเยี่ยมเยือนพระเวสสันดรเจ้ากรุงสีพีก็หาไม่
เราเข้าใจว่าท่านปรารถนา(จะมาขอ)พระชายา
ผู้เคารพนบนอบพระราชาไปเป็นภรรยา
หรือมิฉะนั้น ท่านก็ปรารถนา(จะมาขอ)
พระกัณหาชินาไปเป็นทาสีและพระชาลีไปเป็นทาส
อถวา ตโย มาตาปุตฺเต อรญฺญา เนตุมาคโต
น ตสฺส โภคา วิชฺชนฺติ ธนํ ธญฺญญฺจ พฺราหฺมณ.
หรือหาไม่ ก็มาเพื่อจะนำทั้งพระมารดา
และพระโอรสทั้ง ๓ พระองค์ไปจากป่า
ท่านพราหมณ์ โภคะทั้งหลาย ทรัพย์สิน
และข้าวเปลือกของพระเวสสันดรนั้นไม่มี
(ชูชกกล่าวว่า)
อกุทฺธรูโปหํ โภโต นาหํ ยาจิตุมาคโต
สาธุ ทสฺสนมริยานํ สนฺนิวาโส สทา สุโข.
ข้าพเจ้าเป็นผู้ที่ท่านยังไม่สมควรจะโกรธเคือง
เพราะข้าพเจ้ามิได้มาเพื่อขอ
การพบเห็นพระอริยะเป็นการดี
การอยู่ร่วมกับพระอริยะเป็นสุขทุกเมื่อ
อทิฏฺฐปุพฺโพ สิวิราชา สิวีหิ วิปฺปวาสิโต
ตมหํ ทสฺสนมาคโต ยทิ ชานาสิ สํส เม.
ข้าพเจ้าไม่เคยได้พบพระเวสสันดรเจ้ากรุงสีพี
ผู้ทรงพลัดพรากจากชาวกรุงสีพีมานาน
ข้าพเจ้ามาเพื่อเยี่ยมเยือนพระองค์
ถ้าพระคุณเจ้ารู้จักสถานที่ประทับ
โปรดบอกแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด
(อัจจุตฤๅษีกล่าวว่า)
เอส เสโล มหาพฺรเหฺม ปพฺพโต คนฺธมาทโน
ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ.
มหาพราหมณ์ นั่นภูเขาคันธมาทน์ศิลาล้วน
ซึ่งเป็นที่ประทับอยู่ของพระเวสสันดร
พร้อมด้วยพระโอรสทั้งหลายและพระชายา
ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ อาสทญฺจ มสญฺชฏํ
จมฺมวาสี ฉมา เสติ ชาตเวทํ นมสฺสติ.
พระองค์ทรงเพศนักบวชอันประเสริฐ
ทรงขอสอยผลไม้ เครื่องบูชาไฟและชฎา
นุ่งห่มหนังเสือ บรรทมเหนือพื้นดินและทรงบูชาไฟอยู่
เอเต นีลา ปทิสฺสนฺติ นานาผลธรา ทุมา
อุคฺคตา อพฺภกูฏาว นีลา อญฺชนปพฺพตา.
ทิวไม้เขียวนั้นมีผลหลากหลาย
และภูผาสูงยอดเสียดเมฆเขียวชะอุ่ม
นั่นแลเป็นภูเขาที่เต็มไปด้วยดอกอัญชัน
ธวสฺสกณฺณา ขทิรา สาลา ผนฺทนมาลุวา
สมฺปเวธนฺติ วาเตน สกึ ปีตาว มาณวา.
นั่นหมู่ไม้ตะแบก หูกวาง ไม้ตะเคียน
ไม้รัง ไม้สะคร้อ และย่านทราย อ่อนไหวไปตามลม
เหมือนมาณพดื่มสุราครั้งเดียวก็ซวนเซไปมาอยู่
อุปริ ทุมปริยาเยสุ สงฺคีติโยว สุยฺยเร
นชฺชุหา โกกิลา สงฺฆา สมฺปตนฺติ ทุมา ทุมํ.
ท่านจะได้ยินเสียงนกนานาชนิด
ที่จับอยู่บนกิ่งไม้ดุจดังเสียงทิพยสังคีต
คือ นกโพระดก นกดุเหว่า ส่งเสียงขันคูกู่ร้อง
บินขวักไขว่ไปมาจากต้นหนึ่งไปยังอีกต้นหนึ่ง
อวฺหยนฺเตว คจฺฉนฺตํ สาขาปตฺตสมีริตา
รมยนฺเตว อาคนฺตํ โมทยนฺติ นิวาสินํ
ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ.
ทั้งหมู่ไม้ที่ต้องลมพัดสะบัดกิ่งใบไหวพลิ้วเสียดสีกันไปมา
เหมือนจะเรียกคนผู้กำลังเดินผ่านไปให้หวนกลับมา
และเหมือนจะเชิญชวนเหล่าชนผู้กำลังเดินผ่านมา
ให้ชื่นชมรื่นรมย์พักผ่อน ณ สถานที่ที่พระราชาเวสสันดร
พร้อมด้วยพระโอรสทั้งหลายและพระชายาประทับอยู่
ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ อาสทญฺจ มสญฺชฏํ
จมฺมวาสี ฉมา เสติ ชาตเวทํ นมสฺสติ.
พระองค์ทรงเพศนักบวชอันประเสริฐ
ทรงขอสอยผลไม้ เครื่องบูชาไฟและชฎา
นุ่งห่มหนังเสือ บรรทมเหนือพื้นดินและทรงบูชาไฟอยู่
กเรริมาลา วิตตา ภูมิภาเค มโนรเม
สทฺทลา หริตา ภูมิ น ตตฺถุทฺธํสเต รโช.
ที่ภูมิภาคอันน่ารื่นรมย์ใจ มีดอกกุ่มร่วงหล่นเรี่ยราด
พื้นแผ่นดินเขียวชะอุ่มไปด้วยหญ้าแพรก
ณ ที่นั้น ไม่มีผงธุลีฟุ้งขึ้นเลย
มยูรคีวสงฺกาสา ตูลผสฺสสมูปมา
ติณานิ นาติวตฺตนฺติ สมนฺตา จตุรงฺคุลา.
หญ้านั้นสีเขียวคล้ายสร้อยคอนกยูง
อ่อนนุ่มเหมือนสัมผัสสำลี
หญ้ารายรอบยาวไม่เกิน ๔ นิ้ว
อมฺพา ชมฺพู กปิฏฺฐา จ นีเจ ปกฺกา จุทุมฺพรา
ปริโภเคหิ รุกฺเขหิ วนนฺตํ รติวฑฺฒนํ.
ต้นมะม่วง ชมพู่ มะขวิด
และมะเดื่อมีผลสุกอยู่ในที่ต่ำ ๆ
ป่านั้นเป็นสถานที่เพิ่มความรื่นรมย์มากขึ้น
เพราะมีหมู่ไม้ที่ใช้บริโภคได้
เวฬุริยวณฺณสนฺนิภํ มจฺฉคุมฺพนิเสวิตํ
สุจึ สุคนฺธํ สลิลํ อาโป ตตฺถปิ สนฺทติ.
มีน้ำใสสะอาดกลิ่นหอม สีเหมือนแก้วไพฑูรย์
เป็นที่อยู่อาศัยของฝูงปลาหลั่งไหลไปในป่านั้น
ตสฺสาวิทูเร โปกฺขรณี ภูมิภาเค มโนรเม
ปทุมุปฺปลสญฺฉนฺนา เทวานมิว นนฺทเน.
ภูมิภาคเป็นที่น่ารื่นรมย์ใจ ไม่ห่างไกลจากอาศรมนั้น
มีสระโบกขรณีดารดาษไปด้วยดอกปทุมและดอกอุบล
เหมือนมีในอุทยานนันทวันของพวกเทวดา
ตีณิ อุปฺปลชาตานิ ตสฺมึ สรสิ พฺราหฺมณ
วิจิตฺตํ นีลาเนกานิ เสตา โลหิตกานิ จ.
พราหมณ์ ในสระโบกขรณีนั้น
มีอุบลอยู่ ๓ เหล่า คือ อุบลเขียว อุบลขาว
และอุบลแดง งามตระการตามากมาย
โขมาว ตตฺถ ปทุมา เสตโสคนฺธิเกหิ จ
กลมฺพเกหิ สญฺฉนฺโน มุจลินฺโท นาม โส สโร.
ในสระนั้นมีดอกปทุมสีขาวดังผ้าโขมพัสตร์
สระนั้นชื่อสระมุจลินท์
ดารดาษไปด้วยอุบลขาว จงกลนี และผักทอดยอด
อเถตฺถ ปทุมา ผุลฺลา อปริยนฺตาว ทิสฺสเร
คิมฺหา เหมนฺติกา ผุลฺลา ชณฺณุตคฺฆา อุปตฺถรา.
อนึ่ง ในสระนี้มีปทุมชาติบานสะพรั่ง
ปรากฏดังจะหาที่สุดมิได้
บ้างก็บานในฤดูคิมหันต์ บ้างก็บานในฤดูเหมันต์
ปรากฏเหมือนลอยอยู่บนน้ำซึ่งลึกประมาณเพียงเข่า
สุรภี สมฺปวายนฺติ วิจิตฺตปุปฺผสนฺถตา
ภมรา ปุปฺผคนฺเธน สมนฺตามภินาทิตา.
ปทุมชาติงามตระการตาชูดอกสะพรั่ง
ส่งกลิ่นอบอวล
หมู่ภมรก็โผบินร่อนเสียงดังกระหึ่มอยู่รายรอบ
เพราะกลิ่นหอมของดอกไม้
อเถตฺถ อุทกนฺตสฺมึ รุกฺขา ติฏฺฐนฺติ พฺราหฺมณ
กทมฺพา ปาฏลี ผุลฺลา โกวิฬารา จ ปุปฺผิตา.
พราหมณ์ ณ ริมรอบขอบสระนี้
มีต้นไม้ขึ้นมากมายเช่นต้นกระทุ่ม
ต้นแคฝอย และต้นทองหลาง ผลิดอกออกช่อบานสะพรั่ง
องฺโกลา กิจฺจิการา (๑) จ ปาริชญฺญา จ ปุปฺผิตา
วารณา วุยฺหนา (๒) รุกฺขา มุจลินฺทมุภโต (๓) สรํ.
- ๑ฉ.ม. กจฺฉิการา
- ๒ฉ.ม. วยนา, สี.อิ. สายนา
- ๓สี.อิ. มุจลินฺทมภิโต
ต้นปรู ไม้ซาก ไม้ปาริชาติ ก็มีดอกบานสะพรั่ง
ต้นกากะทิงมีอยู่ที่ ๒ ฟากฝั่งของสระมุจลินท์
สิรีสา เสตปาริสา สาธุ วายนฺติ ปทฺมกา
นิคฺคุณฺฑี สิรีนิคฺคุณฺฑี อสนา เจตฺถ ปุปฺผิตา.
ต้นซึก ต้นแคขาว บัวบกส่งกลิ่นฟุ้งไป
ต้นคนทีสอ ต้นคนที ต้นเขมา และต้นประดู่
ขึ้นอยู่ใกล้สระนั้น มีดอกบานสะพรั่ง
ปงฺกุรา (๑) พหุลา เสลา โสภญฺชนา จ ปุปฺผิตา
เกตกา กณิการา จ กนเวรา จ ปุปฺผิตา.
- ๑ฉ.ม. ปงฺคุรา
ต้นมะคำไก่ ไม้มะซาง ต้นแก้ว ต้นมะรุม
การะเกด กรรณิการ์ และชบา ผลิดอกบานสะพรั่ง
อชฺชุนา อชฺชุกณฺณา จ มหานามา จ ปุปฺผิตา
สมฺปุปฺผิตคฺคา (๑) ติฏฺฐนฺติ ปชฺชลนฺเตว กึสุกา.
- ๑ฉ.ม. สุปุปฺผิตคฺคา
ต้นรกฟ้า ต้นอินทนิล ต้นกระท้อน และต้นทองกวาว
ต่างก็ผลิดอกออกช่อและยอดแดงระเรื่อ
เสตปณฺณี สตฺตปณฺณา กทลิโย กุสุมฺภรา
ธนุตกฺการี ปุปฺเผหิ สีสปาวรณานิ จ.
ไม้มะรื่น ตีนเป็ด กล้วย ต้นคำฝอย นมแมว
คนทา ประดู่ลาย และสลอด ผลิดอกบานสะพรั่ง
อจฺฉิปา (๑) สลฺลวา (๒) รุกฺขา สลฺลกิโย จ ปุปฺผิตา
เสตเครุ จ ตครา มํสิกุฏฺฐา กุลาวรา.
- ๑ฉ.ม. อิจฺฉิวา
- ๒สี. สหลา. อิ. สิมลา
ต้นมะไฟ ต้นงิ้ว ช้างน้าว พุดขาว กฤษณา
โกฐเขมา และโกฐสอ ผลิดอกบานสะพรั่ง
ทหรา รุกฺขา วุฑฺฒธา จ อกุฏิลา เจตฺถ ปุปฺผิตา
อสฺสมํ อุภโต ฐนฺติ อคฺยาคารํ สมนฺตโต.
ณ บริเวณสระนั้น มีต้นไม้ที่มีทั้งอ่อนและแก่
ต้นไม่คดงอ ผลิดอกแย้มบาน
ตั้งอยู่ทั้ง ๒ ข้างอาศรมรอบเรือนไฟ
อเถตฺถ อุทกนฺตสฺมึ พหู ชาตา ผณิชฺชกา
มุคฺคติโย กรติโย เสวาลสีสกา พหู.
อนึ่ง ที่ริมรอบขอบสระนี้ มีพรรณไม้เกิดขึ้นมากมาย
คือ ตะไคร้ ถั่วเขียว ถั่วราชมาส สาหร่าย และสันตะวา
อุทฺธาปวตฺตํ (๑) อุลฺลุฬิตํ มกฺขิกา หิงฺคุชาลิกา
ทาสิมกญฺชโก เจตฺถ พหู นีเจ กลมฺพกา.
- ๑ฉ.ม. อุทฺทาปวตฺตํ
น้ำในสระนี้ ถูกลมรำเพยพัด
เกิดเป็นระลอกคลื่นกระทบฝั่ง
มีหมู่แมลงโผบินเคล้าเกสรดอกไม้ที่แย้มบาน
สีเสียดเทศ เต่าร้าง และผักทอดยอดมีอยู่มาก
(๑) เอฬมฺพเกหิ สญฺฉนฺนา ๔ รุกฺขา ติฏฺฐนฺติ พฺราหฺมณ
สตฺตาหํ ธาริยมานานํ คนฺโธ เตสํ น ฉิชฺชติ.
- ๑- ๔ เอลมฺผุรกสญฺฉนฺนา
พราหมณ์ ต้นไม้ทั้งหลายดารดาษไปด้วยกล้วยไม้ชนิดต่าง ๆ
กลิ่นของบุปผชาติเหล่านั้นหอมอบอวล
อยู่ได้ถึง ๗ วัน ไม่ระเหยหายไป
อุภโต สรํ มุจลินฺทํ ปุปฺผา ติฏฺฐนฺติ โสภนา
อินฺทีวเรหิ สญฺฉนฺนํ วนนฺตมุปโสภติ.
บุปผชาติทั้งหลายเกิดอยู่เรียงราย ๒ ฟากฝั่ง
สระมุจลินท์ ล้วนแต่สวยงาม
ป่านั้นดารดาษไปด้วยต้นราชพฤกษ์ทำให้สวยงาม
อฑฺฒมาสํ ธาริยมานานํ คนฺโธ เตสํ น ฉิชฺชติ
นีลปุปฺผี เสตวารี ปุปฺผิตา คิริกณฺณิกา
กเลรุกฺเขหิ สญฺฉนฺนํ วนนฺตํ ตุลสีหิ จ.
กลิ่นดอกราชพฤกษ์นั้นหอมอบอวล
อยู่ได้ถึงกึ่งเดือน ไม่ระเหยหาย
ดอกอัญชันเขียว อัญชันขาว และกุ่มแดง มีดอกบานสะพรั่ง
ป่านั้นดารดาษไปด้วยอบเชยและแมงลัก
สมฺมทฺทเตว คนฺเธน ปุปฺผสาขาหิ ตํ วนํ
ภมรา ปุปฺผคนฺเธน สมนฺตามภินาทิตา.
เหมือนป่านั้นจะให้คนบันเทิงใจ
ด้วยดอกไม้และกิ่งไม้ที่มีกลิ่นหอม
หมู่ภมรก็โผบินร่อนเสียงดังกระหึ่มอยู่รายรอบ
เพราะกลิ่นหอมของดอกไม้
ตีณิ กกฺการุชาตานิ ตสฺมึ สรสิ พฺราหฺมณ
กุมฺภมตฺตานิ เจกานิ มุรมตฺตานิ (๑) ตา อุโภ.
- ๑ฉ.ม. มุรชมตฺตานิ
พราหมณ์ ณ ริมรอบขอบสระนั้น มีฟักแฟง แตง
น้ำเต้า ๓ ชนิด คือ ชนิดหนึ่งมีผลเขื่องขนาดเท่าหม้อ
อีก ๒ ชนิดเหล่านั้นมีผลโตขนาดเท่าตะโพน
อเถตฺถ สาสโป พหุโก นาทิโย หริตายุโต
อสี ตาลาว ติฏฺฐนฺติ เฉชฺชา อินฺทีวรา พหู.
อนึ่ง ที่ใกล้สระนี้ มีเมล็ดพันธุ์ผักกาด
เป็นจำนวนมาก ทั้งกระเทียมที่มีใบเขียวสด
ต้นเหลาชะโอนตั้งอยู่เหมือนต้นตาล
ผักสามหาวเป็นจำนวนมากควรเด็ดดอกด้วยกำมือ
อปฺโผฏา สุริยวลฺลี จ กาฬียา มธุคนฺธิยา
อโสกา มุทยนฺตี จ วลฺลิโภ ขุทฺทปุปฺผิโย.
มีเถาโคกกระออม นมตำเลีย เถาหญ้านาง
เถาชะเอม ไม้อโศก ต้นเทียน บอระเพ็ดไฟ ชิงช้าชาลี
โกรณฺฑกา อโนชา จ ปุปฺผิตา นาคมลฺลิกา (๑)
รุกฺขมารุยฺห ติฏฺฐนฺติ ผุลฺลา กึสุกวลฺลิโย.
- ๑สี.อิ. นาควลฺลิกา
ว่านหางช้าง อังกาบ เถาพลุ และมะลิซ้อน มีดอกแย้มบาน
ต้นทองกวาวเครือมีดอกบานสะพรั่ง ขึ้นอยู่ตามต้นไม้
กเฏรุหา จ วาสนฺตี โยธิกา มธุคนฺธิยา
นิลิยา สุมนา ภณฺฑี โสภติ ปทุมุตฺตโร.
ต้นก้างปลา กำยาน คัดเค้า ชะเอม มะลิเลื้อย
มะลิธรรมดา ชบา บัวบก งดงาม
ปาฏลี สมุทฺทกปฺปาสี กณิการา จ ปุปฺผิตา
เหมชาลาว ทิสฺสนฺติ รุจิรคฺคิ สิขูปมา.
ต้นแคฝอย ฝ้ายทะเล และกรรณิการ์มีดอกเบ่งบาน
ปรากฏดังข่ายทองงดงาม ระเรื่อ เปรียบเหมือนเปลวเพลิง
ยานิ ตานิ จ ปุปฺผานิ ถลชานุทกานิ จ
สพฺพานิ ตตฺถ ทิสฺสนฺติ เอวํ รมฺโม มโหทธิ.
ดอกไม้ที่เกิดบนบกและเกิดในน้ำเหล่านั้น
ทั้งหมดต่างก็ปรากฏอยู่ในสระนั้น
เพราะมีน้ำขังอยู่มากน่ารื่นรมย์ ด้วยประการฉะนี้
อถสฺสา โปกฺขรณิยา พหุกา วาริโคจรา
โรหิตา นรปีสิงฺคู (๑) กุมฺภิลา มกรา สุสู.
- ๑ฉ. นฬปิ สิงฺคู
อนึ่ง ในสระโบกขรณีนั้น
มีปลาที่แหวกว่ายอยู่ในน้ำมากชนิด
คือ ปลาตะเพียน ปลาช่อน ปลาดุก
จระเข้ ปลามังกร ปลากา
มธุ จ มธุลฏฺฐิ จ ตาลิสา จ ปิยงฺคุกา
กุทฺทชา (๑) ภทฺทมุตฺตา จ เสตปุปฺผา จ โลลุปา.
- ๑ฉ.ม. กุฏนฺทชา
ณ ที่ใกล้สระนั้น มีชะเอมต้น ชะเอมเครือ กำยาน
ประยงค์ เนระพูสี แห้วหมู สัตตบุษย์ สมุลแว้ง
สุรภี จ รุกฺขา ตครา พหุกา ตุงฺควณฺฏกา (๑)
ปทฺมกา นรทา กุฏฺฐา ฌามกา จ หเรณุกา.
- ๑ก. ตุงฺควลฺลิโย, ม. ตุงฺควลฺลิกา
พิมเสน สามสิบ กฤษณา เถากระไดลิงเป็นจำนานมาก
บัวบก โกฐขาว กระทุ่มเลือด ต้นหนาด
หลิทฺทกา คนฺธสิลา หริเวรา (๑) จ คุคฺคุลา
วิเภทิกา โจรโกฏฺฐา (๒) กปฺปุรา จ กลิงฺคุกา.
- ๑ฉ.ม. หิริเวรา
- ๒ฉ.ม. โจรกา กุฏฺฐา
ขมิ้น แก้มหอม หรดาล กำคูณ สมอพิเภก
ไคร้เครือ การะบูร และกลิงคุก
อเถตฺถ สีหา พฺยคฺฆา จ ปุริสาลู จ หตฺถิโย
เอเณยฺยา ปสทา เจว โรหิตา (๑) สรภา มิคา.
- ๑ฉ.ม. โรหิจฺจา
อนึ่ง ในป่านั้น มีสัตว์หลากหลายชนิด คือ
ราชสีห์ เสือโคร่ง ยักษิณีมีหน้าดุจฬา ช้างพัง
ช้างพลาย เนื้อทราย เนื้อฟาน ละมั่ง และอีเห็น
โกฏฺฐสุณา สุโณปิ จ ตุลิยา นฬสนฺนิภา
จามรี จลนี ลงฺฆี ฌาปิตา มกฺกฏา ปิจุ.
สุนัขจิ้งจอก หมาใน บ่าง กระรอก
จามรี ชะนี ลิงลม ค่าง ลิง ลิงจุ่น
กกฺกฏา กฏมายา จ อิกฺกา โคณสิรา พหู
ขคฺคา วราหา นกุลา กาฬเกตฺถ พหูตโส.
ณ ที่ใกล้สระนั้น มีกวาง กระทิง หมี วัวป่า แรด
หมู พังพอน และงูเห่า เป็นจำนวนมาก
มหึสา โสณสิงฺคาลา ปมฺปกา จ สมนฺตโต
อากุจฺจา (๑) ปจลากา จ จิตฺรกา จาปิ ทีปิโย.
- ๑ฉ.ม. อากุจฺฉา
กระบือ หมาใน สุนัขจิ้งจอก กิ้งก่า ตะกวด เหี้ย
เสือดาว และเสือเหลืองมีอยู่โดยรอบด้าน
เปลกา จ วิฆาสาทา สีหา โคคณิสาตกา (๑)
อฏฺฐปาทา จ โมรา จ ภสฺสรา จ กุกุฏฺฐกา.
- ๑ฉ.ม. โคคณิสาทกา
กระต่าย แร้ง ราชสีห์ และเสือปลา
สกุณชาติหลายชนิด คือ นกกวัก นกยูง นกหงส์ขาว ไก่ฟ้า
จงฺโกรา กุกฺกุฏา นาคา อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน
พกา พลากา นชฺชุหา ทินฺทิภา โกญฺชวาทิกา. (๑)
- ๑ฉ.ม. โกญฺชวาชิตา
นกกะปูด ไก่ป่า นกหัสดีลิงค์ ร่ำร้องคูขันหากันและกัน
นกยางโทน นกยางกรอก นกโพระดก นกต้อยตีวิด นกกระเรียน
พฺยคฺฆินสา โลหปิฏฺฐา จปฺปกา (๑) ชีวชีวกา
กปิญฺชรา ติตฺติราโย กุลา จ ปฏิกุฏฺฐกา.
- ๑ฉ.ม. ปมฺมกา
เหยี่ยวดำ เหยี่ยวแดง นกช้อนหอย นกพริก นกคับแค
นกแขวก นกกด นกกระเต็นใหญ่ นกนางแอ่น
มณฺฑาลกา เจลเกฬุ (๑) ภณฺฑุติตฺติรนามกา
เจลาวกา ปิงฺคลาโย โคฏกา องฺคเหตุกา.
- ๑ฉ.ม. เจลเกฏุ
นกคุ่ม นกกระทา นกกระทุง นกกระจอก
นกกระจาบ นกกระเต็นน้อย นกกางเขน
กรวิกา (๑) จ สคฺคา จ อุหุงฺการา จ กุกฺกุหา
นานาทิชคณากิณฺณํ นานาสรนิกูชิตํ.
- ๑ฉ.ม. กรวิยา. เอวมุปริปิ
นกการเวก นกแอ่นลม นกเงือก นกออก
สระมุจลินท์เกลื่อนกล่นไปด้วยฝูงนกนานาชนิด
กู่ร้องขานขันด้วยเสียงต่าง ๆ กัน
อเถตฺถ สกุณา สนฺติ นีลกา มญฺชุภาณิกา
โมทนฺติ สห ภริยาหิ อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน.
อนึ่ง ณ ที่ใกล้สระนี้ มีฝูงนกมากมายมีขนปีกงามวิจิตร
มีเสียงไพเราะเสนาะโสตบันเทิงใจอยู่กับคู่ของตน
กู่ร้องประชันเสียงกันและกัน
อเถตฺถ สกุณา สนฺติ ทิชา มญฺชุสฺสราสิตา
เสตกฺชิกุฏา (๑) ภทฺรกฺขา อณฺฑชา จิตฺรเปกฺขุณา.
- ๑ฉ.ม. เสตจฺฉิกุฏา
อนึ่ง ที่ใกล้สระนี้ มีฝูงนกส่งเสียงร้องไพเราะเป็นนิตย์
มีตางามประกอบด้วยเบ้าตาขาว มีฝูงนกที่มีขนปีกงามวิจิตร
อเถตฺถ สกุณา สนฺติ ทิชา มญฺชุสฺสราสิตา
สิขณฺฑี นีลคีวาหิ อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน.
อนึ่ง ที่ใกล้สระนี้ มีฝูงนกส่งเสียงร้องไพเราะเป็นนิตย์
มีหงอน มีสร้อยคอเขียว กู่ร้องประชันเสียงกันและกัน
กุกฺกุฏฺฐกา กุฬีรกา โกฏฺฐา โปกฺขรสาตกา
กาลาเมยฺยา พลิยกฺขา กทมฺพา สุวสาลิกา.
มีไก่เถื่อน ไก่ฟ้า นกเปล้า นกนางนวล เหยี่ยวดำ
เหยี่ยวนกเขา นกกาน้ำ นกแขกเต้า และนกสาลิกา
หลิทฺทา โลหิตา เสตา อเถตฺถ นฬกา พหู
วารณา ภิงฺคราชา จ กทมฺพา สุวโกกิลา.
อนึ่ง ที่ใกล้สระนี้ มีนกเป็นจำนวนมากเป็นพวก ๆ
คือ เหลือง แดง ขาว นกหัสดีลิงค์ พญาหงส์ทอง
นกกาน้ำ นกแขกเต้า นกเอี้ยง
อุกฺกุสา กุรุรา หํสา อาฏา ปริวเทนฺติกา
จากหํสา (๑) อติพลา นชฺชุหา ชีวชีวกา.
- ๑ฉ.ม. ปากหํสา
นกดุเหว่า นกอกขาว หงส์ขาว
นกเงือก นกเค้าแมว ห่าน
นกยาง นกโพระดก นกต้อยตีวิด
ปาเรวตา รวิหํสา จกฺกวากา นทีจรา
วารณาภิรุทา รมฺมา อุโภ กาลปกูชิโน.
นกพิราบ หงส์แดง นกจักรพาก นกเป็ดน้ำ
นกหัสดีลิงค์ ส่งเสียงร้องที่น่ารื่นรมย์ใจ
นกเหล่านั้นต่างก็ส่งเสียงร้องกู่ก้องหากันและกันที่เชิงเขา
ทั้งเช้าและเย็นอยู่เป็นนิตย์
อเถตฺถ สกุณา สนฺติ นานาวณฺณา พหู ทิชา
โมทนฺติ สห ภริยาหิ อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน.
อนึ่ง ที่ใกล้สระนี้ มีฝูงนกจำนวนมากที่มีสีต่าง ๆ กัน
บันเทิงใจอยู่กับคู่ของตนกู่ประชันเสียงกันและกัน
อเถตฺถ สกุณา สนฺติ นานาวณฺณา พหู ทิชา
สพฺเพ มญฺชู นิกูชนฺติ มุจลินฺทมุภโต สรํ.
อนึ่ง ที่ใกล้สระนี้ มีฝูงนกจำนวนมากที่สีต่าง ๆ กัน
ทั้งหมดต่างก็ขันคูกู่ร้องเสียงไพเราะ
อยู่ฟากฝั่งทั้ง ๒ ของสระมุจลินท์
อเถตฺถ สกุณา สนฺติ กรวิกา นาม เต ทิชา
โมทนฺติ สห ภริยาหิ อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน.
อนึ่ง ที่ใกล้สระนี้ มีฝูงนกการเวก
ต่างก็บันเทิงใจอยู่กับคู่ของตน กู่ประชันเสียงกันและกัน
อเถตฺถ สกุณา สนฺติ กรวิกา นาม เต ทิชา
สพฺเพ มญฺชู นิกูชนฺติ มุจลินฺทมุภโต สรํ.
อนึ่ง ที่ใกล้สระนี้ ฝูงนกการเวกทั้งหมดนั้น
ต่างก็กู่ร้องเสียงไพเราะอยู่ฟากฝั่งทั้ง ๒ ข้างของสระมุจลินท์
เอเณยฺย ปสทากิณฺณํ นาคสํเสวิตํ วนํ
นานาลตาหิ สญฺฉนฺนํ กทลีมิคเสวิตํ.
ป่านั้นเกลื่อนกล่นไปด้วยเนื้อทราย เนื้อฟาน
เป็นที่อยู่อาศัยของช้างพลายและช้างพัง
ดารดาษไปด้วยเถาวัลย์นานาชนิด
เป็นที่อาศัยอยู่ของฝูงชะมด
อเถตฺถ (๑) สามา พหุกา ๒ นีวาโร วรโก พหุ
สาลิ อกฏฺฐปาโก จ อุจฺฉุ ตตฺถ อนปฺปโก.
- ๑- ๒ ฉ.สี. สาสโป พหุโก
อนึ่ง ที่ใกล้สระนี้ มีธัญญชาติเป็นจำนวนมาก
คือ ข้าวฟ่าง ลูกเดือยเป็นอันมาก
ข้าวสาลีที่ไม่ต้องหุงด้วยฟืนไฟ และอ้อยมิใช่น้อยก็มีอยู่ในป่านั้น
อยํ เอกปที เอติ อุชุํ คจฺฉติ อสฺสมํ
ขุทํ ปิปาสํ อรตึ ตตฺถ ปตฺโต น วินฺทติ
ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ.
ทางนี้เป็นทางเดินไปได้คนเดียว ตรงไปยังอาศรม
คนผู้ไปถึงอาศรมซึ่งเป็นสถานที่ที่พระเจ้าเวสสันดร
พร้อมด้วยพระโอรสทั้งหลายประทับอยู่นั้น
จะไม่ประสบความหิว ความกระหาย และความไม่ยินดี
ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ อาสทญฺจ มสญฺชฏํ
จมฺมวาสี ฉมา เสติ ชาตเวทํ นมสฺสติ.
พระองค์ทรงเพศเป็นนักบวชอันประเสริฐ
ทรงขอสอยผลไม้ เครื่องบูชาไฟและชฏา
นุ่งห่มหนังเสือ บรรทมเหนือพื้นดินและบูชาไฟอยู่
อิทํ สุตฺวา พฺรหฺมพนฺธุ อิสึ กตฺวา ปทกฺขิณํ
อุทคฺคจิตฺโต ปกฺกามิ ยตฺถ เวสฺสนฺตโร อหุ.
มหาวนวณฺณนา.
ชูชกผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพราหมณ์
ครั้นได้ฟังคำแนะนำนี้แล้ว กระทำประทักษิณ
มีใจเบิกบาน อำลาท่านฤๅษี
แล้วหลีกไปยังสถานที่ที่พระเจ้าเวสสันดรประทับอยู่
พรรณนากัณฑ์มหาพน จบ
ทารกปพฺพ อุฏฺเฐหิ ชาลิ ปติฏฺฐ โปราณํ วิย ทิสฺสติ
พฺราหฺมณํ วิย ปสฺสามิ นนฺทิโย มาภิกีรเร.
กัณฑ์กุมาร
(พระเวสสันดรตรัสว่า)
ลุกขึ้นยืนเถิดนะ พ่อชาลี การมาของพวกยาจกในวันนี้
ปรากฏเหมือนที่พ่อเห็นพราหมณ์มาเมื่อครั้งก่อน ๆ
ความชื่นชมยินดีทำให้พ่อเกษมศานต์
(พระชาลีกราบทูลว่า)
อหํปิ ตาต ปสฺสามิ โย โส พฺรหฺมาว ทิสฺสติ
อทฺธิโก วิย อายาติ อติถี โน ภวิสฺสติ.
ข้าแต่พระบิดา แม้หม่อมฉันก็เห็นผู้นั้น
ปรากฏเหมือนพราหมณ์ ดูเหมือนคนเดินทาง
จักเป็นแขกของพวกเรา
(ชูชกทูลถามว่า)
กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ กจฺจิ โภโต อนามยํ
กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปถ กจฺจิ มูลผลา พหู.
พระองค์ไม่มีโรคเบียดเบียนหรือ ทรงสุขสำราญดีหรือ
เลี้ยงอัตภาพด้วยการแสวงหามูลผลาหารสะดวกหรือ
มูลผลาหารก็มีมากหรือ
กจฺจิ ฑํสา มกสา จ อปฺปเมว สิรีสปา
วเน วาฬมิคากิณฺเณ กจฺจิ หึสา น วิชฺชติ.
เหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลานมีน้อยหรือ
ในป่าที่มีเนื้อร้ายพลุกพล่าน ไม่มีมาเบียดเบียนหรือ
(พระเวสสันดรตรัสว่า)
กุสลญฺเจว โน พฺรเหฺม อโถ พฺรเหฺม อนามยํ
อโถ อุญฺเฉน ยาเปม อโถ มูลผลา พหู.
ท่านพราหมณ์ เราทั้งหลายไม่มีโรคเบียดเบียนเป็นสุขสำราญดี
อนึ่ง เราเลี้ยงอัตภาพด้วยการแสวงหามูลผลาหารสะดวกดี
ทั้งมูลผลาหารก็มีมาก
อโถ ฑํสา มกสา จ อปฺปเมว สรีสปา
วเน วาฬมิคากิณฺเณ หึสา มยฺหํ (๑) น วิชฺชติ.
- ๑ฉ. อมฺหํ
อนึ่ง เหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลานก็มีน้อย
ในป่าที่มีเนื้อร้ายอยู่พลุกพล่าน ก็ไม่มีมาเบียดเบียนเราเลย
สตฺต โน มาเส วสตํ อรญฺเญ ชีวิโสกินํ (๑)
อิทํปิ ปฐมํ ปสฺสามn พฺราหฺมณํ เทววณฺณินํ
อาทาย เวฬุวํ ทณฺฑํ อคฺคิหุตฺตํ กมณฺฑลุํ.
- ๑ฉ.ม. ชีวโสกินํ
เมื่อเรามาอยู่ในป่ามีชีวิตอันหงอยเหงาตลอด ๗ เดือน
เราเพิ่งจะเห็นท่านผู้เป็นพราหมณ์บูชาไฟ
ทรงพรตอันประเสริฐ ถือไม้เท้ามีสีดังผลมะตูม
และลักจั่นน้ำนี้เป็นคนแรก
สฺวาคตนฺเต มหาพฺรเหฺม อโถ เต อทุราคตํ
อนฺโต ปวิส ภทฺทนฺเต ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต.
ท่านมหาพราหมณ์ ท่านมาดีแล้ว มิได้มาร้าย
ท่านผู้เจริญ ขอเชิญเข้าไปข้างใน
เชิญล้างเท้าทั้ง ๒ ของท่านเถิด
ตินฺทุกานิ ปิยาลานิ มธุเก กาสมาริโย
ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ ภุญฺช พฺรเหฺม วรํ วรํ.
พราหมณ์ ผลมะพลับ ผลมะหาด ผลมะซาง
ผลหมากเม่ามีรสหวานปานน้ำผึ้ง
เชิญท่านเลือกฉันแต่ผลดี ๆ เถิด
อิทํปิ ปานียํ สีตํ อาภตํ คิริคพฺภรา
ตโต ปิว มหาพฺรเหฺม สเจ ตฺวํ อภิกงฺขสิ.
มหาพราหมณ์ แม้น้ำดื่มนี้ก็เย็นสนิท เรานำมาจากซอกเขา
ถ้าท่านต้องการก็เชิญดื่มเถิด
อถ ตฺวํ เกน วณฺเณน เกน วา ปน เหตุนา
อนุปฺปตฺโต พฺรหารญฺญํ ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต.
อนึ่ง ท่านมาถึงป่าใหญ่ เพราะเหตุไร
หรือเพราะปัจจัยอะไร
เราถามแล้ว ขอท่านจงบอกความนั้นแก่เรา
(ชูชกกราบทูลว่า)
ยถา วาริวโห ปูโร สพฺพกาลํ น ขียติ
เอวนฺตํ ยาจิตาคจฺฉึ ปุตฺเต เม เทหิ ยาจิโต.
ห้วงน้ำเต็มเปี่ยมอยู่ตลอดเวลาไม่เหือดแห้งฉันใด
พระองค์ก็ฉันนั้น หม่อมฉันมาเพื่อทูลขอ
ขอพระองค์ผู้ที่หม่อมฉันทูลขอแล้ว
ทรงพระกรุณาพระราชทานพระโอรสทั้งหลายเถิด
(พระเวสสันดรตรัสว่า)
ททามิ น วิกมฺปามิ อิสฺสโร นย พฺราหฺมณ
ปาโต คตา ราชปุตฺตี สายํ อุญฺฉาโต เอหิติ.
ท่านพราหมณ์ เรายอมให้ เรามิได้หวั่นไหว
ท่านจงเป็นใหญ่ นำลูกทั้ง ๒ ของเราไปเถิด
พระนางมัทรีราชบุตรีไปป่าแต่เช้า
จักกลับมาจากการแสวงหาผลไม้ในเวลาเย็น
เอกรตฺตึ วสิตฺวาน ปาโต คจฺฉสิ พฺราหฺมณ
ตสฺสา นฺหาเต อุปฆาเต อถ เน มาลธาริเน.
ท่านพราหมณ์ จงพักค้างคืนสักคืนหนึ่งเถิด พรุ่งนี้เช้าจึงค่อยไป
เมื่อกุมารและกุมารีที่พระมารดาของเธอให้อาบน้ำดำเกล้า
ประดับระเบียบดอกไม้ไว้แล้ว
เอกรตฺตึ วสิตฺวาน ปาโต คจฺฉสิ พฺราหฺมณ
นานาปุปฺเผหิ สญฺฉนฺเน นานาคนฺเธหิ ภูสิเต
นานามูลผลากิณฺเณ คจฺฉ สฺวาทาย พฺราหฺมณ.
พราหมณ์ จงพักค้างคืนสักคืนหนึ่งเถิด พรุ่งนี้เช้าจึงค่อยไป
จงพากุมารและกุมารีที่ประดับตกแต่งด้วยกลิ่นหอมชนิดต่าง ๆ ไป
ในหนทางที่ปกคลุมไปด้วยดอกไม้นานาชนิด
เกลื่อนกล่นไปด้วยมูลผลาหารนานาประการ
(ชูชกกราบทูลว่า)
น วาสมภิโรจามิ คมนํ มยฺหํปิ รุจฺจติ
อนฺตราโยปิ เม อสฺส คจฺฉญฺเญว รเถสภ.
ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเป็นจอมทัพ
ข้าพระองค์ไม่ชอบใจที่จะพักอยู่ ข้าพระองค์ยินดีที่จะไป
แม้อันตรายจะพึงมีแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์ก็จะไปให้ได้
น เหตา ยาจโยคี นํ อนฺตรายสฺส การิยา
อิตฺถิกา มนฺตํ ชานนฺติ สพฺพํ คณฺหนฺติ วามโต.
สทฺธาย ทานํ ททโต มาสมทกฺขิ มาตรํ
อนฺตรายํปิ สา กยิรา คจฺฉญฺเญว รเถสภ.
เมื่อพระองค์ทรงบำเพ็ญทานด้วยพระศรัทธา
พระองค์อย่าได้เห็นพระมารดาของพระปิโยรสนั้นเลย
ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเป็นจอมทัพ
พระมารดาของพระปิโยรสทั้ง ๒ พระองค์นั้น
จะพึงทำอันตรายได้ ข้าพระองค์จะไปให้ได้
อามนฺตยสฺสุ เต ปุตฺเต มา เต มาตรมทฺทสุํ
สทฺธาย ทานํ ททโต เอวํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ.
ขอพระองค์ตรัสเรียกพระโอรสเหล่านั้นมาเถิด
อย่าให้พระโอรสเหล่านั้นได้พบเห็นพระมารดาเลย
เมื่อพระองค์ทรงบำเพ็ญทานอยู่ด้วยศรัทธา
บุญย่อมเจริญยิ่งขึ้นด้วยอาการฉะนี้
อามนฺตยสฺสุ เต ปุตฺเต มา เต มาตรมทฺทสุํ
มาทิสสฺส ธนํ ทตฺวา ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.
ขอพระองค์ตรัสเรียกพระโอรสเหล่านั้นมาเถิด
อย่าให้พระโอรสเหล่านั้นได้พบเห็นพระมารดาเลย
ขอเดชะ พระองค์ทรงประทานทรัพย์คือพระโอรสทั้งหลาย
แก่ข้าพระองค์แล้วจักเสด็จไปสวรรค์
(พระเวสสันดรตรัสว่า)
สเจ ตฺวํ นิจฺฉเส ทฏฺฐุํ มม ภริยํ ปติพฺพตํ
อยฺยกสฺสปิ ทสฺสหิ (๑) ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
- ๑ฉ.ม. ทสฺเสหิ
ถ้าท่านไม่ปรารถนาจะเห็นภริยาของเราผู้มีวัตรอันงาม
ก็จงทูลถวายพระกุมารทั้ง ๒ คือพระชาลีและพระกัณหาชินา
แด่พระเจ้ากรุงสญชัยผู้เป็นพระอัยกา
อิเม กุมาเร ทิสฺวาน มญฺชุเก ปิยภาณิเน
ปตีโต สุมโน วิตฺโต พหุํ ทสฺสติ เต ธนํ.
พระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระราชกุมารเหล่านี้
ผู้มีพระสุระเสียงไพเราะ ตรัสพระวาจาน่ารัก
ทรงปลื้มพระทัยปรีดาปราโมทย์
จักพระราชทานทรัพย์แก่ท่านเป็นอันมาก
(ชูชกกราบทูลว่า)
อจฺเฉทนสฺส ภายามิ ราชปุตฺต สุโณหิ เม
ราชทณฺฑาย มํ ทชฺชา วิกฺกิเณยฺย หเนยฺย วา
ชิโน ธนญฺจ ทาเส จ คารยฺหสฺส พฺรหฺมพนฺธุยา.
ข้าแต่พระราชบุตร ขอพระองค์โปรดทรงฟังข้าพระองค์ก่อน
ข้าพระองค์กลัวการที่จะถูกหาว่าฉกชิงเอาไป
พระเจ้ากรุงสญชัยมหาราชจะพึงลงพระราชอาญาข้าพระองค์
คือ จะทรงปรับสินไหมหรือให้ประหารชีวิต
ข้าพระองค์จะขาดทั้งทรัพย์และทาส
และจะถูกนางพราหมณีผู้เป็นเผ่าพันธุ์ของพราหมณ์ติเตียนได้
(พระเวสสันดรตรัสว่า)
อิเม กุมาเร ทิสฺวาน มญฺชุเก ปิยภาณิเน
ธมฺเม ฐิโต มหาราชา สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน
ลทฺธา ปีติโสมนสฺสํ พหุํ ทสฺสติ เต ธนํ.
พระมหาราชทรงตั้งอยู่ในธรรม ทรงเป็นผู้ผดุงรัฐ
ให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพี ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารเหล่านี้
ผู้มีพระสุระเสียงไพเราะ ตรัสพระวาจาน่ารัก
ได้ปีติและโสมนัสแล้วจักพระราชทานทรัพย์แก่ท่านเป็นอันมาก
(ชูชกกราบทูลว่า)
นาหนฺตํปิ กริสฺสามิ ยํ มํ ตฺวํ อนุสาสสิ
ทารเกว อหํ เนสฺสํ พฺราหฺมณิยา ปริจาริเก.
ข้าพระองค์จักทำตามสิ่งที่พระองค์ทรงพร่ำสอนคงไม่ได้
จักนำทารกทั้งหลายไปเป็นทาสรับใช้
ของนางพราหมณีเท่านั้น
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
ตโต กุมารา พฺยถิตา (๑) สุตฺวา ลุทฺทสฺส ภาสิตํ
เตน เตน ปธาวึสุ ชาลี กณฺหาชินา จุโภ.
- ๑สี.อิ. พฺยธิตา
ลำดับนั้น พระกุมารทั้ง ๒
คือ พระชาลีและพระกัณหาชินา ได้สดับคำของชูชกผู้หยาบช้า
ตกพระทัยจึงพากันเสด็จวิ่งหนีไปจากที่นั้น
(พระเวสสันดรตรัสเรียก ๒ กุมารว่า)
เอหิ ตาต ปิยปุตฺต ปูเรถ มม ปารมึ
หทยํ เมภิสิญฺเจถ กโรถ วจนํ มม.
ชาลีลูกรัก มานี่เถิด
เจ้าทั้ง ๒ จงช่วยกันบำเพ็ญบารมีของพ่อให้เต็มเถิด
จงช่วยกันโสรจสรงหทัยของพ่อให้เยือกเย็นเถิด
จงเชื่อฟังคำของพ่อเถิด
ยานา นาวา จ เม โหถ อจลา ภวสาคเร
ชาติปารํ ตริสฺสามิ สนฺตาเรสฺสํ สเทวกํ.
เจ้าทั้ง ๒ จงเป็นดุจยานนาวาของพ่อ
อันไม่โยกโคลงในสาครคือภพเถิด พ่อจักข้ามฝั่งคือชาติ
จักช่วยสัตวโลกพร้อมด้วยเทวโลกให้ข้ามด้วย
เอหิ อมฺม ปิยธีติ (๑) ปิยา เม ทานปารมึ ๓
หทยํ เมภิสิญฺเจถ กโรถ วจนํ มม.
- ๑- ๓ ฉ. ปูเรถ มม ปารมึ
แม่กัณหาลูกรัก มานี่เถิด ทานบารมีเป็นที่รักของพ่อ
เจ้าทั้ง ๒ จงช่วยกันโสรจสรงหทัยของพ่อให้เยือกเย็นเถิด
จงเชื่อฟังคำของพ่อเถิด
ยานา นาวา จ เม โหถ อจลา ภวสาคเร
ชาติปารํ ตริสฺสามิ อุทฺธริสฺสํ สเทวกํ.
เจ้าทั้ง ๒ จงเป็นดุจยานนาวาของพ่อ
อันไม่โยกโคลงในสาครคือภพเถิด พ่อจักข้ามฝั่งคือชาติ
จักช่วยสัตวโลกพร้อมด้วยเทวโลกให้ข้ามด้วย
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
ตโต กุมาเร อาทาย ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ
พฺราหฺมณสฺส อทา ทานํ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน.
ลำดับนั้น พระเวสสันดรผู้ผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพี
ทรงพาพระกุมารทั้ง ๒ คือ พระชาลีและพระกัณหาชินามา
ได้พระราชทานให้แก่พราหมณ์แล้ว
ตโต กุมาเร อาทาย ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ
พฺราหฺมณสฺส อทา วิตฺโต ปุตฺตเก ทานมุตฺตมํ.
ลำดับนั้น พระเวสสันดรทรงพาพระกุมารทั้ง ๒
คือพระชาลีและพระกัณหาชินามา
ได้พระราชทานให้แก่พราหมณ์แล้ว
ก็ทรงพระทัยชื่นบานในปุตตทานอันอุดม
ตทาสิ ยํ ภึสนกํ ตทาสิ โลมหํสนํ
ยํ กุมาเร ปทินฺนมฺหิ เมทนี สมกมฺปถ. (๑)
- ๑ฉ.ม. สมฺปกมฺปถ
ครั้งนั้น เมื่อพระเวสสันดรได้พระราชทาน
พระกุมารทั้ง ๒ แล้ว ความบันลือลั่น
น่าสะพรึงกลัวขนพองสยองเกล้า ได้เกิดขึ้น
แผ่นดินก็สะท้านหวั่นไหว
ตทาสิ ยํ ภึสนกํ ตทาสิ โลมหํสนํ
ยํ ปญฺชลิกโต ราชา กุมาเร สุขวจฺฉิเต
พฺราหฺมณสฺส อทา ทานํ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน.
ครั้งนั้น พระเวสสันดรผู้ผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพี
ทรงประคองอัญชลี พระราชทานพระกุมาร
ผู้เจริญด้วยความสุขให้เป็นทานแก่พราหมณ์
ความบันลือลั่นน่าสะพรึงกลัวขนพองสยองเกล้า
ได้เกิดขึ้นแล้ว
ตโต โส พฺราหฺมโณ ลุทฺโท ลตํ ทนฺเตหิ ฉินฺทิย
ลตาย หตฺเถ พนฺธิตฺวา ลตาย อนุมชฺชถ.
ลำดับนั้น พราหมณ์ผู้หยาบช้ากัดเถาวัลย์ให้ขาดแล้ว
เอาเถาวัลย์ผูกพระหัตถ์ของพระกุมารทั้ง ๒
ฉุดกระชากลากไปด้วยเถาวัลย์
ตโต โส รชฺชุมาทาย ทณฺฑญฺจาทาย พฺราหฺมโณ
อาโกฏยนฺโต เต เนติ สิวิราชสฺส เปกฺขโต.
แต่นั้น พราหมณ์นั้นถือเอาเชือกและไม้เท้า
ทุบตีพระกุมารทั้ง ๒ นั้นไป
ทั้งที่พระเจ้าเวสสันดรพระเจ้ากรุงสีพีทอดพระเนตรเห็นอยู่
ตโต กุมารา ปกฺกามุํ พฺราหฺมณสฺส ปมุญฺจิย
อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ ปิตรํ โส อุทิกฺขติ.
ลำดับนั้น พระกุมารทั้งหลาย
พอหลุดจากพราหมณ์ก็รีบวิ่งหนีไป
พระชาลีมีพระเนตรทั้ง ๒ นองไปด้วยพระอัสสุชล
ชะเง้อมองดูพระบิดา
เวธมสฺสตฺถปตฺตํว ปิตุ ปาทานิ วนฺทติ
ปิตุ ปาทานิ วนฺทิตฺวา อิทํ วจนมพฺรวิ.
ทรงถวายบังคมพระยุคลบาทของพระบิดา
พระวรกายสั่นระริกเหมือนใบโพธิ์
ครั้นทรงถวายบังคมพระยุคลบาทของพระบิดาแล้ว
ก็ได้กราบทูลดังนี้ว่า
อมฺมา จ ตาต นิกฺขนฺตา ตฺวญฺจ โน ตาต ทสฺสสิ
ยาว อมฺมํปิ ปสฺเสมุ อถ โน ตาต ทสฺสสิ.
ข้าแต่พระบิดา พระมารดากำลังเสด็จออกไปป่า
พระองค์ก็จะพระราชทานหม่อมฉันทั้ง ๒ เสียแล้ว
ข้าแต่พระบิดา ขอพระองค์โปรดประทานหม่อมฉันทั้ง ๒
เมื่อหม่อมฉันทั้ง ๒ เห็นพระมารดากลับมาก่อน
อมฺมา จ ตาต นิกฺขนฺตา ตฺวญฺจ โน ตาต ทสฺสสิ
มา โน ตฺวํ ตาต อททา ยาว อมฺมาปิ เอตุ โน
ตทายํ พฺราหฺมโณ กามํ วิกฺกิณาตุ หนาตุ วา.
ข้าแต่พระบิดา พระมารดากำลังเสด็จออกไปป่า
พระองค์ก็จะพระราชทานหม่อมฉันทั้ง ๒ เสียแล้ว
ขอพระองค์โปรดพระราชทานหม่อมฉันทั้ง ๒
จนกว่าพระมารดาของหม่อมฉันทั้ง ๒ จะได้เสด็จมา
เมื่อนั้น พราหมณ์นี้จะขายหรือจะฆ่า
ก็จงทำตามความปรารถนาเถิด
พลงฺกปาโท อทฺธนโข (๑) อโถ โอพทฺธปิณฺฑิโก
ทีฆุตฺตโรฏฺโฐ จปโล กฬาโร ภคฺคนาสโก.
- ๑ฉ.ม. อนฺธนโข
พราหมณ์ผู้หยาบช้านี้ประกอบด้วยบุรุษโทษ ๑๘ ประการ คือ
๑. มีเท้าทู่ ๒. มีเล็บกุด
๓. มีปลีน่องหย่อนยาน ๔. มีริมฝีปากบนยาว
๕. มีน้ำลายไหล ๖. มีเขี้ยว
๗. มีจมูกหัก
- ๑บุรุษโทษ ๑๘ ประการ คือ (๑) มีเท้าทู่ หมายถึงมีเท้าแบนเป็นแผ่น (๒) มีเล็บกุด หมายถึงมีเล็บเน่า (๓) มีปลีน่องหย่อนยาน หมายถึงเนื้อปลีน่องหย่อนยานลงข้างล่าง (๔) มีริมฝีปากบนยาว หมายถึง ริมฝีปากด้านบนยาวห้อยปิดริมฝีปากด้านล่าง (๕) มีน้ำลายไหล หมายถึงมีน้ำลายไหล(ตลอดเวลา) (๖) มีเขี้ยว หมายถึงมีเขี้ยวงอกขึ้นเหมือนเขี้ยวสุกร (๗) มีจมูกหัก หมายถึงมีจมูกทั้งหักทั้งคด (๘-๑๐ ความชัดแล้ว) (๑๑) มีหนวดแดง หมายถึงมีหนวดสีแดงเหมือนเส้นลวดทองแดง (๑๒) มีผมเหลือง หมายถึงมีผมงอกขึ้นมาเป็นสีทอง (๑๓) มีหนังย่นตกกระ หมายถึงหนังตามตัวเต็มไปด้วยรอยย่นและ เกลื่อนกล่นไปด้วยมูลแมลงวัน (๑๔) มีตาเหลือง หมายถึงมีลูกตาเหลือกเหลืองเหมือนตาแมว (๑๕) มี กายคด หมายถึงมีที่คด ๓ แห่ง คือ สะเอว หลัง และคอ (๑๖) มีขาโกง หมายถึงมีเท้าเฉไปคนละทาง ข้อต่อกระดูกไม่สนิทกัน (เวลาเดิน)เสียงดังกฏะ กฏะ (๑๗) ความชัดแล้ว (๑๘) เป็นอมนุษย์ หมายถึง ไม่ใช่มนุษย์ คือ ผู้นั้นเป็นยักษ์จำแลงตัวเป็นมนุษย์เที่ยวไป (ขุ.ชา.อ. ๑๐/๒๑๒๗-๒๑๒๙/๓๙๑-๓๙๒)
กุมฺโภทโร ภคฺคปิฏฺฐิ อโถ วิสมจกฺขุโก
โลหมสฺสุ หริตเกโส วลีนํ ติลกาหโต.
๘. มีพุงเหมือนหม้อ ๙. มีหลังค่อม
๑๐. มีตาเหล่ ๑๑. มีหนวดแดง
๑๒. มีผมเหลือง ๑๓. มีหนังย่นตกกระ
ปิงฺคโล จ วินโต จ วิกโฏ จ พฺรหา ขโร
อชินานิ จ สนฺนทฺโธ อมนุสฺโส ภยานโก.
๑๔. มีตาเหลือง ๑๕. มีกายคต
๑๖. มีขาโกง ๑๗. มีขนหยาบยาว
๑๘. นุ่งห่มหนังเสือ เป็นอมนุษย์ที่น่าสะพรึงกลัว
นุสฺโส อุทาหุ ยกฺโข มํสโลหิตโภชโน
คามา อรญฺญมาคมฺม ธนํ ตํ ตาต ยาจติ.
เป็นมนุษย์หรือยักษ์ที่กินเนื้อและเลือด
ออกจากบ้านมาสู่ป่า มาทูลขอทรัพย์กับพระองค์ พระเจ้าข้า
(กัณหาชาลีกล่าวว่า)
นียมานา (๑) ปิสาเจน กินฺนุ ตาต อุทิกฺขสิ
อสฺมา นูน เต หทยํ อายสํ ทฬฺหพนฺธนํ.
- ๑ฉ.ม. นียมาเน. เอวมุปริปิ
ข้าแต่พระบิดา หม่อมฉันทั้ง ๒ กำลังถูกปีศาจนำไปอยู่
เพราะเหตุไรหนอ พระองค์จึงทรงมองเมินอยู่
พระทัยของเสด็จพ่อเห็นจะเหมือนหิน
หรือมิฉะนั้น ก็เหมือนแผ่นเหล็กที่ตรึงไว้
โย โน พทฺเธ น ชานาสิ พฺราหฺมเณน ธเนสินา
อจฺจายิเกน ลุทฺเทน โย โน คาโวว สุมฺภติ.
พระองค์ไม่ทรงรู้สึกว่า หม่อมฉันทั้ง ๒
ถูกพราหมณ์ผู้หยาบช้าเหลือเกิน ผู้แสวงหาทรัพย์ผูกมัด
แกเฆี่ยนตีหม่อมฉันทั้ง ๒ เหมือนนายโคบาลเฆี่ยนตีโค
อิเธว อจฺฉตํ กณฺหา น สา ชานาสิ กิสฺมิญฺจิ
มิคีว ขีรสมฺมตฺตา ยูถา หีนา ปกนฺทติ.
ขอให้น้องกัณหาอยู่ ณ ที่นี้นี่แหละ
เธอยังไม่รู้จักทุกข์ร้อนอะไร ๆ เธอจะคร่ำครวญ
เหมือนลูกเนื้อที่ยังดื่มนมพลัดจากฝูงไม่เห็นแม่
(พระกุมารคร่ำครวญถึงพระมารดาและพระบิดาว่า)
น เม อิทํ ตถา ทุกฺขํ ลพฺภา หิ ปุมุนา อิทํ
ยญฺจ อมฺมํ น ปสฺสามิ ตํ เม ทุกฺขตรํ อิโต.
ข้าพระองค์ไม่เป็นทุกข์
เพราะความทุกข์เช่นนี้คนพึงได้รับเหมือนกัน
แต่ทุกข์ที่หม่อมฉันไม่เห็นพระมารดา
เป็นทุกข์ที่ยิ่งกว่านี้ของหม่อมฉัน
น เม อิทํ ตถา ทุกฺขํ ลพฺภา หิ ปุมุนา อิทํ
ยญฺจ ตาตํ น ปสฺสามิ ตํ เม ทุกฺขตรํ อิโต.
ข้าพระองค์ไม่เป็นทุกข์
เพราะความทุกข์เช่นนี้คนพึงได้รับเหมือนกัน
แต่ทุกข์ที่หม่อมฉันไม่เห็นเสด็จพ่อ
เป็นทุกข์ที่ยิ่งกว่านี้ของหม่อมฉัน
สา นูน กปณา อมฺมา จิรรตฺตาย รุจฺฉติ
กณฺหาชินํ อปสฺสนฺตี กุมารึ จารุทสฺสนึ.
พระมารดานั้นจักทรงทนทุกข์ลำบากแน่
เมื่อไม่ได้ทอดพระเนตรเห็นพระกัณหาชินากุมารี
ผู้มีดวงเนตรงดงาม ก็จักทรงกันแสงพร่ำหาตลอดกาลนาน
โส นูน กปโณ ตาโต จิรรตฺตาย รุจฺฉติ
กณฺหาชินํ อปสฺสนฺโต กุมารึ จารุทสฺสนึ.
พระบิดานั้นจักทรงทนทุกข์ลำบากแน่
เมื่อไม่ได้ทอดพระเนตรเห็นพระกัณหาชินากุมารี
ผู้มีดวงเนตรงดงาม ก็จักทรงกันแสงพร่ำหาตลอดกาลนาน
สา นูน กปณา อมฺมา จิรํ รุจฺฉติ อสฺสเม
กณฺหาชินํ อปสฺสนฺตี กุมารึ จารุทสฺสนึ.
พระมารดานั้นจักทรงทนทุกข์ลำบากแน่
เมื่อไม่ได้ทอดพระเนตรเห็นพระกัณหาชินากุมารี
ผู้มีดวงเนตรงดงาม ก็จักทรงกันแสงพร่ำหา
ในอาศรมตลอดกาลนาน
โส นูน กปโณ ตาโต จิรํ รุจฺฉติ อสฺสเม
กณฺหาชินํ อปสฺสนฺโต กุมารึ จารุทสฺสนึ.
พระบิดานั้นจักทรงทนทุกข์ลำบากแน่
เมื่อไม่ได้ทอดพระเนตรเห็นพระกัณหาชินากุมารี
ผู้มีดวงเนตรงดงาม ก็จักทรงกันแสงพร่ำหา
ในอาศรมตลอดกาลนาน
สา นูน กปณา อมฺมา จิรรตฺตาย รุจฺฉติ
อฑฺฒรตฺเตว รตฺเต วา นทีว อวสุจฺฉติ.
พระมารดานั้นจักทรงทนทุกข์ลำบากแน่
จักทรงกันแสงพร่ำหาตลอดกาลนาน
ทรงหวนระลึกถึงเราทั้ง ๒ ตลอดครึ่งคืนหรือทั้งคืนแล้ว
จะทรงซูบผอมตายไปเหมือนแม่น้ำน้อยในฤดูแล้งเหือดแห้งไป
โส นูน กปโณ ตาโต จิรรตฺตาย รุจฺฉติ
อฑฺฒรตฺเตว รตฺเต วา นทีว อวสุจฺฉติ.
พระบิดานั้นจักทรงทนทุกข์ลำบากแน่
จักทรงกันแสงพร่ำหาตลอดกาลนาน
ทรงหวนระลึกถึงเราทั้ง ๒ ตลอดครึ่งคืนหรือทั้งคืนแล้ว
จะทรงซูบผอมตายไปเหมือนแม่น้ำเขินเหือดแห้งไป
อิเม เต ชมฺพุกา รุกฺขา เวทิสา สินฺธุวาริตา (๑)
วิวิธานิ รุกฺขชาตานิ ตานิ อชฺช ชหามเส.
- ๑ฉ.ม. สินฺทุวารกา
รุกขชาติชนิดต่าง ๆ เหล่านี้
คือ ต้นหว้า ต้นย่านทราย ที่มีกิ่งห้อยย้อย
วันนี้ เราทั้ง ๒ จะต้องละทิ้งรุกขชาติต่าง ๆ เหล่านั้นไป
อสฺสตฺถา ปนสา เจเม นิโคฺรธา จ กปิตฺถนา
วิวิธานิ ผลชาตานิ ตานิ อชฺช ชหามเส.
รุกขชาติชนิดที่มีผลชนิดต่าง ๆ
คือ ต้นโพธิ์ใบ ต้นขนุน ต้นไทร
และต้นมะขวิด ที่เราทั้ง ๒ เคยเล่นมาก่อน
วันนี้ เราทั้ง ๒ จะต้องละทิ้งรุกขชาติเหล่านั้นไป
อิเม ติฏฺฐนฺติ อารามา อยํ สีตูทกา นที
ยตฺถสฺสุ ปุพฺเพ กีฬาม ตานิ อชฺช ชหามเส.
สวนเหล่านี้ก็ยังตั้งอยู่ นี้แม่น้ำที่เยือกเย็น
เราทั้ง ๒ เคยลงเล่นมาก่อน
วันนี้ เราทั้ง ๒ จะต้องละทิ้งสิ่งทั้ง ๒ นั้นไป
วิวิธานิ ปุปฺผชาตานิ อสฺมึ อุปริ ปพฺพเต
ยานสฺสุ ปุพฺเพ ธาเรม ตานิ อชฺช ชหามเส.
บุปผชาติชนิดต่าง ๆ บนภูเขาลูกโน้น
ที่เราทั้ง ๒ เคยทัดทรงมาก่อน
วันนี้ เราทั้ง ๒ จะต้องละทิ้งสิ่งเหล่านั้นไป
วิวิธานิ ผลชาตานิ อสฺมึ อุปริ ปพฺพเต
ยานสฺสุ ปุพฺเพ ภุญฺชาม ตานิ อชฺช ชหามเส.
ผลไม้ชนิดต่าง ๆ บนภูเขาลูกโน้น
ที่เราทั้ง ๒ เคยบริโภคมาก่อน
วันนี้ เราทั้ง ๒ จะต้องละทิ้งผลไม้เหล่านั้นไป
อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา พลิพทฺทา จ โน อิเม
เยหิสฺสุ ปุพฺเพ กีฬาม ตานิ อชฺช ชหามเส.
สิ่งของเหล่านี้ คือ ตุ๊กตาช้าง ตุ๊กตาม้า และตุ๊กตาวัว
ที่พระบิดาทรงปั้นไว้ให้เราทั้ง ๒ เล่น
ซึ่งเราทั้ง ๒ เคยเล่นมาก่อน
วันนี้ เราทั้ง ๒ จะต้องละทิ้งตุ๊กตาเหล่านั้นไป
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
นียมานา กุมารา เต ปิตรํ เอตทพฺรวุํ
อมฺมํ อาโรคฺยํ วชฺชาสิ ตฺวญฺจ ตาต สุขี ภว.
พระกุมารทั้ง ๒ พระองค์ถูกพราหมณ์ชูชกนำไปอยู่
ได้กราบทูลพระบิดาดังนี้ว่า
ข้าแต่พระบิดา ขอให้พระองค์ทรงพระกรุณา
ตรัสบอกพระมารดาว่า ลูกทั้ง ๒ ไม่มีโรค
และขอพระองค์ทรงพระสำราญเถิด
(ชาลีกล่าวว่า)
อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา พลิพทฺทา จ โน อิเม
ตานิ อมฺมาย ทชฺเชสิ โสกนฺเตหิ วิเนสฺสติ.
ตุ๊กตาช้าง ตุ๊กตาม้า และตุ๊กตาวัว
เหล่านี้เป็นของหม่อมฉันทั้ง ๒
ขอให้พระองค์โปรดประทานตุ๊กตาเหล่านั้นแก่พระมารดา
ความเศร้าโศกของพระองค์จักหายไปเพราะตุ๊กตาเหล่านั้น
อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา พลิพทฺทา จ โน อิเม
ตานิ อมฺมา อุทิกฺขนฺตี โสกํ ปฏิวิเนสฺสติ.
ตุ๊กตาช้าง ตุ๊กตาม้า และตุ๊กตาวัว
เหล่านี้เป็นของหม่อมฉันทั้ง ๒
พระมารดาได้ทอดพระเนตรเห็นตุ๊กตาเหล่านั้น
ก็จักทรงกำจัดความเศร้าโศกเสียได้
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา ทานํ ทตฺวาน ขตฺติโย
ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา กลูนํ ปริเทวยิ.
ลำดับนั้น พระเวสสันดรขัตติยราชทรงบำเพ็ญทานแล้ว
เสด็จเข้าไปสู่บรรณศาลาทรงกันแสงพิลาปว่า
(พระเวสสันดรทรงคร่ำครวญว่า)
กํ นฺวชฺชจฺฉาตา ตสิตา อุปรุจฺเฉนฺติ (๑) ทารกา
สายํ สํเวสนากาเล โก เน ทสฺสติ โภชนํ.
- ๑ฉ.ม. อุปรุจฺฉนฺติ
วันนี้ ลูกน้อยทั้ง ๒ จะหิวข้าว กระหายน้ำอย่างไรหนอ
จักเดินทางไกล ร้องไห้สะอึกสะอื้น
ครั้นในตอนเย็นเวลาบริโภคอาหาร
ใครจะให้อาหารแก่ลูกทั้ง ๒ นั้น
กํ นฺวชฺชจฺฉาตา ตสิตา อุปรุจฺเฉนฺติ๑ ทารกา
สายํ สํเวสนากาเล อมฺมา ฉาตมฺห เทถ โน.
วันนี้ ลูกน้อยทั้ง ๒ จะหิวข้าว กระหายน้ำอย่างไรหนอ
จักเดินทางไกล ร้องไห้สะอึกสะอื้น
ครั้นในตอนเย็นเวลาบริโภคอาหาร
ลูกทั้ง ๒ เคยอ้อนมัทรีผู้เป็นมารดาว่า พระเจ้าแม่
ลูกทั้ง ๒ หิวแล้ว ขอเสด็จแม่จงประทานแก่ลูกทั้ง ๒ เถิด
กถนฺนุ ปถํ คจฺฉนฺติ ปตฺติกา อนุปาหนา
สนฺตา สูเนหิ ปาเทหิ โก เน หตฺเถ คเหสฺสติ.
ลูกทั้ง ๒ ไม่ได้สวมรองเท้า
จะเดินทางด้วยเท้าเปล่าได้อย่างไร
ลูกทั้ง ๒ จะเมื่อยล้ามีบาทาทั้ง ๒ ข้างฟกช้ำ
ใครจะจูงมือลูกทั้ง ๒ นั้นเดินทาง
กถนฺนุ โส น ลชฺเชยฺย สมฺมุขา ปหรํ มม
อทูสกานํ ปุตฺตานํ อลชฺชี วต พฺราหฺมโณ.
ทำไมหนอ พราหมณ์นั้นช่างร้ายกาจนักไม่ละอาย
เฆี่ยนตีลูก ๆ ผู้ไม่ประทุษร้ายต่อหน้าเรา
โยปิเม ทาสิทาสสฺส อญฺโญ วา ปน เปสิโย
ตสฺสาปิ สุวิหีนสฺส โก ลชฺชี ปหริสฺสติ.
แม้แต่คนที่ตกเป็นทาสีเป็นทาสของเรา
หรือคนรับใช้อื่น ใครเล่าที่มีความละอาย
จักเฆี่ยนตีคนที่แสนต่ำต้อยแม้นั้นได้
วาริชสฺเสว เม สโต พนฺธสฺส กุมิดน มุเข
อกฺโกสติ ปหรติ ปิเย ปุตฺเต อปสฺสโต.
เมื่อเรายังอยู่ พราหมณ์ช่างด่า
ช่างเฆี่ยนลูกรักทั้ง ๒ ของเราผู้มองดูอยู่
เหมือนปลาที่ติดอยู่ที่หน้าไซ
อาทู จาปํ คเหตฺวาน ขคฺคํ พนฺธิย วามโต
อาเนสฺสามิ สเก ปุตฺเต ปุตฺตานํ หิ วโธ ทุโข.
หรือเราจักถือเอาธนู จักเหน็บพระขรรค์ไว้ข้างซ้าย
นำเอาลูกทั้ง ๒ ของเรามา
เพราะว่าลูกทั้ง ๒ ถูกเฆี่ยนตีเป็นทุกข์ทรมาน
อฏฺฐานเมตํ ทุกฺขรูปํ ยํ กุมารา วิหญฺญเร
สตญฺจ ธมฺมมญฺญาย โก ทตฺวา อนุตปฺปติ.
การที่กุมารทั้งหลายเดือดร้อน
เป็นทุกข์แสนสาหัสนี้ไม่ควรเลย
ก็ใครเล่ารู้ธรรมของสัตบุรุษทั้งหลาย
ให้ทานแล้วย่อมเดือดร้อนใจในภายหลัง
(ชาลีกล่าวว่า)
สจฺจํ กิเรวมาหํสุ นรา เอกจฺจิยา อิธ
ยสฺส นตฺถิ สกา มาตา ยถา นตฺถิ ตเถว โส.
ได้ยินว่า คนบางพวกในโลกนี้ได้พูดความจริงไว้อย่างนี้ว่า
บุตรใดไม่มีมารดาของตนเอง บุตรนั้นก็เหมือนไม่มีบิดา
เอหิ กเณฺห มริสฺสาม นตฺถตฺโถ ชีวิเตน โน
ทินฺนมฺหาปิ ชนินฺเทน พฺราหฺมณสฺส ธเนสิโน
อจฺจายิกสฺส ลุทฺทสฺส โย โน คาโวว สุมฺภติ.
มานี่เถิด น้องกัณหา เราทั้ง ๒ จักตายด้วยกัน
จะมีชีวิตอยู่ไปก็เปล่าประโยชน์
พระบิดาผู้ทรงเป็นจอมประชาชนได้ประทานเราทั้ง ๒
แก่ตาพราหมณ์ผู้แสวงหาทรัพย์ ผู้หยาบช้าเหลือเกิน
แกเฆี่ยนตีหม่อมฉันทั้ง ๒ เหมือนนายโคบาลเฆี่ยนตีโค
อิเม เต ชมฺพุกา รุกฺขา เวทิสา สินฺทุวาริตา
วิวิธานิ รุกฺขชาตานิ ตานิ กเณฺห ชหามเส.
รุกขชาติชนิดต่าง ๆ เหล่านี้ คือ ต้นหว้า
ต้นย่านทรายมีกิ่งห้อยย้อย ที่เราทั้ง ๒ เคยเล่นมาก่อน
น้องกัณหา วันนี้ เราทั้ง ๒ จะต้องละทิ้งรุกขชาติเหล่านั้นไป
อสฺสตฺถา ปนสา เจเม นิโคฺรธา จ กปิตฺถนา
วิวิธานิ ผลชาตานิ ตานิ กเณฺห ชหามเส.
รุกขชาติที่มีผลต่างชนิด ๆ คือ ต้นโพธิ์ใบ
ต้นขนุน ต้นไทร และต้นมะขวิด ที่เราทั้ง ๒ เคยเล่นมาก่อน
น้องกัณหา วันนี้ เราทั้ง ๒ จะต้องละทิ้ง
รุกขชาติเหล่านั้นไป
อิเม ติฏฺฐนฺติ อารามา อยํ สีตูทกา นที
ยตฺถสฺสุ ปุพฺเพ กีฬาม ตานิ กเณฺห ชหามเส.
สวนเหล่านี้ก็ยังตั้งอยู่ นี้แม่น้ำที่เยือกเย็น
เราทั้ง ๒ เคยลงเล่นมาก่อน
น้องกัณหา วันนี้ เราทั้ง ๒ จะต้องละทิ้งสิ่งทั้ง ๒ นั้นไป
วิวิธานิ ปุปฺผชาตานิ อสฺมึ อุปริ ปพฺพเต
ยานสฺสุ ปุพฺเพ ธาเรม ตานิ กเณฺห ชหามเส.
บุปผชาติชนิดต่าง ๆ บนภูเขาลูกโน้น
ที่เราทั้ง ๒ เคยทัดทรงมาก่อน
น้องกัณหา วันนี้ เราทั้ง ๒ จะต้องละทิ้งสิ่งเหล่านั้นไป
วิวิธานิ ผลชาตานิ อสฺมึ อุปริ ปพฺพเต
ยานสฺสุ ปุพฺเพ ภุญฺชาม ตานิ กเณฺห ชหามเส.
ผลไม้ชนิดต่าง ๆ บนภูเขาลูกโน้น
ที่เราทั้ง ๒ เคยบริโภคมาก่อน น้องกัณหา วันนี้
เราทั้ง ๒ จะต้องละทิ้งผลไม้เหล่านั้นไป
อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา พลิพทฺทา จ โน อิเม
เยหิสฺสุ ปุพฺเพ กีฬาม ตานิ กเณฺห ชหามเส.
สิ่งของเหล่านี้ คือ ตุ๊กตาช้าง ตุ๊กตาม้า และตุ๊กตาวัว
ที่พระบิดาทรงปั้นไว้ให้เราทั้ง ๒ เล่น
ซึ่งเราทั้ง ๒ เคยเล่นมาก่อน
น้องกัณหา วันนี้ เราทั้ง ๒ จะต้องละทิ้งตุ๊กตาเหล่านั้นไป
นียมานา กุมารา เต พฺราหฺมณสฺส ปมุญฺจิย
เตน เตน ปธาวึสุ ชาลี กณฺหาชินา จุโภ.
พระกุมารทั้ง ๒ เหล่านั้น คือ พระชาลี
และพระกัณหาชินาถูกพราหมณ์ชูชกนำไปอยู่
พอพ้นออกจากมือพราหมณ์ ก็พากันวิ่งไปทางนั้น ๆ
ตโต โส รชฺชุมาทาย ทณฺฑญฺจาทาย พฺราหฺมโณ
อาโกฏยนฺโต เต เนติ สิวิราชสฺส เปกฺขโต.
ลำดับนั้น พราหมณ์นั้นถือเอาเชือกและไม้เท้า
ทุบตีราชกุมารและกุมารีทั้ง ๒ นั้นแล้วนำไป
ทั้งที่พระเวสสันดรพระเจ้ากรุงสีพีทอดพระเนตรเห็นอยู่
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
ตํ ตํ กณฺหาชินาโวจ อยํ มํ ตาต พฺราหฺมโณ
ลฏฺฐิยา ปฏิโกเฏติ ฆเร ชาตํว ทาสิยํ.
พระกัณหาชินาได้กราบทูลพระบิดาว่า ข้าแต่พระบิดา
พราหมณ์นี้เฆี่ยนตีหม่อมฉันด้วยไม้เท้าเหมือนตีทาสีผู้เกิดในเรือนเบี้ย
น จายํ พฺราหฺมโณ ตาต ธมฺมิกา โหนฺติ พฺราหฺมณา
ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน ขาทิตุํ ตาต เนติ โน
นียมาเน ปิสาเจน กินฺนุ ตาต อุทิกฺขสิ.
ข้าแต่พระบิดา ผู้นี้คงจะมิใช่พราหมณ์เป็นแน่
เพราะพราหมณ์ทั้งหลายเป็นผู้มีธรรม
แต่พราหมณ์คงจะเป็นยักษ์แปลงเพศเป็นพราหมณ์
นำลูกทั้ง ๒ ไปเพื่อจะกินเป็นอาหาร พระเจ้าข้า
ลูกทั้ง ๒ ถูกพราหมณ์ผู้เป็นปีศาจนำไป
ข้าแต่พระบิดา ทำไมหนอ พระองค์จึงเมินเฉยอยู่เล่า
(พระกัณหาชินาได้เดินคร่ำครวญไปว่า)
อิเม โน ปาทกา ทุกฺขา ทีโฆ จทฺธา สุทุคฺคโม
นีเจ โวลมฺพเก (๑) สุริเย (๒) (๓) พฺราหฺมโณว ตเรติโน. ๓
- ๑ฉ.ม. โจลมฺพเต
- ๒ฉ.ม. สูริโย. เอวมุปริปิ
- ๓- ๓ ฉ.ม. พฺราหฺมโณจ ธาเรติ
เท้าของเราทั้ง ๒ นี้ยังเล็กนักเป็นทุกข์ ทั้งหนทางก็ไกล
เดินไปได้แสนยาก เมื่อพระอาทิตย์คล้อยลงต่ำ
พราหมณ์ก็เร่งเราทั้ง ๒ ให้รีบเดิน
โอกนฺทามเส ภูตานิ ปพฺพตานิ วนานิ จ
สรสฺส สิรสา วนฺทาม สุปติตฺเถ จ อาปเก.
เราทั้ง ๒ ขอโอดครวญกราบไหว้เทพเจ้าทั้งหลาย
ผู้สิงสถิตอยู่ ณ ภูเขา ลำเนาไพร สระน้ำ
และบ่อน้ำ ที่มีท่าสวยงาม ด้วยเศียรเกล้า
ติณลตานิ โอสโธฺย ปพฺพตานิ วนานิ จ
อมฺมํ อาโรคฺยํ วชฺชาถ อยํ โน เนติ พฺราหฺมโณ.
ขอเทพเจ้าทั้งหลายผู้สิงสถิตอยู่ ณ ป่าหญ้า ลดาวัลย์
ต้นไม้ที่เป็นโอสถ บนภูเขา และป่าไม้
ขอให้ช่วยกราบทูลพระมารดาว่า เราทั้ง ๒ นี้ไม่มีโรค
พราหมณ์นี้นำเราทั้ง ๒ ไป
วชฺชนฺตุ โภนฺโต อมฺมญฺจ มทฺทึ อสฺมาก มาตรํ
สเจ อนุปฺปติตุกามาสิ ขิปฺปํ อนุปฺปติยาสิ โน.
อนึ่ง เทพเจ้าผู้เจริญทั้งหลาย ขอให้ท่านทั้งหลาย
จงช่วยกราบทูลพระแม่เจ้ามัทรีผู้เป็นพระมารดาของเราทั้ง ๒ ว่า
ถ้าพระแม่เจ้าปรารถนาจะเสด็จติดตามมา
ก็ให้รีบเสด็จติดตามมาโดยเร็ว
อยํ เอกปที เอติ อุชุํ คจฺฉติ อสฺสมํ
ตเมวานุปฺปเตยฺยาสิ อปิ ปสฺเสสิ เน ลหุํ.
ทางนี้เป็นทางเดินไปได้คนเดียว ตรงไปยังอาศรม
พระมารดาพึงเสด็จติดตามมาทางนั้นเท่านั้น
ก็จะทันได้เห็นเราทั้ง ๒ อย่างเร็วไว
อโห วต เร ชฏินี วนมูลผลหาริเก
สุญฺญํ ทิสฺวาน อสฺสมํ ตนฺเต ทุกฺขํ ภวิสฺสติ.
โอหนอ พระเจ้าแม่ผู้ทรงเพศเป็นตาปสินี
ทรงนำมูลผลาหารมาจากป่า
ได้เห็นอาศรมอันว่างเปล่า พระองค์จักเป็นทุกข์
อติเวลํ นุ อมฺมาย อุญฺฉา (๑) ลทฺธํ อนปฺปกํ ๑
ยา โน พทฺเธ น ชานาสิ พฺราหฺมเณน ธเนสินา.
- ๑- ๑ ลทฺโธ อนปฺปโก
พระมารดาเสด็จเที่ยวไปแสวงหามูลผลาหารจนล่วงเวลา
คงได้มามิใช่น้อย คงไม่ทราบว่า
เราทั้ง ๒ ถูกพราหมณ์ผู้แสวงหาทรัพย์ผูกมัดพาไป
อจฺจายิเกน ลุทฺเทน โย โน คาโวว สุมฺภติ
อปชฺช อมฺมํ ปสฺเสมุ สายํ อุญฺฉาโต อาคตํ.
ถูกพราหมณ์ผู้หยาบช้าเหลือเกิน ผู้แสวงหาทรัพย์ผูกมัด
แกเฆี่ยนตีหม่อมฉันทั้ง ๒ เหมือนนายโคบาลเฆี่ยนตีโค
เออก็วันนี้ เราทั้ง ๒ จะได้เห็นพระมารดา
เสด็จมาจากการแสวงหามูลผลาหารในเวลาเย็น
ทชฺชา อมฺมา พฺราหฺมณสฺส ผลํ ขุทฺเทน มิสฺสิตํ
ตทายํ อาสิโต ธาโต น พาฬฺหํ ธารเยยฺย (๑) โน.
- ๑ฉ.ม. ธาเรยฺย
พระมารดาพึงประทานผลไม้ที่เจือด้วยน้ำผึ้งแก่พราหมณ์
ครั้งนั้น พราหมณ์นี้หิวกระหาย จะไม่พึงเร่งให้เราทั้ง ๒ เดิน
สูณา จ วต โน ปาทา พาฬฺหํ ธาเรติ พฺราหฺมโณ
อิติ ตตฺถ วิลปึสุ กุมารา มาตุคิทฺธิโน.
ทารกปพฺพํ นาม.
เท้าทั้ง ๒ ของเราบวมหนอ
พราหมณ์ก็เร่งให้เราทั้ง ๒ รีบเดิน
พระกุมารทั้งหลายทรงรักใคร่ในพระมารดา
ทรงกันแสงพิลาปอยู่ ณ ที่นั้นด้วยประการฉะนี้
กัณฑ์กุมาร จบ
มทฺทีปพฺพ เตสํ ลาลปิตํ สุตฺวา ตโย วาฬา วเน มิคา
สีโห พฺยคฺโฆ จ ทีปิ จ อิทํ วจนมพฺรวุํ.
กัณฑ์มัทรี
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
เทวดาเหล่านั้นได้ฟังพระกุมารทั้ง ๒ นั้น
ทรงพิลาปรำพันแล้ว จึงได้กล่าวกับเทพบุตรทั้ง ๓
ดังนี้ว่า “ท่านทั้ง ๓ จงแปลงเพศเป็นสัตว์ร้ายในป่า
คือ ราชสีห์ เสือโคร่ง และเสือเหลือง
มา เหว โน ราชปุตฺตี สายํ อุญฺฉาโต อาคมา
มา เหวมฺหาก นิพฺโภเค เหฐยิตฺถ วเน มิคา.
อย่าให้พระนางมัทรีราชบุตรีเสด็จกลับมาจากการแสวงหา
มูลผลาหารในตอนเย็น และอย่าให้สัตว์ร้ายในป่า
อันเป็นแคว้นของเราทั้งหลายรบกวนพระนางมัทรีราชบุตรีได้
สีโห จ นํ วิเหเฐยฺย พฺยคฺโฆ ทีปิ จ ลกฺขณํ
เนว ชาลีกุมารสฺส กุโต กณฺหาชินา สิยา
อุภเยเนว ชีเยถ ปตึ ปุตฺเต จ ลกฺขณา.
ถ้าราชสีห์ เสือโคร่ง และเสือเหลือง
พึงรบกวนพระนางผู้ทรงสิริโฉม
พระชาลีกุมารก็จะมีพระชนม์อยู่ไม่ได้เลย
แล้วพระกัณหาชินาจะมีพระชนม์อยู่ได้แต่ที่ไหน
พระนางผู้ทรงลักษณะอันสง่างาม
จะพึงสูญเสียทั้งพระภัสดาและพระลูกรักทั้ง ๒ ไปเท่านั้น”
(พระนางมัทรีใคร่ครวญว่า)
ขณิตฺติกํ เม ปติตํ ทกฺขิณกฺขิ จ ผนฺทติ
อผลา ผลิโน รุกฺขา สพฺพา มุยฺหนฺติ เม ทิสา.
“เสียมของเราก็หล่นลง ตาข้างขวาก็เขม่นอยู่ริก ๆ
ต้นไม้ทั้งหลายที่เคยมีผลก็กลับไม่มีผล
และทุก ๆ ทิศก็มืดมน”
ตสฺสา สายณฺหกาลมฺหิ อสฺสมาคมนํ ปติ
อตฺถงฺคตมฺหิ สุริเย วาฬา ปนฺเถ อุปฏฺฐหุํ.
เมื่อพระนางเสด็จกลับบ่ายพระพักตร์มาสู่อาศรม
ในเวลาที่พระอาทิตย์อัสดงคต เหล่าสัตว์ร้ายก็มายืนขวางทาง
(พระนางมัทรีรำพึงว่า)
นีเจ โจลมฺพเต สุริโย ทูเร จ วต อสฺสโม
ยญฺจ เนสํ อิโต หิสฺสํ (๑) ตนฺเต ภุญฺเชยฺยุ โภชนํ.
- ๑ฉ. หสฺสํ
เมื่อพระอาทิตย์คล้อยต่ำลง และอาศรมก็ยังอยู่ไกลนัก
พระเจ้าพี่เวสสันดรและพระลูกรักทั้ง ๒ นั้น
ก็คอยบริโภคมูลผลาหารที่เราจักนำไปจากป่านี้
โส นูน ขตฺติโย เอโก ปณฺณสาลาย อจฺฉติ
โตเสนฺโต ทารเก ฉาเต มมํ ทิสฺวา อนายตึ.
พระจอมกษัตริย์นั้นประทับอยู่ในบรรณศาลาพระองค์เดียว
คงจะทรงปลอบประโลมให้ลูกน้อยทั้ง ๒ ผู้หิวกระหาย
คอยทอดพระเนตรดูเราผู้ยังมาไม่ถึงให้ยินดีเป็นแน่แท้
เต นูน ปุตฺตกา มยฺหํ กปณาย วรากิยา
สายํ สํเวสนากาเล ขีรปีตาว อจฺฉเร.
ลูกน้อยเหล่านั้นของเราเป็นกำพร้าน่าสงสาร
ในเวลาเย็นเป็นเวลากินเวลาดื่มก็จักคอย
เหมือนลูกเนื้อที่กำลังดื่มนมเป็นแน่แท้
เต นูน ปุตฺตกา มยฺหํ กปณาย วรากิยา
สายํ สํเวสนากาเล วาริปีตาว อจฺฉเร.
ลูกน้อยเหล่านั้นของเราเป็นกำพร้าน่าสงสาร
ในเวลาเย็นเป็นเวลากินเวลาดื่มก็จักคอย
เหมือนลูกเนื้อที่กำลังกระหายน้ำเป็นแน่แท้
เต นูน ปุตฺตกา มยฺหํ กปณาย วรากิยา
ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ วจฺฉา พาลาว มาตรํ.
ลูกน้อยเหล่านั้นของเราเป็นกำพร้าน่าสงสาร
คงจะยืนคอยต้อนรับเรา
เหมือนลูกโคอ่อนคอยชะเง้อหาแม่เป็นแน่แท้
เต นูน ปุตฺตกา มยฺหํ กปณาย วรากิยา
ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ หํสาวุปริปลฺลเล.
ลูกน้อยเหล่านั้นของเราเป็นกำพร้าน่าสงสาร
คงจะยืนคอยต้อนรับเรา
เหมือนลูกหงส์ที่ตกอยู่ในเปือกตมเป็นแน่แท้
เต นูน ปุตฺตกา มยฺหํ กปณาย วรากิยา
ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ อสฺสมสฺสาวิทูรโต.
ลูกน้อยเหล่านั้นของเราเป็นกำพร้าน่าสงสาร
คงจะยืนคอยต้อนรับเราอยู่ไม่ไกลจากอาศรม
เอกายโน เอกปโถ สรา โสพฺภา จ ปสฺสโต
อญฺญํ มคฺคํ น ปสฺสามิ เยน คจฺเฉยฺย อสฺสมํ.
หนทางที่จะไปก็มีอยู่ทางเดียว
และเป็นทางที่เดินไปได้คนเดียว โดยข้างหนึ่งเป็นสระน้ำ
อีกข้างหนึ่งเป็นบึง เรายังไม่เห็นทางอื่นที่จะไปสู่อาศรมได้
มิคา นมตฺถุ ราชาโน กานนสฺมึ มหพฺพลา
ธมฺเมน ภาตโร โหถ มคฺคํ เม เทถ ยาจิตา.
ข้าแต่พญาเนื้อทั้งหลายผู้มีกำลังมากในป่าใหญ่
ข้าพเจ้าขอนอบน้อมต่อท่านทั้งหลาย
ท่านทั้งหลายกับข้าพเจ้าก็เป็นพี่น้องกันโดยธรรม
ข้าพเจ้าขออ้อนวอน ขอท่านทั้งหลายจงให้ทางแก่ข้าพเจ้าเถิด
อวรุทฺธสฺสาหํ ภริยา ราชปุตฺตสฺส สิรีมโต
ตญฺจาหํ นาติมญฺญามิ รามํ สีตาวนุพฺพตา.
ข้าพเจ้าเป็นภรรยาของพระราชบุตรผู้มีสิริ
ผู้ถูกขับไล่จากกรุงสีพี
และข้าพเจ้ามิได้ดูหมิ่นพระสวามีพระองค์นั้นเลย
เหมือนดังนางสีดาคอยประพฤติตามพระราม
ตุเมฺห จ ปุตฺเต ปสฺเสถ (๑) สายํ สํเวสนํ ปติ
อหญฺจ ปุตฺเต ปสฺเสยฺยํ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
- ๑ฉ.ม. ปสฺสถ
ขอท่านทั้งหลายจงหลีกทางให้ดิฉัน
แล้วกลับไปเยี่ยมลูกน้อยของท่าน
ในเวลาออกหาอาหารในตอนเย็น
ส่วนดิฉันก็จะกลับไปเยี่ยมลูกน้อยทั้ง ๒ คือ
พระชาลีและพระกัณหาชินา
พหุญฺจิทํ มูลผลํ ภกฺโข จายํ อนปฺปโก
ตโต อุปฑฺฒํ ทสฺสามิ มคฺคํ เม เทถ ยาจิตา.
อนึ่ง มูลผลาหารนี้ก็มีอยู่มาก
และภักษาก็มีอยู่ไม่น้อย ดิฉันขอแบ่งให้พวกท่านกึ่งหนึ่ง
ดิฉันอ้อนวอนแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงให้ทางแก่ดิฉันเถิด
ราชปุตฺตี จ โน มาตา ราชปุตฺโต จ โน ปิตา
ธมฺเมน ภาตโร โหถ มคฺคํ เม เทถ ยาจิตา.
พระมารดาของเราทั้งหลายเป็นราชบุตรี
และพระบิดาของเราทั้งหลายก็เป็นพระราชบุตร
ท่านทั้งหลายกับดิฉันเป็นพี่น้องกันโดยธรรม
ดิฉันอ้อนวอนแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงให้ทางแก่ดิฉันเถิด
ตสฺสา ลาลปฺปมานาย พหุํ การุญฺญสญฺหิตํ
สุตฺวา เนลปตึ วาจํ วาฬา ปนฺถา อปกฺกมุํ.
พญาเนื้อร้ายทั้งหลายได้ฟังวาจาอันไพเราะ
ซึ่งประกอบด้วยความการุณย์เป็นอย่างมาก
ของพระนางผู้ทรงพิลาปรำพันอยู่
จึงได้พากันหลีกออกจากทางไป
อิมมฺหิ นํ ปเทสมฺหิ ปุตฺตกา ปํสุกุณฺฐิตา
ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ วจฺฉา พาลาว มาตรํ.
ลูกน้อยทั้งหลายคงขมุกขมัวไปด้วยฝุ่น
คงจะยืนคอยต้อนรับเรา
เหมือนลูกโคอ่อนยืนคอยชะเง้อหาแม่เป็นแน่แท้
อิมมฺหิ นํ ปเทสมฺหิ ปุตฺตกา ปํสุกุณฺฐิตา
ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ หํสาวุปริปลฺลเล.
ลูกน้อยทั้งหลายคงขมุกขมัวไปด้วยฝุ่น
คงจะยืนคอยต้อนรับเราอยู่ตรงนี้
เหมือนลูกหงส์ที่ตกอยู่ในเปือกตมเป็นแน่แท้
อิมมฺหิ นํ ปเทสมฺหิ ปุตฺตกา ปํสุกุณฺฐิตา
ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ อสฺสมสฺสาวิทูรโต.
ลูกน้อยทั้งหลายคงขมุกขมัวไปด้วยฝุ่น
คงจะยืนคอยต้อนรับเราอยู่ตรงนี้ ไม่ห่างไกลจากอาศรม
เต (๑) มิคา วิย อุกฺกณฺณา สมนฺตามภิธาวิโน
อานนฺทิโน ปมุทิตา วคฺคมานาว กมฺปเร
ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
- ๑ฉ.ม. เทฺว
ลูกน้อยเหล่านั้นเคยร่าเริงวิ่งมาต้อนรับเรา
เหมือนจะทำให้หทัยของเราหวั่นไหว
เหมือนลูกเนื้อเห็นแม่แล้วหูชันร่าเริงวิ่งไปวิ่งมารอบแม่
วันนี้ เรามิได้เห็นลูกน้อยทั้ง ๒ คือ
พ่อชาลีและแม่กัณหาชินานั้นเลย
ฉคิลีว (๑) มิคี ฉาปํ ปกฺขี มุตฺตาว ปญฺชรา
โอหาย ปุตฺเต นิกฺขมฺม (๒) สีหีวามิสคิทฺธินี
ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
- ๑ฉ.ม. ฉกลึว
- ๒ฉ.ม. นิกฺขมึ
เราละลูกน้อยทั้งหลายไว้ออกไปหาผลไม้
เหมือนแม่แพะและแม่เนื้อละลูกน้อย ไปหากิน
เหมือนปักษีละลูกน้อยไปจากรัง หรือเหมือนแม่ราชสีห์
ผู้ต้องการอาหารละลูกน้อยไว้ออกไปหากิน
วันนี้ เราไม่เห็นลูกน้อยทั้ง ๒ คือ
พ่อชาลีและแม่กัณหาชินานั้นเลย
อิทํ เนสํ ปทกฺกนฺตํ นาคานมิว ปพฺพเต
จิตกา ปริกิณฺณาโย อสฺสมสฺสาวิทูรโต
ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
นี้รอยเท้าวิ่งเล่นไปมาของลูกน้อยทั้ง ๒
ยังปรากฏอยู่เหมือนรอยเท้าช้างที่เชิงเขา
นี้กองทรายที่ลูกน้อยทั้ง ๒ ขนมาเล่น
ยังกระจัดกระจายอยู่ ณ ที่ใกล้อาศรม
วันนี้ เราไม่เห็นลูกน้อยทั้ง ๒ คือ
พ่อชาลีและแม่กัณหาชินานั้นเลย
วาลุกายปิ (๑) โอกิณฺณา ปุตฺตกา ปํสุกุณฺฐิตา
สมนฺตามภิธาวนฺติ น เต ปสฺสามิ ทารเก.
- ๑ฉ.ม. วาลิกายปิ
ลูกน้อยทั้งหลายเคยเกลื่อนกล่นไปด้วยทราย
และขมุกขมัวไปด้วยฝุ่น วิ่งเข้ามาล้อมเราอยู่รอบ ๆ
เรามิได้เห็นทารกเหล่านั้น
เย มํ ปุเร ปจฺจุเทนฺติ (๑) อรญฺญา ทูรมายตึ
ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
- ๑ฉ.ม. ปจฺจุฏฺเฐนฺติ
เมื่อก่อนลูกน้อยทั้งหลายเคยต้อนรับเราผู้กลับมา
จากป่าแต่ที่ไกล วันนี้ เราไม่เห็นลูกน้อยทั้ง ๒ คือ
พ่อชาลีและแม่กัณหาชินานั้นเลย
(๑) ฉคิลึว มิคึ ฉาปา ๓ ปจฺจุคฺคนฺตุน มาตรํ
ทูเร มํ ปฏิวิโลเกนฺติ เต น ปสฺสามิ ทารเก.
- ๑- ๓ ฉ.ม. ฉกลึว มิคึ ฉาปา
ลูกน้อยทั้งหลายเคยไปคอยต้อนรับแม่ คอยมองดูเราแต่ที่ไกล
เหมือนลูกแพะหรือลูกเนื้อคอยชะเง้อหาแม่
เรามิได้เห็นทารกเหล่านั้นเลย
(๑) อิทญฺจ เนสํ กีฬนํ ๔ ปติตํ ปณฺฑุเวฬุวํ
ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
- ๑- ๔ ฉ.ม. อิทํ เนสํ กีฬานกํ
ผลมะตูมสีเหลืองที่ตกอยู่นี้
เป็นของเล่นของลูกน้อยทั้ง ๒ นั้น
วันนี้ เรามิได้เห็นลูกน้อยทั้ง ๒ คือ
พ่อชาลีและแม่กัณหาชินานั้นเลย
ถนา จ มยฺหิเม ปูรา อุโร จ สมฺปทาลติ
ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
ถันทั้ง ๒ ของเรานี้ยังเต็มไปด้วยน้ำนม
และอกของเราเหมือนจะแตกดับ
วันนี้ เรามิได้เห็นลูกน้อยทั้ง ๒ คือ
พ่อชาลีและแม่ กัณหาชินานั้นเลย
อุจฺฉงฺเค โก วิจินาติ ถนเมกาวลมฺพติ
ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
ใครเล่าจะค้นชายพก ใครเล่าจะเหนี่ยวถันทั้ง ๒ ของเรา
วันนี้ เราไม่เห็นลูกน้อยทั้ง ๒ คือ
พ่อชาลีและแม่กัณหาชินานั้นเลย
ยสฺสา (๑) สายณฺหสมยํ ปุตฺตกา ปํสุกุณฺฐิตา
อุจฺฉงฺเค เม วิวตฺตนฺติ เต น ปสฺสามิ ทารเก.
- ๑ฉ.ม. ยสฺสุ
เวลาเย็น ลูกน้อยทั้ง ๒ ขมุกขมัวไปด้วยฝุ่น
เคยวิ่งเข้ามาเกาะที่ชายพกของเรา
วันนี้ เรามิได้เห็นทารกเหล่านั้นเลย
อยํ โส อสฺสโม ปุพฺเพ สมชฺโช ปฏิภาติ มํ
ตฺยชฺช ปุตฺเต อปสฺสนฺตฺยา ภมเต วิย อสฺสโม.
เมื่อก่อน อาศรมนี้ปรากฏแก่เราเหมือนโรงมหรสพ
วันนี้ เมื่อเราไม่เห็นลูกน้อยเหล่านั้น
อาศรมปรากฏเหมือนดังจะหมุนไป
กิมิทํ อปฺปสทฺโทว อสฺสโม ปฏิภาติ มํ
กาโกลาปิ น วสฺสนฺติ มตา เม นูน ทารกา.
นี่อย่างไร อาศรมจึงปรากฏกับเราดูเงียบสงัดจริงหนอ
แม้ฝูงกาป่าก็มิได้ส่งเสียงร้อง
ทารกทั้งหลายของเราคงจะตายแน่
กิมิทํ อปฺปสทฺโทว อสฺสโม ปฏิภาติ มํ
สกุณาปิ น วสฺสนฺติ มตา เม นูน ทารกา.
นี่อย่างไร อาศรมจึงปรากฏกแก่เราดูเงียบสงัดจริงหนอ
แม้ฝูงนกก็มิได้ส่งเสียงร้อง
ทารกทั้งหลายของเราคงจะตายแน่
กิมิทํ ตุณฺหิภูโตสิ อปิ รตฺเตว เม มโน
กาโกลาปิ น วสฺสนฺติ มตา เม นูน ทารกา.
นี่อย่างไร พระองค์จึงทรงนิ่งเฉยอยู่
แม้เมื่อคืนใจหม่อมฉันก็เหมือนฝันไป แม้ฝูงกาป่าก็มิได้ส่งเสียงร้อง
ทารกทั้งหลายของหม่อมฉันคงจะตายแน่
กิมิทํ ตุณฺหิภูโตสิ อปิ รตฺเตว เม มโน
สกุณาปิ น วสฺสนฺติ มตา เม นูน ทารกา.
นี่อย่างไร พระองค์จึงทรงนิ่งเฉยอยู่
แม้เมื่อคืนใจหม่อมฉันก็เหมือนฝันไป แม้ฝูงนกก็มิได้ส่งเสียงร้อง
ทารกทั้งหลายของหม่อมฉันคงจะตายแน่
กจฺจิ นุ เม อยฺยปุตฺต มิคา ขาทึสุ ทารเก
อรญฺเญ อิริเณ วิวเน เกน นีตา เม ทารกา.
ข้าแต่พระลูกเจ้า เหล่าเนื้อร้ายในป่าอันเงียบสงัด
ได้กินทารกทั้งหลายของหม่อมฉันแล้วหรือกระไรหนอ
หรือว่าใครนำทารกทั้งหลายของหม่อมฉันไป
อาทู (๑) เต ปหิตา ทูตา อาทู สุตฺตา ปิยํวทา
อาทู พหิ โน นิกฺขนฺตา ขิฑฺฑาสุ ปสุตา นุ เต.
- ๑ฉ.ม. อหุ. เอวมุปริปิ
ทารกเหล่านั้นผู้กำลังพูดจาน่ารัก
พระองค์ทรงส่งไปเป็นทูต หรือว่ายังหลับอยู่
หรือทารกเหล่านั้นของเราออกไปเล่นภายนอก
เนวาสํ เกสา ทิสฺสนฺติ หตฺถปาทา จ ชาลิโน
สกุณานญฺจ โอปาโต เกน นีตา เม ทารกา.
เส้นผม ลายมือ ลายเท้าของทารกเหล่านั้นมิได้ปรากฏเลย
หรือนกทั้งหลายมาโฉบเฉี่ยวเอาไป
หรือว่าใครนำทารกทั้งหลายของหม่อมฉันไป
อิทํ ตโต ทุกฺขตรํ สลฺลวิทฺโธ ยถา วโณ
ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
การที่หม่อมฉันมิได้เห็นลูกน้อยทั้ง ๒ คือ
พ่อชาลีและแม่กัณหาชินาในวันนี้นั้น
เป็นทุกข์ยิ่งกว่าการถูกขับไล่จากแคว้น
เปรียบเหมือนแผลที่ถูกลูกศรแทง
อิทํปิ ทุติยํ สลฺลํ กมฺเปติ หทยํ มม
ยญฺจ ปุตฺเต น ปสฺสามิ ตฺวญฺจ มํ นาภิภาสสิ.
การที่หม่อมฉันมิได้เห็นลูกน้อยทั้ง ๒
และฝ่าพระบาทมิได้ตรัสกับหม่อมฉันนี้
เป็นดุจลูกศรเสียบแทงหทัยของหม่อมฉันซ้ำสอง
หทัยของหม่อมฉันย่อมหวั่นไหว
อชฺช เจ (๑) เม อิมํ รตฺตึ ราชปุตฺต น สํสสิ
มญฺเญ โอกฺกนฺตสนฺตํ มํ ปาโต ทกฺขิสิ โน มตํ.
- ๑ฉ.ม.สี. อชฺเชว
ข้าแต่พระราชบุตร ถ้าคืนวันนี้พระองค์มิได้ตรัสกับหม่อมฉัน
พรุ่งนี้เช้าพระองค์น่าจะได้ทอดพระเนตรหม่อมฉัน
ผู้ปราศจากชีวิตตายไปแล้ว
(พระเวสสันดรตรัสว่า)
นนุ (๑) มทฺที วราโรหา ราชปุตฺตี ยสสฺสินี
ปาโต คตาสิ อุญฺฉาย กิมิทํ สายมาคตา.
- ๑ฉ.ม. นูน
แม่มัทรีราชบุตรีผู้มีรูปโฉมงดงาม ผู้มียศ
มัวไปแสวงหามูลผลาหารแต่เช้า
ทำไมจึงกลับมาจนเย็น
(พระนางมัทรีกราบทูลว่า)
นนุ ตฺวํ สทฺทมสฺโสสิ เย สรํ ปาตุมาคตา
สีหสฺส วินทนฺตสฺส (๑) พฺยคฺฆสฺส จ นิกูชิตํ. (๒)
- ๑ฉ.ม. สีหสฺสปิ นทนฺตสฺส
- ๒ฉ.ม. นิกุชฺชิตํ
พระองค์ได้ทรงสดับแล้วมิใช่หรือ
ซึ่งเสียงบันลือลั่นของราชสีห์และเสือโคร่ง
ต่างก็มุ่งมาสู่สระนี้เพื่อจะดื่มน้ำ
อหุ ปุพฺพนิมิตฺตํ เม วิจรนฺตฺยา พฺรหาวเน
ขณิตฺโต เม หตฺถา ปติโต อุคฺคีวญฺจาปิ อํสโต.
บุพพนิมิตได้เกิดมีแก่หม่อมฉันผู้กำลังเที่ยวอยู่ในป่าใหญ่
คือ เสียมพลัดตกจากมือของหม่อมฉัน
และกระเช้าที่หาบอยู่ก็พลัดตกจากบ่า
ตทาหํ พฺยถิตา ภีตา ปุถุ กตฺวาน ปญฺชลึ
สพฺพา ทิสา นมสฺสิสฺสํ อปิ โสตฺถิ อิโต สิยา.
เวลานั้น หม่อมฉันหวาดกลัวเป็นกำลัง
จึงได้ทำอัญชลี นอบน้อมไปทั่วทุกทิศ
ขอความสวัสดีพึงมีแต่ที่นี้ด้วย
มา เหว โน ราชปุตฺโต หโต สีเหน ทีปินา
ทารกา วา ปรามฏฺฐา อจฺฉโกกตรจฺฉิภิ.
ขอพระราชบุตรของเราอย่าได้ถูกราชสีห์
หรือเสือเหลืองเบียดเบียนเลย
หรือขอให้ทารกทั้งหลายอย่าได้ถูกหมี
สุนัขป่า หรือเสือดาวรังควานเลย
สีโห พฺยคฺโฆ จ ทีปิ จ ตโย วาฬา วเน มิคา
เต มํ ปริยาวรุํ มคฺคํ เตน สายมฺหิ อาคตา.
สัตว์ร้ายทั้ง ๓ ในป่า คือ ราชสีห์ เสือโคร่ง
และเสือเหลืองได้มายืนขวางทางหม่อมฉัน
เพราะฉะนั้น หม่อมฉันจึงกลับมาถึงในเวลาเย็น
(พระนางมัทรีทรงคร่ำครวญว่า)
อหํ ปติญฺจ ปุตฺเต จ อาเจรมิว มาณโว
อนุฏฺฐิตา ทิวารตฺตึ ชฏินี พฺรหฺมจารินี.
เราเป็นผู้ไม่ประมาท หมั่นปฏิบัติพระสวามี
บำรุงเลี้ยงดูลูกน้อยทั้งหลายทุกวัน
เหมือนมาณพปฏิบัติอาจารย์
เราเกล้าผมประพฤติพรหมจรรย์
อชินานิ ปริทหิตฺวา วนมูลผลหาริยา
วิจรามิ ทิวารตฺตึ ตุมฺหํ กามา หิ ปุตฺตกา.
นุ่งห่มหนังเสือ เที่ยวไปแสวงหามูลผลาหาร
ในป่ามาทุกวันคืนเพราะความรักเธอทั้งหลาย นะลูกน้อย
อหํ สุวณฺณหลิทฺทํ (๑) อาภตํ ปณฺฑุเวฬุวํ
รุกฺขปกฺกานิ จาหาสึ อิเม โว ปุตฺต กีฬนา.
- ๑ฉ.ม. สุวณฺณหลิทฺทึ
ขมิ้นเหลือง ผลมะตูมสุกแม่หามาแล้ว
และแม่ก็ได้นำผลไม้สุกมา นี้เป็นของเล่นของลูกรักทั้ง ๒ นะลูก
อิมํ มูลาฬิวตฺตกํ สาลุกํ ชิญฺชโรทกํ (๑)
ภุญฺช ขุทฺเทน สํยุตฺตํ สห ปุตฺเตหิ ขตฺติย.
- ๑ฉ.ม. จิญฺจเภทกํ, สี.อิ. ปิญฺชโรทกํ
ข้าแต่พระองค์ผู้จอมกษัตริย์ เหง้าบัวพร้อมทั้งฝัก
หน่ออุบล และกระจับ ที่คลุกน้ำผึ้ง
ขอเชิญพระองค์ทรงเสวยพร้อมพระโอรสทั้งหลายเถิด
ปทุมํ ชาลิโน เทหิ กุมุทํ ปน กุมาริยา
มาลิเน ปสฺส นจฺจนฺเต สิวิ ปุตฺตานิ อวฺหย.
ขอพระองค์โปรดประทานดอกปทุมให้พ่อชาลี
ประทานดอกโกมุทให้กุมารี
พระองค์จะได้ทอดพระเนตรพระกุมารทั้งหลาย
ผู้ทรงประดับดอกไม้ฟ้อนรำอยู่
ข้าแต่พระเจ้ากรุงสีพี ขอพระองค์โปรดตรัสเรียก
พระโอรสทั้งหลายมาเถิด
ตโต กณฺหาชินายปิ นิสาเมหิ รเถสภ
มญฺชุสฺสราย วคฺคุยา อสฺสมํ อุปยนฺติยา.
ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ ต่อจากนั้น
ขอพระองค์ทรงสดับพระสุรเสียงอันไพเราะอ่อนหวาน
ของแม่กัณหาชินาผู้ซึ่งกำลังเข้าสู่อาศรมเถิด
สมานสุขทุกฺขมฺหา รฏฺฐา ปพฺพาชิตา อุโภ
อปิ สิวิ ปุตฺเต ปสฺเสสิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
เราทั้ง ๒ ถูกเนรเทศจากแคว้น เป็นผู้มีสุขและทุกข์เสมอกัน
ข้าแต่พระเจ้ากรุงสีพี ถึงพระองค์ก็โปรดทอดพระเนตรลูกน้อยทั้ง ๒
คือ พ่อชาลีและแม่กัณหาชินาเถิด
สมเณ พฺราหฺมเณ นูน พฺรหฺมจริยปรายเน
อหํ โลเก อภิสฺสปึ สีลวนฺเต พหุสฺสุเต
ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
หม่อมฉันคงได้สาปแช่งสมณะและพราหมณ์
ผู้มีพรหมจรรย์เป็นเบื้องหน้า มีศีล เป็นพหูสูตในโลกเป็นแน่
วันนี้ หม่อมฉันจึงไม่เห็นลูกน้อยทั้ง ๒
คือ พ่อชาลีและแม่กัณหาชินา
อิเม เต ชมฺพุกา รุกฺขา เวทิสา สินฺธุวาริตา
วิวิธานิ รุกฺขชาตานิ เต กุมารา น ทิสฺสเร.
รุกขชาติชนิดต่าง ๆ เหล่านี้ คือ ต้นหว้า
ต้นย่านทรายมีกิ่งห้อยย้อย ที่พระกุมารทั้ง ๒ เคยเล่นมาก่อน
วันนี้ กุมารเหล่านั้นไม่ปรากฏให้เห็น
อสฺสตฺถา ปนสา เจเม นิโคฺรธา จ กปิตฺถนา
วิวิธานิ ผลชาตานิ เต กุมารา น ทิสฺสเร.
รุกขชาติที่มีผลชนิดต่าง ๆ คือ ต้นโพธิ์ใบ ต้นขนุน
ต้นไทร และต้นมะขวิด เหล่านี้ที่กุมารทั้ง ๒ เคยมาวิ่งเล่น
วันนี้ กุมารเหล่านั้นไม่ปรากฏให้เห็น
อิเม ติฏฺฐนฺติ อารามา อยํ สีตูทกา นที
ยตฺถสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ เต กุมารา น ทิสฺสเร.
สวนเหล่านี้ก็ยังตั้งอยู่ นี้แม่น้ำที่เยือกเย็น
ที่กุมารทั้ง ๒ เคยมาเล่น
กุมารทั้ง ๒ ไม่ปรากฏให้เห็น
วิวิธานิ ปุปฺผชาตานิ อสฺมึ อุปริปพฺพเต
ยานสฺสุ ปุพฺเพ ธารึสุ เต กุมารา น ทิสฺสเร.
บุปผชาติชนิดต่าง ๆ มีอยู่บนภูเขาลูกนี้
ที่กุมารทั้ง ๒ เคยทัดทรง
กุมารเหล่านั้นไม่ปรากฏให้เห็น
วิวิธานิ ผลชาตานิ อสฺมึ อุปริปพฺพเต
ยานสฺสุ ปุพฺเพ ภุญฺชึสุ เต กุมารา น ทิสฺสเร.
ผลไม้ชนิดต่าง ๆ ที่มีอยู่บนภูเขาลูกนี้
ที่กุมารทั้ง ๒ เคยมาเสวย
กุมารเหล่านั้นไม่ปรากฏให้เห็น
อิเม เต หตฺถิกา อสฺสา พลิพทฺทา จ โน (๑) อิเม
เยหิสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ เต กุมารา น ทิสฺสเร.
- ๑ฉ.ม. เต
ตุ๊กตาช้าง ตุ๊กตาม้า และตุ๊กตาวัว
เหล่านี้ที่กุมารเหล่านั้นเคยเล่น
กุมารเหล่านั้นไม่ปรากฏให้เห็น
อิเม สามา สโสลูกา พหุกา กทลีมิคา
เยหิสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ เต กุมารา น ทิสฺสเร.
ตุ๊กตาเนื้อทรายทองเล็ก ๆ ตุ๊กตากระต่าย ตุ๊กตานกเค้า
ตุ๊กตาชะมดเหล่านี้เป็นอันมากที่กุมารทั้ง ๒ เคยเล่น
กุมารเหล่านั้นไม่ปรากฏให้เห็น
อิเม หํสา จ โกญฺจา จ มยูรา จิตฺรเปขุณา
เยหิสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ เต กุมารา น ทิสฺสเร.
ตุ๊กตาหงส์ ตุ๊กตานกกระเรียน
ตุ๊กตานกยูงที่มีแววหางงามวิจิตร
เหล่านี้ที่กุมารทั้ง ๒ เคยเล่น
กุมารเหล่านั้นไม่ปรากฏให้เห็น
อิมา ตา วนคุมฺพาโย ปุปฺผิตา สพฺพกาลิกา
ยตฺถสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ เต กุมารา น ทิสฺสเร.
พุ่มไม้มีดอกบานสะพรั่งทุกฤดูกาลเหล่านี้
ที่กุมารทั้ง ๒ เคยมาเล่น
กุมารเหล่านั้นไม่ปรากฏให้เห็น
อิมา ตา โปกฺขรณี รมฺมา จกฺกวากูปกูชิตา
มนฺทาลเกหิ สญฺฉนฺนา ปทุมุปฺปลเกหิ จ
ยตฺถสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ เต กุมารา น ทิสฺสเร.
สระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์เหล่านี้ มีนกจักรพากส่งเสียงกู่ขัน
ดารดาษไปด้วยดอกมณฑาลก ปทุม และอุบล
ที่กุมารทั้ง ๒ เคยมาเล่น กุมารเหล่านั้นไม่ปรากฏให้เห็น
น เต กฏฺฐานิ ภินฺนานิ น เต อุทกมาหฏํ (๑)
อคฺคิปิ เต น หาปิโต กินฺนุ มนฺโทว ฌายสิ.
- ๑ก. อุทกมาภตํ
พระองค์มิได้หักฟืน มิได้ตักน้ำ มิได้ติดไฟ
เพราะเหตุไรหนอ พระองค์จึงทรงหงอยเหงาซบเซาอยู่
ปิโย ปิเยน สงฺคมฺม สโม เม พฺยปหญฺญติ
ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
เพราะคนรักกับคนรักยังรวมกันอยู่
ความทุกข์ร้อนของหม่อมฉันย่อมหายไป
วันนี้ หม่อมฉันมิได้เห็นลูกน้อยทั้ง ๒
คือ พ่อชาลีและแม่กัณหาชินา
น โข โน เทว ปสฺสามิ เยน เต นีหตา มตา
กาโกลาปิ น วสฺสนฺติ มตา เม นูน ทารกา.
ข้าแต่สมมติเทพ หม่อมฉันมิได้เห็นลูกน้อยทั้ง ๒ ของฉัน
ไม่ทราบว่า ผู้ใดนำลูกน้อยเหล่านั้นไป
แม้แต่ฝูงกาป่าก็มิได้ส่งเสียงร้อง
ทารกทั้งหลายของหม่อมฉันคงตายแล้วเป็นแน่
น โข โน เทว ปสฺสามิ เยน เต นีหตา มตา
สกุณาปิ น วสฺสนฺติ มตา เม นูน ทารกา.
ข้าแต่สมมติเทพ หม่อมฉันมิได้เห็นลูกน้อยทั้ง ๒ ของเรา
ไม่ทราบว่า ผู้ใดนำลูกน้อยเหล่านั้นไป
แม้ฝูงนกก็มิได้ส่งเสียงร้อง
ทารกทั้งหลายของหม่อมฉันคงตายแล้วเป็นแน่
สา ตตฺถ ปริเทวิตฺวา ปพฺพตานิ วนานิ จ
ปุนเทวสฺสมํ คนฺตฺวา (๑) สามิกสฺสนฺติ โรทติ. ๒
- ๑- ๒ ฉ.ม. โรทิ สามิกสนฺติเก
พระนางมัทรีทรงปริเวทนา
พลางเที่ยวไปวิ่งหาตามซอกเขาและป่าชัฏ
ในท้องเขาวงกตนั้นแล้วเสด็จมายังอาศรมอีก
ทรงกันแสงอยู่ในสำนักพระราชสวามี ทูลคร่ำครวญว่า
น โข โน เทว ปสฺสามิ เยน เต นีหตา มตา
กาโกลาปิ น วสฺสนฺติ มตา เม นูน ทารกา.
ข้าแต่สมมติเทพ หม่อมฉันมิได้เห็นลูกน้อยทั้ง ๒ ของเรา
และไม่ทราบว่า ผู้ใดนำลูกน้อยเหล่านั้นไป
แม้แต่ฝูงกาป่าก็มิได้ส่งเสียงร้อง
ทารกทั้งหลายของหม่อมฉันคงตายแล้วเป็นแน่
น โข โน เทว ปสฺสามิ เยน เต นีหตา มตา
สกุณาปิ น วสฺสนฺติ มตา เม นูน ทารกา.
ข้าแต่สมมติเทพ หม่อมฉันไม่เห็นลูกน้อยทั้ง ๒ ของเรา
และไม่ทราบว่า ผู้ใดนำลูกน้อยเหล่านั้นไป
แม้แต่ฝูงนกก็ไม่ส่งเสียงร้อง
ทารกทั้งหลายของหม่อมฉันคงตายแล้วเป็นแน่
น โข โน เทว ปสฺสามิ เยน เต นีหตา มตา
วิจรนฺติ รุกฺขมูเลสุ ปพฺพเตสุ คุหาสุ จ.
ข้าแต่สมมติเทพ หม่อมฉันไม่เห็นลูกน้อยทั้ง ๒ ของเรา
และไม่ทราบว่าผู้ใดนำลูกน้อยเหล่านั้นไป
ทั้งที่เที่ยวไปหาที่โคนไม้ ภูเขา และถ้ำ
อิติ มทฺที วราโรหา ราชปุตฺตี ยสสฺสินี
พาหา ปคฺคยฺห กนฺทิตฺวา ตตฺเถว ปติตา ฉมา.
พระนางมัทรีราชบุตรีผู้ทรงพระรูปโฉมงดงาม ผู้มีพระยศ
ประคองพระพาหาคร่ำครวญล้มลง ณ พื้นดิน
แทบพระยุคลบาทของพระเวสสันดรนั้นนั่นเองด้วยประการฉะนี้
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
ตมชฺฌปตฺตํ ราชปุตฺตึ อุทเกนาภิสิญฺจถ
อสฺสตฺถํ นํ วิทิตฺวาน อถ นํ เอตทพฺรวิ.
พระเวสสันดรราชฤๅษีทรงวักน้ำประพรม
พระนางมัทรีราชบุตรีผู้เสด็จมาเฝ้าพระองค์
(ทรงวิสัญญีล้มลงแทบพระยุคลบาทของพระองค์)
ทรงทราบว่า พระนางทรงฟื้นพระองค์ดีแล้ว
จึงได้ตรัสพระดำรัสนี้กับพระนางว่า
อาทิเยเนว เต มทฺทิ ทุกฺขํ นกฺขาตุมิจฺฉิสํ
ทลิทฺโท ยาจโก วุฑฺโฒ พฺราหฺมโณ ฆรมาคโต.
มัทรี เราไม่อยากจะบอกความทุกข์แก่เธอแต่แรกก่อน
พราหมณ์แก่ยาจกผู้ตกยากมาสู่อาศรม
ตสฺส ทินฺนา มยา ปุตฺตา มทฺทิ มา ภายิ อสฺสส
มํ ปสฺส มทฺทิ มา ปุตฺเต มา พาฬฺหํ ปริเทวยิ
ลจฺฉาม ปุตฺเต ชีวนฺตา อโรคา จ ภวาม เส.
เราได้ให้ลูกน้อยทั้ง ๒ แก่พราหมณ์นั้นไป
มัทรี เธออย่าได้กลัวเลย เธอจงดีใจเถิด
มัทรี เธออย่าเห็นลูกน้อยทั้ง ๒ เลย อย่าได้ร้องไห้ไปนักเลย
เมื่อเรายังชีวิตอยู่ ไม่มีโรคภัย ก็จักได้พบลูกน้อยทั้ง ๒ แน่
ปุตฺเต ปสุญฺจ ธญฺญญฺจ ยญฺจ อญฺญํ ฆเร ธนํ
ทชฺชา สปฺปุริโส ทานํ ทิสฺวา ยาจกมาคเต (๑)
อนุโมทาหิ เม มทฺทิ ปุตฺตเก ทานมุตฺตมํ.
- ๑ฉ.ม. ยาจกมาคตํ
สัตบุรุษเห็นยาจกมาหาแล้วพึงให้บุตร ปศุสัตว์
ธัญชาติ และทรัพย์อื่นใดในเรือน
มัทรี ขอเธอจงอนุโมทนาปุตตทานอันสูงสุดของเราเถิด
(พระนางมัทรีกราบทูลว่า)
อนุโมทามิ เต เทว ปุตฺตเก ทานมุตฺตมํ
ทตฺวา จิตฺตํ ปสาเทหิ ภิยฺโย ทานํ ทโท ภว.
ข้าแต่สมมติเทพ หม่อมฉันขออนุโมทนา
ปุตตทานอันสูงส่งของพระองค์
ขอพระองค์พระราชทานปุตตทานอันสูงส่งแล้ว
ทรงทำพระทัยให้ผ่องใสเถิด
ขอพระองค์จงทรงบำเพ็ญทานให้ยิ่ง ๆ ขึ้นไปเถิด
โย ตฺวํ มจฺเฉรภูเตสุ มนุสฺเสสุ ชนาธิป
พฺราหฺมณสฺส อทา ทานํ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน.
ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่แห่งชน
ในหมู่มนุษย์ผู้เป็นคนตระหนี่
พระองค์ผู้ผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพี
ได้ทรงบำเพ็ญทานแก่พราหมณ์แล้ว
นินฺนาทิตา เต ปฐวี สทฺโท เต ติทิวงฺคโต
สมนฺตา วิชฺชุตา อาคุํ คิรีนํว ปติสฺสุตา.
แผ่นดินก็บันลือลั่นแก่พระองค์
กิตติศัพท์ของพระองค์บันลือไปถึงสวรรค์ชั้นไตรทิพย์
สายฟ้าก็แลบแปลบปลาบอยู่โดยรอบ
ดังสะท้านปานประหนึ่งว่าภูเขาจะถล่มทลาย
ตสฺส เต อนุโมทนฺติ อุโภ นารทปพฺพตา
(๑) อินฺโท จ พฺรหฺมา จ ปชาปตี จ
โสโม ยโม เวสฺสวโณ จ ราชา ๒
สพฺเพ เทวานุโมทนฺติ ตาวตึสา สอินฺทกา.
- ๑- ๒ ฉ.ม. อินฺโท จ พฺรหฺมา ปชาปติ โสโม ยโม เวสฺสวโณ
เทพเจ้าทั้ง ๒ หมู่ผู้สิงสถิตอยู่ ณ ภูเขานารทะ
ต่างถวายอนุโมทนาแด่พระเวสสันดรนั้นว่า
พระอินทร์ พระพรหม ท้าวประชาบดี
พระโสม ยมยักษ์ ท้าวเวสสุวรรณมหาราช
และเทพเจ้าเหล่าสวรรค์ชั้นดาวดึงส์
พร้อมทั้งพระอินทร์ทุกถ้วนหน้า ต่างก็ถวายอนุโมทนา
อิติ มทฺที วราโรหา ราชปุตฺตี ยสสฺสินี
เวสฺสนฺตรสฺส อนุโมทิ ปุตฺตเก ทานมุตฺตมํ.
มทฺทีปพฺพํ นาม.
พระนางมัทรีราชบุตรีผู้ทรงรูปโฉมงดงาม
ผู้มีพระยศ ก็ทรงอนุโมทนาปุตตทาน
อันสูงสุดของพระเวสสันดรแล้วด้วยประการฉะนี้แล
กัณฑ์มัทรี จบ
สกฺกปพฺพ ตโต รตฺยา วิวสเน สุริยสฺสุคฺคมนํ ปติ
สกฺโก พฺราหฺมณวณฺเณน ปาโต เนสํ อทิสฺสถ.
กัณฑ์สักกบรรพ
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
ต่อจากนั้น เมื่อราตรีสว่างแล้ว ดวงอาทิตย์ขึ้นแล้ว
ท้าวสักกเทวราชทรงแปลงเพศเป็นพราหมณ์
ได้ปรากฏแก่กษัตริย์ทั้ง ๒ พระองค์นั้นแต่เช้าตรู่
(พราหมณ์ทูลถามว่า)
กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ กจฺจิ โภโต อนามยํ
กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปถ กจฺจิ มูลผลา พหู.
พระคุณเจ้าไม่มีโรคาพาธเบียดเบียนหรือหนอ
ทรงพระสำราญดีหรือ
พระคุณเจ้าเลี้ยงอัตภาพด้วยการแสวงหามูลผลาหารสะดวกหรือ
มูลผลาหารมีมากหรือ
กจฺจิ ฑํสา มกสา จ อปฺปเมว สรึสปา
วเน วาฬมิคากิณฺเณ กจฺจิ หึสา น วิชฺชติ.
เหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลานมีน้อยหรือ
ในป่าที่มีเนื้อร้ายอยู่พลุกพล่านไม่มีมาเบียดเบียนหรือ
(พระเวสสันดรตอบว่า)
กุสลญฺเจว โน พฺรเหฺม อโถ พฺรเหฺม อนามยํ
อโถ อุญฺเฉน ยาเปม อโถ มูลผลา พหู.
ท่านพราหมณ์ เราไม่มีโรคมาเบียดเบียน เป็นสุขสำราญดี
อนึ่ง เราเลี้ยงอัตภาพด้วยการแสวงหามูลผลาหาร
และมูลผลาหารก็มีอยู่มาก
อโถ ฑํสา มกสา จ อปฺปเมว สรึสปา
วเน วาฬมิคากิณฺเณ หึสา มยฺหํ น วิชฺชติ.
อนึ่ง เหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลานก็มีน้อย
ในป่าที่มีเนื้อร้ายอยู่พลุกพล่าน ก็ไม่มีมาเบียดเบียนเราเลย
สตฺต โน มาเส วสตํ อรญฺเญ ชีวิโสกินํ
อิทํ ทุติยํ ปสฺสาม พฺราหฺมณํ เทววณฺณินํ
อาทาย เวฬุวํ อณฺฑํ ธาเรนฺตํ อชินกฺขิปํ.
เมื่อพวกเรามีชีวิตเศร้าโศกอยู่ในป่ามาตลอด ๗ เดือน
เราย่อมเห็นท่านผู้เป็นพราหมณ์ ผู้ทรงเพศอันประเสริฐ
บูชาไฟ ถือไม้เท้าสีดังผลมะตูมสุก
และลักจั่นน้ำนี้เป็นคนที่ ๒
สฺวาคตนฺเต มหาพฺรเหฺม อโถ เต (๑) อทุราคตํ
อนฺโต ปวิส ภทฺทนฺเต ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต.
- ๑ฉ.ม. เม
มหาพราหมณ์ ท่านมาดีแล้ว มิได้มาร้าย
ท่านผู้เจริญ ขอเชิญเข้าไปภายใน เชิญล้างเท้าของท่านเถิด
ติณฺฑุกานิ ปิยาลานิ มธุเก กาสุมาริโย
ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ ภุญฺช พฺรเหฺม วรํ วรํ.
พราหมณ์ ผลมะพลับ ผลมะหาด ผลมะซาง
ผลหมากเม่าที่มีรสหวานปานน้ำผึ้ง
เชิญท่านเลือกบริโภคแต่ผลที่ดี ๆ เถิด
อิทํปิ ปานิยํ สีตํ อาภตํ คิริคพฺภรา
ตโต ปิว มหาพฺรเหฺม สเจ ตฺวํ อภิกงฺขสิ.
มหาพราหมณ์ แม้น้ำดื่มนี้ก็เย็นสนิทเรานำมาจากซอกเขา
ถ้าท่านต้องการก็เชิญดื่มเถิด
อถ ตฺวํ เกน วณฺเณน เกน วา ปน เหตุนา
อนุปฺปตฺโตสิ พฺรหารญฺญํ ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต.
อนึ่ง ท่านมาถึงป่าใหญ่ เพราะเหตุไร
หรือเพราะปัจจัยอะไร
เราถามแล้ว ขอท่านจงบอกความนั้นแก่เรา
(พราหมณ์กราบทูลว่า)
ยถา วาริวโห ปูโร สพฺพกาลํ น ขียติ
เอวนฺตํ ยาจิตาคจฺฉึ ภริยํ เม เทหิ ยาจิโต.
ห้วงน้ำยังเต็มเปี่ยมตลอดเวลาไม่เหือดแห้งฉันใด
พระองค์ทรงมีพระทัยเต็มเปี่ยมด้วยศรัทธาฉันนั้น
ข้าพระองค์ทูลขอแล้ว ขอพระองค์ทรงพระกรุณา
พระราชทานพระชายาแก่ข้าพระองค์เถิด
(พระเวสสันดรตรัสว่า)
ททามิ น วิกมฺปามิ ยํ มํ ยาจสิ พฺราหฺมณ
สนฺตํ นปฺปฏิคูหามิ (๑) ทาเน เม รมเต (๒) มโน.
- ๑ฉ.ม. นปฺปฏิคุยฺหามิ
- ๒ฉ.ม. รมตี
ท่านพราหมณ์ ท่านขอสิ่งใด เราจะให้สิ่งนั้น
เรามิได้หวั่นไหวเลย เราไม่ซ่อนสิ่งของที่มีอยู่
ใจของเรายินดีในทาน
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
มทฺทึ หตฺเถ คเหตฺวาน อุทกสฺส กมณฺฑลุํ
พฺราหฺมณสฺส อทา ทานํ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน.
พระเวสสันดรผู้ผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพี
ทรงกุมพระหัตถ์ของพระนางมัทรี ทรงจับเต้าน้ำ
หลั่งน้ำพระราชทานพระนางมัทรีให้เป็นทานแก่พราหมณ์
ตทาสิ ยํ ภึสนกํ ตทาสิ โลมหํสนํ
มทฺทึ ปริจฺจชนฺตสฺส เมทนี สมกมฺปถ.
ขณะนั้น เมื่อพระมหากษัตริย์
ทรงบริจาคพระนางมัทรีให้เป็นทาน
ความน่าสะพรึงกลัวขนพองสยองเกล้าได้เกิดขึ้น
แผ่นดินก็หวั่นไหว
(๑) เนวสฺส มทฺที ภกุฏิ ๓ น สนฺธียติ น โรทติ
เปกฺขเตวสฺส ตุณฺหิยา (๒) เอส ชานาติ ยํ วรํ
(๓) ชาลึ กณฺหาชินํ ธีตํ มทฺทึ เทวึ ปติพฺพตํ
จชฺชมาโน น จินฺเตสึ โพธิยาเยว การณา.
น เม เทสฺสา อุโภ ปุตฺตา มทฺทึ เทวึ น อปฺปิยา
สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ ตสฺมา ปิเย อทาสหํ. ๕
- ๑- ๓ ฉ.ม. เนว สา มทฺที ภากุฏิ
- ๒ฉ.ม. ตุณฺหี สา
- ๓- ๕ ฉ.ม. อิเม ปาฐา น ทิสฺสนฺติ
พระนางมัทรีมิได้มีพระพักตร์เง้างอ มิได้ทรงเก้อเขิน
และมิได้ทรงกันแสง ทรงเพ่งดูพระสวามีโดยดุษณีภาพ
โดยคิดว่า ท้าวเธอย่อมทรงทราบสิ่งที่ประเสริฐ
(พระศาสดาตรัสพระดำรัสนี้ว่า)
เมื่อตถาคตเป็นพระเวสสันดร
บริจาคพ่อชาลีและแม่กัณหาชินาซึ่งเป็นธิดา
และพระมัทรีเทวีผู้มีวัตรอันดี ผู้ยำเกรงในพระสวามี
มิได้คิดเสียดายเลย เพราะเหตุแห่งพระโพธิญาณเท่านั้น
บุตรทั้ง ๒ เป็นที่เกลียดชังของเราก็หามิได้
พระนางมัทรีเทวีจะไม่เป็นที่รักของเราก็หามิได้
แต่พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา
ฉะนั้น เราจึงได้ให้ของซึ่งเป็นที่รัก
(ต่อมา พระนางมัทรีกราบทูลว่า)
โกมารี ยสฺสาหํ ภริยา สามิโก มม อิสฺสโร
ยสฺสิจฺเฉ ตสฺส มํ ทชฺชา วิกฺกีเณยฺย หเนยฺย วา.
หม่อมฉันเป็นพระชายาของพระองค์ตั้งแต่ยังเป็นสาวรุ่น
พระองค์ทรงเป็นพระสวามีผู้เป็นใหญ่ของหม่อมฉัน
พระองค์ทรงปรารถนาจะพระราชทานหม่อมฉันแก่ผู้ใด
ก็ทรงพระราชทานแก่ผู้นั้นเถิด
หรือทรงปรารถนาจะขายหรือจะฆ่า ก็ทรงขายหรือทรงฆ่าเถิด
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
เตสํ สงฺกปฺปมญฺญาย เทวินฺโท เอตทพฺรวิ
สพฺเพ ชิตา เต ปจฺจูหา เย ทิพฺพา เย จ มานุสา.
ท้าวสักกะจอมเทพทรงทราบพระดำริของกษัตริย์ทั้ง ๒ นั้น
จึงได้ตรัสดังนี้ว่า ข้าศึกทั้งมวล ทั้งที่เป็นของทิพย์และเป็นของมนุษย์พระองค์ทรงชนะแล้ว
- ๑ข้าศึกทั้งมวล หมายถึงผู้รับทานที่มีทิพยสมบัติและผู้รับทานที่มีมนุษยสมบัติ ท่านเหล่านั้นยังมีความ ตระหนี่อยู่ พระเวสสันดรชนะคนเหล่านี้ได้ด้วยการให้บุตรและภรรยาเป็นทาน (ขุ.ชา.อ. ๑๐/๒๒๘๓/๔๒๕)
นินฺนาทิตา เต ปฐวี สทฺโท เต ติทิวงฺคโต
สมนฺตา วิชฺชุตา อาคู (๑) คิรีนํว ปฏิสฺสุตา.
- ๑ฉ.ม. อาคุํ
แผ่นดินก็บันลือลั่นแก่พระองค์
กิตติศัพท์ของพระองค์บันลือไปถึงสวรรค์ชั้นไตรทิพย์
สายฟ้าก็แลบแปลบปลาบอยู่โดยรอบ
ดังสะท้านปานประหนึ่งว่าภูเขาถล่มทลาย
ตสฺส เต อนุโมทนฺติ อุโภ นารทปพฺพตา อินฺโท จ พฺรหฺมา จ ปชาปติ จ
โสโม ยโม เวสฺสวโณ จ ราชา.
สพฺเพ เทวานุโมทนฺติ ทุกฺกรํ หิ กโรติ โส.
เทพเจ้าทั้ง ๒ หมู่ผู้สิงสถิตอยู่ ณ ภูเขานารทะ
ต่างถวายอนุโมทนาแด่พระเวสสันดรนั้นว่า
พระอินทร์ พระพรหม ท้าวประชาบดี
พระโสม ยมยักษ์ ท้าวเวสสุวรรณมหาราชและทวยเทพทั้งมวล
ต่างก็ถวายอนุโมทนาว่า พระองค์ทรงกระทำสิ่งที่ทำได้ยากแท้
ทุทฺททํ ททมานานํ ทุกฺกรํ กมฺม กุพฺพตํ
อสนฺโต นานุกุพฺพนฺติ สตํ ธมฺโม ทุรนฺวโย.
ตสฺมา สตญฺจ อสตญฺจ นานา โหติ อิโต คติ
อสนฺโต นิรยํ ยนฺติ สนฺโต สคฺคปรายนา.
เพราะฉะนั้น สัตบุรุษและอสัตบุรุษ
จึงมีคติที่ไปจากโลกนี้ต่างกัน คือ
พวกอสัตบุรุษย่อมไปสู่นรก พวกสัตบุรุษย่อมไปสู่สวรรค์
ยเมตํ กุมาเร อทา ภริยํ อทา วเน วสํ
พฺรหฺมยานมโนกฺกมฺม สคฺเค เต ตํ วิปจฺจตุ.
การที่พระองค์เสด็จมาประทับอยู่ในป่า
ได้พระราชทานพระกุมารทั้งหลายและพระชายาให้เป็นทานนี้
ชื่อว่าเป็นยานอันประเสริฐ ไม่เป็นยานที่พาก้าวลงสู่อบายภูมิ
ขอมหาทานของพระองค์จงเผล็ดผลในสวรรค์เถิด
(ท้าวสักกะตรัสว่า)
ททามิ โภโต ภริยํ มทฺทึ สพฺพงฺคโสภนํ
ตฺวญฺเจว มทฺทิยา ฉนฺโน มทฺที จ ปตินา สห.
ข้าพเจ้าขอถวายพระนางมัทรีพระชายา
ผู้มีความงามทั่วสรรพางค์กายคืนแก่พระคุณเจ้า
พระองค์เท่านั้นทรงเป็นผู้คู่ควรกับพระนางมัทรี
และพระนางมัทรีก็เป็นผู้คู่ควรแก่พระสวามี
ยถา ปโย จ สงฺโข จ อุโภ สมานวณฺณิโน
เอวํ ตุวญฺจ มทฺที จ สมานมนเจตสา.
น้ำนมและสังข์ทั้ง ๒ มีสีเหมือนกันฉันใด
พระองค์และพระนางมัทรีก็ทรงมีพระทัยเสมอเหมือนกันฉันนั้น
อวรุทฺเธตฺถ อรญฺญสฺมึ อุโภ สมฺมถ อสฺสเม
ขตฺติยา โคตฺตสมฺปนฺนา สุชาตา มาตุเปติโต
ยถา ปุญฺญานิ กยิราถ ททนฺตา อปราปรํ.
ทั้ง ๒ พระองค์เป็นกษัตริย์ผู้สมบูรณ์ด้วยพระโคตร
เป็นอุภโตสุชาติทั้งฝ่ายพระมารดาและพระบิดา
ทรงถูกเนรเทศจากแคว้นมาอยู่ ณ อาศรมในป่านี้
บุญทั้งหลายที่พระองค์กระทำมาแล้วฉันใด
ขอพระองค์ทรงให้ทาน กระทำบุญอยู่ร่ำไปฉันนั้น
- ๑อุภโตสุชาติ หมายถึงมีวรรณะเสมอกัน คือ บริสุทธิ์ทั้ง ๒ ฝ่าย (ขุ.ชา.อ. ๑๐/๒๒๑๙/๔๒๖)
สกฺโกหมสฺมิ เทวินฺโท อาคโตสฺมึ ตวนฺติเก
วรํ วรสฺสุ ราชิสิ วเร อฏฺฐ ททามิ เต.
ข้าแต่พระราชฤๅษี หม่อมฉันเป็นท้าวสักกะจอมเทพ
มาในสำนักของพระองค์ ขอพระองค์ทรงเลือกรับพร
หม่อมฉันขอถวายพร ๘ ประการแก่พระองค์
(พระเวสสันดรตรัสว่า)
วรญฺเจ เม อโท สกฺก สพฺพภูตานมิสฺสร
ปิตา มํ อนุโมเทยฺย อิโต ปตฺตํ สกํ ฆรํ
อาสเนน นิมนฺเตยฺย ปฐเมตํ วรํ วเร.
ข้าแต่ท้าวสักกะผู้ทรงเป็นใหญ่แห่งภูตทั้งปวง
ถ้าพระองค์จะประสาทพรแก่หม่อมฉัน
ขอให้พระบิดาจงมารับหม่อมฉัน
ขอพระบิดาทรงต้อนรับหม่อมฉัน
ผู้ออกจากป่านี้ไปถึงเรือนของตนด้วยราชอาสน์
นี้เป็นพรประการที่ ๑
ปุริสสฺส วธํ น โรเจยฺยํ อปิ กิพฺพิสการกํ
วชฺชํ วธมฺหา โมเจยฺยํ ทุติเยตํ วรํ วเร.
ขอให้หม่อมฉันไม่พึงชอบใจการฆ่าคน
อนึ่ง แม้ผู้นั้นจะเป็นนักโทษถึงประหารชีวิต
ผู้กระทำความผิดอย่างร้ายแรง
ขอให้หม่อมฉันพึงได้ปลดปล่อยให้พ้นจากการถูกประหารชีวิต
นี้เป็นพรประการที่ ๒
เย วุฑฺฒา เย จ ทหรา เย จ มชฺฌิมโปริสา
มเมว อุปชีเวยฺยุํ ตติเยตํ วรํ วเร.
ขอให้ประชาชนทั้งหลายทั้งคนแก่ ทั้งเด็ก และคนปานกลาง
พึงเข้ามาอาศัยหม่อมฉันเลี้ยงชีวิต
นี้เป็นพรประการที่ ๓
ปรทารํ น คจฺเฉยฺยํ สทารปสุโต สิยํ
ถีนํ วสํ น คจฺเฉยฺยํ จตุตฺเถตํ วรํ วเร.
ขอให้หม่อมฉันอย่าพึงล่วงละเมิดภรรยาผู้อื่น
พอใจแต่ในภรรยาของตนไม่ไปสู่อำนาจของหญิงทั้งหลาย
นี้เป็นพรประการที่ ๔
ปุตฺโต เม สกฺก ชาเยถ โส จ ทีฆายุโก สิยา
ธมฺเมน ชิเน ปฐวึ ปญฺจเมตํ วรํ วเร.
ข้าแต่ท้าวสักกะ ขอให้บุตรของหม่อมฉันผู้พลัดพรากไปนั้น
พึงมีอายุยืนนาน จงครอบครองแผ่นดินโดยธรรมเถิด
นี้เป็นพรประการที่ ๕
ตโต รตฺยา วิวสาเน สุริยสฺสุคฺคมนํ ปติ
ทิพฺพา ภกฺขา ปาตุภเวยฺยุํ ฉฏฺฐเมตํ วรํ วเร.
ต่อจากนั้น เมื่อราตรีสว่างแล้ว ดวงอาทิตย์ขึ้นแล้ว
ขอให้อาหารทิพย์พึงปรากฏ
นี้เป็นพรประการที่ ๖
ททโต เม น ขีเยถ ทตฺวา นานุตเปยฺยหํ
ททํ จิตฺตํ ปสาเทยฺยํ สตฺตเมตํ วรํ วเร.
เมื่อหม่อมฉันให้ทานอยู่ ขออย่าให้ไทยธรรมหมดสิ้นไป
เมื่อกำลังให้ ขอให้หม่อมฉันพึงทำใจให้ผ่องใส
ครั้นให้แล้ว ขออย่าให้หม่อมฉันได้เดือดร้อนใจในภายหลัง
นี้เป็นพรประการที่ ๗
อิโต วิมุจฺจมานาหํ สคฺคคามี วิเสสคู
อนิวตฺติ ตโต อสฺสํ อฏฺฐเมตํ วรํ วเร.
เมื่อพ้นจากอัตภาพนี้ไป
ขอให้หม่อมฉันไปสู่สวรรค์ อันเป็นการไปพิเศษ
ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ไม่ต้องกลับมาเกิดอีก
นี้เป็นพรประการที่ ๘
ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา เทวินฺโท เอตทพฺรวิ
อจิรํ วต เต ตาโต ปิตา ตํ ทฏฺฐุเมสฺสติ.
ครั้นได้สดับพระดำรัสของพระเวสสันดรแล้ว
ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสพระดำรัสดังนี้ว่า
คงไม่นานนัก พระบิดาบังเกิดเกล้าของพระองค์
ก็คงจะเสด็จมาเยี่ยมพระองค์
อิทํ วตฺวาน มฆวา เทวราชา สุชมฺปติ
เวสฺสนฺตเร วรํ ทตฺวา สคฺคกายํ อปกฺกมิ.
สกฺกปพฺพํ นาม.
ครั้นตรัสพระดำรัสนี้แล้ว ท้าวมฆวานสุชัมบดีเทวราช
ก็ได้พระราชทานพรแก่พระเวสสันดรแล้ว
เสด็จกลับไปสู่หมู่ชาวสวรรค์
กัณฑ์สักกบรรพ จบ
มหาราชปพฺพ กสฺเสตํ มุขมาภาติ เหมํ วุตฺตตฺตมคฺคินา
นิกฺขํว ชาตรูปสฺส อุกฺกามุขปหํสิตํ.
กัณฑ์มหาราช
(พระเจ้าสญชัยทอดพระเนตรเห็น ๒ กุมารจึงตรัสว่า)
นั่นใครหนอ หน้างามยิ่งนักดังทองคำธรรมชาติ
ที่นายช่างหล่อหลอมด้วยไฟ สีใสสุกปลั่ง
ดังแท่งทองธรรมชาติที่ละลายคว้างอยู่ที่ปากเบ้า
อุโภ สทิสปจฺจงฺคา อุโภ สทิสลกฺขณา
ชาลิสฺส สทิโส เอโก เอกา กณฺหาชินา ยถา.
ทารกเหล่านี้มีอวัยวะคล้ายคลึงกัน
มีลักษณะคล้ายคลึงกัน คือ
คนหนึ่งเหมือนพ่อชาลี
อีกคนเหมือนแม่กัณหาชินา
สีหา วิลาว นิกฺขนฺตา อุโภ สมฺปติรูปกา
ชาตรูปมยาเยว อิเม ทิสฺสนฺติ ทารกา.
ทารกเหล่านี้มีรูปเสมอกันเหมือนราชสีห์ออกจากถ้ำทอง
ทารกเหล่านี้ปรากฏเหมือนหล่อหลอม
ด้วยทองคำธรรมชาติเลยทีเดียว
กุโต นุ ตฺวํ (๑) ภารทฺวาช อิเม อาเนสิ ทารเก
อชฺช รฏฺฐมนุปฺปตฺโต กุโต อาคจฺฉสิ (๒) พฺราหฺมณ.
- ๑ฉ.ม. ถวํ
- ๒ฉ.ม. กุหึ คจฺฉสิ
ภารทวาชพราหมณ์ ท่านได้นำ
ทารกเหล่านี้มาจากที่ไหนหนอ
วันนี้ ท่านได้มาถึงแคว้นของเราแล้ว
จะไปที่ไหนต่อไป
(ชูชกกราบทูลว่า)
มยฺหนฺเต ทารกา เทว ทินฺนา วิตฺเตน สญฺชย
อชฺช ปณฺณรสา รตฺติ ยโต ลทฺธา (๑) เม ทารกา.
- ๑สี.อิ. ทินฺนา
ข้าแต่สมมติเทพ
ทารกเหล่านี้มีผู้ให้แก่ข้าพระองค์ด้วยความพอใจ
ตั้งแต่วันที่ได้ทารกเหล่านี้มา วันนี้เป็นคืนที่ ๑๕
(พระเจ้าสญชัยตรัสว่า)
เกน วา วาจเปยฺเยน สมฺมา ญาเยน สทฺทเห
โก เต ตํ ทานมททา ปุตฺตเก ทานมุตฺตมํ.
ด้วยวาจาไพเราะอะไรเล่า ท่านจึงได้ทารกเหล่านี้มา
ท่านควรทำให้เราเชื่อโดยวิธีที่ชอบ
ใครให้ปุตตทานอันสูงสุดนั้นแก่ท่าน
(ชูชกกราบทูลว่า)
โย ยาจตํ ปติฏฺฐาสิ ภูตานํ ธรณีริว
โส เม เวสฺสนฺตโร ราชา ปุตฺเตทาสิ วเน วสํ.
พระราชาผู้ทรงเป็นที่พึ่งของพวกยาจกที่มาทูลขอ
เป็นดังธรณีเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลาย
คือพระเวสสันดรผู้เสด็จไปประทับอยู่ในป่า
ได้พระราชทานพระโอรสทั้งหลายแก่ข้าพระองค์
โย ยาจตํ คติ อาสิ สวนฺตีนํว สาคโร
โส เม เวสฺสนฺตโร ราชา ปุตฺเตทาสิ วเน วสํ.
พระราชาผู้ทรงเป็นที่ต้องประสงค์ของพวกยาจกผู้มาทูลขอ
เป็นดังสาครอันเป็นที่รองรับของแม่น้ำทั้งหลายที่หลั่งไหลมา
คือพระเวสสันดรผู้เสด็จไปประทับอยู่ในป่า
ได้พระราชทานพระโอรสทั้งหลายแก่ข้าพระองค์
(พวกอำมาตย์ติเตียนพระเวสสันดรว่า)
ทุกฺกฏํ วต โภ รญฺญา สทฺเธน ฆรเมสินา
กถํ นุ ปุตฺตเก ทชฺชา อรญฺเญ อวรุทฺธโก.
ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พระราชาผู้มีศรัทธา
ทรงอยู่ครอบครองเรือน ทรงทำกรรมที่ไม่สมควรหนอ
พระเวสสันดรถูกเนรเทศออกจากแคว้นไปอยู่ในป่า
จะพึงพระราชทานพระโอรสทั้งหลายได้อย่างไรหนอ
อิมํ โภนฺโต นิสาเมถ ยาวนฺเตตฺถ สมาคตา
กถํ เวสฺสนฺตโร ราชา ปุตฺเตทาสิ วเน วสํ.
ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ชาวพระนครมีประมาณเท่าใด
ที่มาประชุมกันอยู่ในที่นี้ ขอทุกท่านจงช่วยกันพิจารณาดูเรื่องนี้
พระเวสสันดรประทับอยู่ในป่า
ได้พระราชทานพระโอรสทั้งหลายได้อย่างไร
ทาสํ ทาสิญฺจ โส ทชฺชา อสฺสํ จสฺสตรีรถํ
หตฺถิญฺจ กุญฺชรํ ทชฺช กถํ โส ทชฺช ทารเก.
พระองค์จงพระราชทานทาส ทาสี ม้า แม่ม้าอัสดร
รถ และช้างกุญชรตัวประเสริฐไปเถิด
ทำไม จึงทรงพระราชทานทารกทั้งหลายเล่า
(พระชาลีกุมารกราบทูลว่า)
ยสฺส นาสฺส (๑) ฆเร ทาโส อสฺโส จสฺสตรีรโถ
หตฺถี จ กุญฺชโร นาโค กึ โส ทชฺชา ปิตามห.
- ๑ฉ.ม. นสฺส, สี.อิ. นตฺถิ
ข้าแต่สมเด็จพระอัยกา ในเรือนของผู้ใดไม่มีทาส
ม้า แม่ม้าอัสดร รถ และช้างกุญชรตัวประเสริฐ
ผู้นั้นจะพึงให้อะไร
(พระเจ้าสญชัยตรัสว่า)
ทานมสฺส ปสํสาม น จ นินฺทาม ปุตฺตกา
กถํ นุ หทยํ อาสิ ตุมฺเห ทตฺวา วนิพฺพเก.
(๑) ปิตา มยฺหํ มหาราช อมฺเห ทตฺวา วนิพฺพเก
สุตฺวาน กลูนํ วาจํ อจฺฉกณฺหาย ภาสิตํ. ๑
- ๑- ๑ อยํ คาถา อฏฺฐกถาโปตฺถเกเยว ทิสฺสติ
บุตรน้อยทั้งหลาย ปู่สรรเสริญทานแห่งบิดาของเจ้านั้น
ไม่ได้ติเตียนเลย หทัยแห่งบิดาของเจ้าเป็นอย่างไรหนอ
จึงได้ให้เจ้าทั้ง ๒ แก่พราหมณ์วณิพก
(พระชาลีกุมารกราบทูลว่า)
ข้าแต่พระอัยกามหาราช พระบิดาของหม่อมฉัน
พระราชทานพวกหม่อมฉันแก่พราหมณ์วณิพกแล้ว
ได้ทรงสดับถ้อยคำรำพันพิลาปซึ่งน้องกัณหาได้กล่าวแล้ว
ทุกฺขสฺส หทยํ อาสิ อโถ อุณฺหํปิ อสฺสสิ (๑)
โรหินีเหว ตมฺพกฺขี ปิตา อสฺสูนิ วตฺตยิ.
- ๑ฉ.ม. ปสฺสสิ
ข้าแต่สมเด็จพระอัยกา พระหทัยของพระบิดานั้น
เป็นทุกข์และเร่าร้อน มีดวงพระเนตรแดงดังดาวโรหิณี
มีพระอัสสุชลหลั่งไหล
ยนฺตํ กณฺหาชินาโวจ อยํ มํ ตาต พฺราหฺมโณ
ลฏฺฐิยา ปฏิโกเฏติ ฆเร ชาตํว ทาสิยํ.
น้องกัณหาชินาได้กราบทูลพระบิดาว่า
“ข้าแต่พระบิดา พราหมณ์นี้เฆี่ยนตีหม่อมฉัน
ด้วยไม้เท้าเหมือนตีทาสีผู้เกิดในเรือนเบี้ย
น จายํ พฺราหฺมโณ ตาต ธมฺมิกา โหนฺติ พฺราหฺมณา
ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน ขาทิตุํ ตาต เนติ โน
นียมาเน ปิสาเจ กินฺนุ ตาต อุทิกฺขสิ.
ข้าแต่พระบิดา ผู้นี้คงจะมิใช่พราหมณ์แน่
เพราะพราหมณ์ทั้งหลายเป็นผู้มีธรรม
แต่พราหมณ์คงจะเป็นยักษ์แปลงเพศเป็นพราหมณ์
นำลูกทั้ง ๒ ไปเพื่อจะกินเป็นอาหาร พระเจ้าข้า
ลูกทั้ง ๒ ถูกพราหมณ์ผู้เป็นปีศาจนำไป
ข้าแต่พระบิดา ทำไมหนอ พระองค์จึงทรงเมินเฉยอยู่เล่า”
(พระเจ้าสญชัยตรัสว่า)
ราชปุตฺตี จ โว มาตา ราชปุตฺโต จ โว ปิตา
ปุพฺเพ เม องฺกมารุยฺห (๑) กินฺนุ ติฏฺฐถ อารกา.
- ๑ฉ.ม. องฺคมารุยฺห
มารดาของเจ้าทั้งหลาย เป็นพระราชบุตรี
บิดาเป็นราชบุตร เจ้าทั้งหลาย เคยขึ้นนั่งตักของปู่
แต่บัดนี้ เพราะเหตุไร จึงยืนอยู่ห่างไกลหนอ
(พระชาลีกุมารกราบทูลว่า)
ราชปุตฺตี จ โน มาตา ราชปุตฺโต จ โน ปิตา
ทาสา มยํ พฺราหฺมณสฺส ตสฺมา ติฏฺฐาม อารกา.
พระมารดาของหม่อมฉันทั้งหลาย เป็นพระราชบุตรี
และพระบิดาก็เป็นพระราชบุตร
แต่หม่อมฉันทั้งหลาย เป็นทาสของพราหมณ์
เพราะฉะนั้น จึงยืนอยู่ห่างไกล พระเจ้าข้า
(พระเจ้าสญชัยตรัสว่า)
มา สมฺเมวํ อวจุตฺถ ฑยฺหเต หทยํ มม
จิตกายํว เม กาโย อาสเน น สุขํ ลเภ.
เธอทั้งหลายกล่าวอย่างนี้ไม่ชอบเลย
หทัยของปู่กำลังเร่าร้อน กายของปู่เหมือนอยู่บนเชิงตะกอน
ปู่มิได้รับความสุขบนราชอาสน์เลย
มา สมฺเมวํ อวจุตฺถ ภิยฺโย โสกํ ชเนถ มํ
นิกฺกิณิสฺสามิ ทพฺเพน น โว ทาสา ภวิสฺสถ.
เธอทั้งหลายกล่าวอย่างนี้ไม่ชอบเลย
อย่าได้เพิ่มความเศร้าโศกให้เกิดแก่ปู่เลย
ปู่จักไถ่เธอทั้งหลายด้วยทรัพย์ เธอทั้งหลายจักไม่เป็นทาส
กิมคฺฆิยํ หิ โว ตาต พฺราหฺมณสฺส ปิตา อทา
ยถาภูตํ เม อกฺขาถ ปฏิปาเทนฺตุ พฺราหฺมณํ.
พ่อชาลี บิดาของเธอทั้งหลาย
ได้ตีราคาพวกเธอไว้เท่าไร จึงให้พราหมณ์
ขอให้เธอทั้งหลายจงบอกปู่ตามความจริง
พนักงานทั้งหลายจงให้พราหมณ์รับเอาทรัพย์ไปเถิด
(พระชาลีกุมารกราบทูลว่า)
สหสฺสคฺฆํ หิ มํ ตาต พฺราหฺมณสฺส ปิตา อทา
อจฺฉํ (๑) กณฺหาชินํ กญฺญํ หตฺถิอาทิสเตน จ. (๒)
- ๑ฉ.ม. อถ
- ๒ฉ.ม. หตฺถินา จ สเตน จ
ข้าแต่พระอัยกา พระบิดาทรงตีราคาหม่อมฉัน
มีค่าเท่าราคาทองคำ ๑,๐๐๐ แท่ง
ทรงตีราคาน้องกัณหาชินาราชกัญญา
ด้วยสัตว์พาหนะมีช้างเป็นต้นอย่างละ ๑๐๐
แล้วจึงได้พระราชทานให้แก่พราหมณ์
(พระเจ้าสญชัยตรัสว่า)
อุฏฺเฐหิ กตฺเต ตรมาโน พฺราหฺมณสฺส อวากร
ทาสิสตํ ทาสสตํ ควํ หตฺถุสภํ สตํ
ชาตรูปสหสฺสญฺจ ปุตฺตานํ เทหิ นิกฺกยํ.
มหาดเล็ก เจ้าจงลุกขึ้น รีบไปนำทาสี ทาส โค ช้าง
และโคอุสภราชอย่างละ ๑๐๐ กับทองคำ ๑,๐๐๐ แท่ง
มาให้แก่พราหมณ์ เป็นค่าไถ่บุตรทั้งหลาย
ตโต กตฺตา ตรมาโน พฺราหฺมณสฺส อวากริ
ทาสิสตํ ทาสสตํ ควํ หตฺถุสภํ สตํ.
ลำดับนั้น พนักงานรีบไปนำทาสี ทาส โค ช้าง
และโคอุสภราชอย่างละ ๑๐๐ มาให้แก่พราหมณ์
เป็นค่าไถ่
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
นิกฺกีณิตฺวา นหาเปตฺวา โภชยิตฺวาน ทารเก
สมลงฺกริตฺวา ภณฺเฑหิ อุจฺฉงฺเค อุปเวสยุํ.
กษัตริย์ทั้ง ๒ ทรงไถ่แล้ว
รับสั่งให้สรงสนานและให้เสวยพระกระยาหารเสร็จ
ให้ประดับด้วยอาภรณ์ทั้งหลายแล้ว
สมเด็จพระอัยกาทรงอุ้มทารกองค์หนึ่ง
สมเด็จพระอัยยิกาทรงอุ้มองค์หนึ่ง
สีสํ นฺหาเต สุจิวตฺเถ สพฺพาภรณภูสิเต
ราชา องฺเก กริตฺวาน อยฺยโก ปริปุจฺฉถ.
พระกุมารทั้ง ๒ ทรงสรงสนานพระเศียรแล้ว
ทรงพระภูษาอันสะอาด ทรงประดับด้วยอาภรณ์ทั้งปวงแล้ว
พระราชาผู้พระอัยกาก็ทรงอุ้มพระชาลีขึ้นประทับบนพระเพลา
กุณฺฑเล ฆุสิเต มาเล สพฺพาลงฺการภูสิเต
ราชา องฺเก กริตฺวาน อิทํ วจนมพฺรวิ.
พระกุมารทั้ง ๒ ทรงประดับกุณฑล
ที่มีเสียงดังก้องน่ารื่นรมย์ใจ
ทรงประดับดอกไม้และเครื่องอลังการทั้งปวงแล้ว
พระราชาทรงอุ้มพระชาลีกุมารขึ้นประทับ
บนพระเพลาแล้วได้ตรัสถามดังนี้ว่า
กจฺจิ อุโภ อโรคา เต ชาลิ มาตาปิตา ตว
กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปนฺติ (๑) กจฺจิ มูลผลา พหู.
- ๑ฉ.ม. ยาเปถ
พ่อชาลี พระบิดาและพระมารดาทั้ง ๒ ของเธอ
ไม่มีโรคดอกหรือ เลี้ยงอัตภาพด้วยการแสวงหา
ผลาหารหรือ มูลผลาหารมีมากหรือ
กจฺจิ ฑํสา มกสา จ อปฺปเมว สิรึสปา
วเน วาฬมิคากิณฺเณ กจฺจิ หึสา น วิชฺชติ.
เหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลานมีน้อยหรือ
ในป่าที่มีเนื้อร้ายพลุกพล่าน ไม่มีมาเบียดเบียนหรือ
(พระชาลีกุมารกราบทูลว่า)
อโถ อุโภ อโรคา เต (๑) เทว มาตาปิตา มม
อโถ อุญฺเฉน ยาเปนฺติ อโถ มูลผลา พหู.
- ๑ฉ.ม. เม
ข้าแต่สมมติเทพ พระบิดาและพระมารดาของหม่อมฉัน
ทั้ง ๒ พระองค์นั้นไม่มีโรค
เลี้ยงอัตภาพด้วยการแสวงหาผลาหาร และมูลผลาหารก็มีมาก
อโถ ฑํสา มกสา จ อปฺปเมว สิรึสปา
วเน วาฬมิคากิณฺเณ หึสา เนสํ น วิชฺชติ.
อนึ่ง เหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลานก็มีน้อย
ในป่าที่มีสัตว์ร้ายพลุกพล่าน ก็ไม่มีมาเบียดเบียน
ซึ่งพระบิดาและพระมารดาทั้ง ๒ พระองค์นั้นเลย
ขณนฺตาลุกลมฺพานิ พิลานิตกฺกลานิ จ
โกลํ ภลฺลาตกํ เพลฺลํ สา โน อาหจฺจ โปสติ.
พระมารดาของหม่อมฉันทรงขุดรากบัว เหง้าบัว
ทรงสอยผลพุทรา ผลรกฟ้า และผลมะตูม
นำมาเลี้ยงพระบิดาและหม่อมฉันทั้ง ๒
ยญฺเจว สา อาหรติ วนมูลผลหาริยา
ตํ โน สพฺเพ สมาคนฺตฺวา รตฺตึ ภุญฺชาม โน ทิวา.
พระมารดานั้นทรงนำมูลผลาหารใดมาจากป่า
พระบิดาและหม่อมฉันทั้ง ๒ มารวมกัน
เสวยมูลผลาหารนั้นในทุกคืนวัน
อมฺมา จ (๑) โน กิสา ปณฺฑุ อาหรนฺตี ทุมปฺผลํ
วาตาตเปน สุขุมาลี ปทุมํ หตฺถคตามิว.
- ๑ฉ.ม. อมฺมาว
พระมารดาของหม่อมฉันทั้ง ๒ เป็นกษัตริย์สุขุมาลชาติ
ต้องมาเที่ยวแสวงหาผลไม้ มีพระฉวีวรรณผอมเหลือง
เพราะลมและแดด เหมือนดอกปทุมที่ถูกขยำด้วยมือ
อมฺมาย ปตนูเกสา วิจรนฺตฺยา พฺรหาวเน
วเน วาฬมิคากิณฺเณ ขคฺคทีปินิเสวิเต.
เมื่อพระมารดาเสด็จเที่ยวไปในป่าใหญ่
ซึ่งเป็นป่าที่มีสัตว์ร้ายพลุกพล่าน
เป็นที่อยู่อาศัยของแรดและเสือเหลือง
พระเกสาของพระองค์ก็ร่วงหล่น
เกเสสุ ชฏํ พนฺธิตฺวา กจฺเฉ ชลฺลมธารยิ
จมฺมวาสี ฉมา เสติ ชาตเวทํ นมสฺสติ.
พระมารดาทรงขมวดพระเมาลี
ทรงไว้ซึ่งเหงื่อไคลที่พระกัจฉะ ทรงพระภูษาหนังเสือ
บรรทมเหนือแผ่นดินและทรงบูชาไฟ
ปุตฺตา ปิยา มนุสฺสานํ โลกสฺมึ อุปฺปชฺชิสุํ (๑)
น หิ นูนมฺหากํ อยฺยสฺส ปุตฺเต สิเนโห อชายถ.
- ๑ฉ.ม. อุทปชฺชิสุํ
บุตรทั้งหลายเกิดมาแล้วเป็นที่รักของมนุษย์ในโลก
พระอัยกาของเราทั้งหลายไม่เกิดพระสิเนหาในพระโอรสเป็นแน่
(พระเจ้าสญชัยตรัสว่า)
ทุกฺกฏญฺจ หิ โน ปุตฺต ภูนหจฺจํ กตํ มยา
โยหํ สิวีนํ วจนา ปพฺพาเชสึ อทูสกํ.
หลานรัก จริงทีเดียว การที่ปู่ให้เนรเทศ
ซึ่งพระบิดาของเจ้าผู้ไม่มีโทษเพราะคำพูดของชาวกรุงสีพีนั้น
ชื่อว่าปู่ได้ทำกรรมชั่วร้าย
และชื่อว่าปู่ได้ทำกรรมที่ทำลายความเจริญแล้ว
ยํ เม กิญฺจิ อิธ อตฺถิ ธนํ ธญฺญญฺจ วิชฺชติ
เอตุ เวสฺสนฺตโร ราชา สิวิรฏฺเฐ ปสาสตุ.
สิ่งใดสิ่งหนึ่งของปู่มีอยู่ในนครนี้ก็ดี
ทรัพย์และธัญชาติใด ๆ มีอยู่ก็ดี
ขอให้พระเจ้าเวสสันดรจงมาเป็นเจ้าปกครองสิ่งนั้น ๆ ในกรุงสีพีเถิด(พระชาลีกุมารกราบทูลว่า)
น เทว มยฺหํ วจนา เอหิติ สิวิสุตฺตโม
สยเมว เทโว คนฺตฺวาน สิญฺจ โภเคหิ อตฺรชํ.
ขอเดชะสมมติเทพ พระบิดาของหม่อมฉัน
เป็นผู้สูงสุดแห่งชาวกรุงสีพีคงจักไม่เสด็จมาเพราะคำของหม่อมฉัน
ขอให้พระองค์ผู้สมมติเทพเสด็จไปทรงอภิเษก
พระบิดาของหม่อมฉันด้วยโภคะทั้งหลายด้วยพระองค์เองเถิด
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
ตโต เสนาปตึ ราชา สญฺชโย อชฺฌภาสถ
หตฺถี อสฺสา รถา ปตฺตี เสนา สนฺนาหยนฺตุ นํ
เนคมา จ มํ อเนฺวนฺตุ พฺราหฺมณา จ ปุโรหิตา.
ลำดับนั้น พระเจ้ากรุงสญชัยจึงได้รับสั่งเสนาบดีว่า
กองทัพ คือ กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ
กองพลราบจงตระเตรียมอาวุธให้พร้อม
ชาวนิคม พราหมณ์ และพวกปุโรหิตจงตามเราไป
ตโต สฏฺฐิสหสฺสานิ โยธิโน จารุทสฺสนา
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา นานาวณฺเณหิลงฺกตา.
ต่อจากนั้น เหล่าทหาร ๖๐,๐๐๐ นายผู้สง่างาม
ผูกสอด(อาวุธ)แล้ว ประดับด้วยผ้าสีต่าง ๆ กัน
จงพากันรีบตามมาโดยเร็ว
นีลวตฺถธราเนเก (๑) ปีตาเนเก นิวาสิตา อญฺเญ โลหิตอุณฺหีสา สุทฺธาเนเก นิวาสิตา.
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา นานาวณฺเณหิลงฺกตา.
- ๑สี.อิ. นีลวณฺณธราเนเต
เหล่าทหารผู้ผูกสอด(อาวุธ)แล้ว
ประดับประดาด้วยเสื้อผ้าสีต่าง ๆ กัน คือ
พวกหนึ่งแต่งด้วยผ้าสีเขียว พวกหนึ่งแต่งสีเหลือง
พวกหนึ่งแต่งสีแดง พวกหนึ่งแต่งสีขาวจงรีบตามมา
หิมวา ยถา คนฺธธโร ปพฺพโต คนฺธมาทโน
นานารุกฺเขหิ สญฺฉนฺโน มหาภูตคณาลโย.
ภูเขาคันธมาทน์มีกลิ่นหอมถูกหิมะปกคลุม
ดารดาษไปด้วยพฤกษชาตินานาชนิด
เป็นที่อาศัยอยู่ของฝูงสัตว์เป็นอันมาก
โอสเธหิ จ ทิพฺเพหิ ทิสา ภาติ ปวาติ จ
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา ทิสา ภนฺตุ ปวนฺตุ จ.
และมีต้นไม้ที่เป็นทิพยโอสถ
สว่างไสวและฟุ้งตลบไปทั่วทิศฉันใด
ขอเหล่าทหารผู้ผูกสอด(อาวุธ)แล้วจงรีบตามมา
และจงรุ่งเรืองมีเกียรติยศฟุ้งขจรไปทั่วทิศฉันนั้นเถิด
ตโต นาคสหสฺสานิ โยชยนฺตุ จตุทฺทส
สุวณฺณกจฺฉา มาตงฺคา เหมกปฺปนวาสสา.
ต่อจากนั้น จงจัดเทียมช้างที่สูงใหญ่ ๑๔,๐๐๐ เชือก
มีสายรัดประคับทองมีเครื่องประดับ
และเครื่องปกคลุมศีรษะที่สำเร็จแล้วด้วยทอง
อารูฬฺหา คามณีเยภิ โตมรงฺกุสปาณิภิ
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา หตฺถิกฺขนฺเธหิ ทสฺสิตา.
มีนายควานช้างถือโตมรและขอ
ขึ้นขี่คอประจำ เตรียมพร้อมสรรพ
ประดับตกแต่งสวยงาม จงรีบตามมา
ตโต อสฺสสหสฺสานิ โยชยนฺตุ จตุทฺทส
อาชานียาว ชาติยา สินฺธวา สีฆวาหนา.
ต่อจากนั้น จงจัดม้าสินธพชาติอาชาไนย
๑๔,๐๐๐ ตัว ที่มีฝีเท้าเร็ว
อารูฬฺหา คามณีเยภิ อิลฺลิยา จาปธาริภิ
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา อสฺสปิฏฺเฐ อลงฺกตา.
พร้อมด้วยนายสารถีผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการ
ถือแส้และดาบสั้น ผูกสอด(อาวุธ)ขึ้นขี่ประจำหลัง
ตโต รถสหสฺสานิ โยชยนฺตุ จตุทฺทส
อโยสุกตเนมิโย สุวณฺณจิตปกฺขเร.
ต่อจากนั้น จงจัดเทียมกระบวนรถ ๑๔,๐๐๐ คัน
ที่มีเหล็กหุ้มกงล้ออย่างแน่นหนา เรือนรถขจิตด้วยทอง
อาโรเปนฺตุ ธเช ตตฺถ จมฺมานิ กวจานิ จ
วิปฺผาเลนฺตุ (๑) จ จาปานิ ทฬฺหธมฺมา ปหาริโน
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา รเถสุ รถชีวิโน.
- ๑ฉ.ม. วิปฺปาเลนฺตุ
จงยกธงขึ้นปักไว้บนรถคันนั้น ๆ
พวกนายขมังธนูผู้ยิงได้แม่นยำ คล่องแคล่วชำนาญ
ในรถทั้งหลาย จงเตรียมโล่ห์ เกราะ และแล่งธนูไว้ให้พร้อม
ทหารเหล่านี้จงตระเตรียมให้พร้อมแล้วรีบตามมา
ลาชา โอโลปิยา ปุปฺผา มาลาคนฺธวิเลปนา
อคฺฆิยานิ จ ติฏฺฐนฺตุ เยน มคฺเคน เอหิติ.
ขอจงให้โปรยข้าวตอก ดอกไม้
มาลัย ของหอม และเครื่องลูบไล้เถิด
และจงให้จัดตั้งเครื่องบูชาอันมีค่า
ตามทางที่พระเจ้าเวสสันดรโอรสของเราจักเสด็จมา
คาเม คาเม สตํ กุมฺภา เมรยสฺส สุราย จ
มคฺคมฺหิ ปติติฏฺฐนฺตุ เยน มคฺเคน เอหิติ.
ในบ้านแต่ละหมู่บ้าน จงให้ตั้งหม้อสุราและเมรัยไว้
หมู่ละ ๑๐๐ หม้อที่หนทางที่พระเจ้าเวสสันดรโอรสของเราจักเสด็จมา
มํสา (๑) วา จ สงฺกุลฺยา ๑ กุมฺมาสา มจฺฉสํยุตา
มคฺคมฺหิ ปติติฏฺฐนฺตุ เยน มคฺเคน เอหิติ.
- ๑- ๑ ฉ.ม. ปูวา สงฺกุลิโย
จงให้ตั้งมังสาหาร ขนม ขนมแดกงา
ขนมกุมมาส ที่ปรุงด้วยเนื้อปลาไว้ใกล้ทาง
ที่พระเจ้าเวสสันดรโอรสของเราจักเสด็จมา
สปฺปิ เตลํ ทธิ ขีรํ กงฺคุปิฏฺฐา (๑) พหู สุรา
มคฺคมฺหิ ปติติฏฺฐนฺตุ เยน มคฺเคน เอหิติ.
- ๑ฉ.ม. กงฺคุพีชา, สี.อิ. กงฺคุวีหิ
จงให้ตั้งเนยใส น้ำมัน นมส้ม นมสด
ขนมแป้ง ข้าวฟ่าง และสุราเป็นจำนวนมาก
ไว้ใกล้ทางที่พระเจ้าเวสสันดรโอรสของเราจักเสด็จมา
อาฬาริกา จ สูทา จ นฏนาฏกคายิโน
ปาณิสฺสรา กุมฺภถูณิโย มนฺทกา โสกชฺฌายิกา.
ให้มีพนักงานพิเศษทั้งครัวหวานและครัวคาว
จัดตั้งไว้เพื่อประชาชนทั่วไป
ให้มีมหรสพฟ้อนรำขับร้องทุก ๆ อย่าง
เพลงปรบมือ กลองยาว คนขับเสภา
- ๑คนผู้บรรเทาความเศร้าโศก หมายถึงนักมายากล หรือนักร้อง นักดนตรี แม้พวกอื่น ท่านก็เรียกว่า ผู้บรรเทาความเศร้าโศก เพราะสามารถนำความเศร้าโศกที่เกิดขึ้นออกไปได้ (ขุ.ชา.อ. ๑๐/๒๓๕๘/๔๔๑)
อาหญฺญนฺตุ สพฺพวีณา เภริโย ทินฺทิมานิ จ
ขรมุขานิ ธเมนฺตุ (๑) นทนฺตุ เอกโปกฺขรา.
- ๑สี.อิ. วทนฺตุ
พวกมโหรีจงเล่นดนตรี
ดีดพิณพร้อมทั้งตีกลองน้อยกลองใหญ่
เป่าสังข์ ตีกลองหน้าเดียว
มุทิงฺคา ปณวา สงฺขา โคธา ปริวเทนฺติกา
ทินฺทิมานิ จ หญฺญนฺตุ กุฏุมฺพา ทินฺทิมานิ (๑) จ.
- ๑ฉ.ม. กุฏุมฺปทินฺทิมานิ
ตีตะโพน แกว่งบัณเฑาะว์ เป่าสังข์ ดีดจะเข้
และตีกลองใหญ่ กลองเล็ก
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
สา เสนา มหตี อาสิ อุยฺยุตฺตา สิวิวาหินี
ชาลินา มคฺคนาเยน วงฺกํ ปายาสิ ปพฺพตํ.
กองทัพของกรุงสีพีเป็นกองทัพใหญ่
ที่จัดเป็นกระบวนตั้งไว้เสร็จแล้ว
มีพระชาลีราชกุมารเป็นผู้นำทาง ได้ยาตราไปยังเขาวงกต
โกญฺจํ นทติ มาตงฺโค กุญฺชโร สฏฺฐิหายโน
กจฺฉาย พชฺฌมานาย (๑) โกญฺจํ นทติ วารโณ.
- ๑ฉ.ม. พทฺธมานาย
ช้างพลายอายุ ๖๐ ปี มีสายรัดประคับทอง
ผูกตกแต่งไว้ บันลือก้องโกญจนาทกระหึ่มอยู่
ช้างวารณะก็บันลือโกญจนาทกระหึ่มอยู่
อาชานียา หสิยนฺติ เนมิโฆโส อชายถ
อพฺภํ รโช อจฺฉาเทสิ อุยฺยุตฺตา สิวิวาหินี.
เหล่าม้าอาชาไนยก็แผดเสียงแหลมดังลั่น
เสียงกงล้อดังกึกก้อง ฝุ่นละอองฟุ้งตลบถึงนภากาศ
กองทัพของชาวกรุงสีพีก็จัดกระบวนตั้งไว้ดีแล้ว
สา เสนา มหตี อาสิ อุยฺยุตฺตา หารหาริณี
ชาลินา มคฺคนาเยน วงฺกํ ปายาสิ ปพฺพตํ.
กองทัพนั้นเป็นกองทัพใหญ่ จัดเป็นกระบวนตั้งไว้
สามารถทำลายล้างอริราชศัตรูได้
มีพระชาลีราชกุมารเป็นผู้นำทาง ได้ยาตราไปยังเขาวงกต
เต ปาวึสุ พฺรหารญฺญํ พหุสาขํ มโหทกํ (๑)
ปุปฺผรุกฺเขหิ สญฺฉนฺนํ ผลรุกฺเขหิ จูภยํ.
- ๑อิ. พหูทิชํ
พระเจ้ากรุงสญชัยพร้อมด้วยข้าราชบริพารเหล่านั้น
เสด็จเข้าไปยังป่าใหญ่มีกิ่งไม้มากมายและน้ำมาก
ดารดาษไปด้วยต้นไม้ดอกและไม้ผลทั้ง ๒ อย่าง
ตตฺถ วินฺทุสฺสรา วคฺคู นานาวณฺณา พหู ทิชา
กูชนฺตมุปกูชนฺติ อุตุสํปุปฺผิเต ทุเม.
ในป่าใหญ่นั้น มีนกมากมายหลายสี
มีเสียงกล่อมไพเราะ เกาะอยู่บนต้นไม้ที่ผลิดอกตามฤดูกาล
ร้องประสานเสียง เสียงระเบงเป็นคู่ ๆ
เต คนฺตฺวา ทีฆมทฺธานํ อโหรตฺตานมจฺจเย
ปเทสนฺตํ อุปาคญฺฉุํ (๑) ยตฺถ เวสฺสนฺตโร อหุ.
มหาราชปพฺพํ นาม.
- ๑ฉ.ม. อุปคจฺฉุํ
พระเจ้ากรุงสญชัยพร้อมด้วยราชบริพารเหล่านั้น
เสด็จพระราชดำเนินไปสู่ทางไกล
ล่วงเลยหลายวันหลายคืน
จึงบรรลุถึงประเทศที่พระเวสสันดรประทับอยู่
กัณฑ์มหาราช จบ
ฉขตฺติยกมฺม เตสํ สุตฺวาน นิคฺโฆสํ ภีโต เวสฺสนฺตโร อหุ
ปพฺพตํ อภิรูหิตฺวา ภีโต เสนํ อุทิกฺขติ.
กัณฑ์ฉกษัตริย์
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
พระเวสสันดรได้ทรงสดับเสียงกึกก้องแห่งกองทัพเหล่านั้น
ก็ตกพระทัยกลัว เสด็จขึ้นภูเขา ทรงหวาดหวั่นพรั่นพรึง
ทอดพระเนตรดูกองทัพ ตรัสว่า
อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ นิคฺโฆโส ยาทิโส วเน
อาชานียา หสิยนฺติ ธชคฺคาเนว (๑) ทิสฺสเร.
- ๑ฉ.ม. ธชคฺคานิ จ
เชิญดูเถิดมัทรี เสียงกึกก้องเช่นใดในป่า
ม้าอาชาไนยส่งเสียงแผดร้องก้องสนั่น ปรากฏยอดธงไหว ๆ
อิเม นูน อรญฺญมฺหิ มิคสงฺฆานิ ลุทฺทกา
วาคุราหิ ปริกฺขิปฺป โสพฺเภ ปาเตตฺวา ตาวเท
วิกฺโกสมานา ติพฺพาหิ หนฺติ เนสํ วรํ วรํ.
นายพรานเหล่านี้ได้ขึงข่ายล้อมฝูงเนื้อในป่า
ไล่ต้อนให้ตกลงในหลุมแล้ว ไล่ทิ่มแทงด้วยหอกอันคม
คัดเลือกเอาเนื้อเหล่านั้นตัวอ้วน ๆ ฉันใด
ตถา (๑) มยํ อทูสกา อรญฺเญ อวรุทฺธกา
อมิตฺตหตฺถตฺตํ คตา ปสฺส ทุพฺพลฆาตกํ.
- ๑ฉ.ม. ยถา
เราทั้ง ๒ ก็ฉันนั้น เป็นผู้ไม่มีโทษ
ถูกขับไล่จากแคว้นมาอยู่ในป่า
จึงตกอยู่ในเงื้อมมือของพวกศัตรูเป็นแน่
จงดูเอาเถิดคนผู้ฆ่าคนที่ไม่มีกำลัง
(พระนางมัทรีกราบทูลว่า)
อมิตฺตา นปฺปสาเหยฺยุํ อคฺคิว อุทกณฺณเว
ตเทว ตฺวํ วิจินฺเตหิ อปิ โสตฺถิ อิโต สิยา.
พวกศัตรูย่ำยีพระองค์ไม่ได้
เปรียบเหมือนไฟย่ำยีห้วงน้ำไม่ได้ฉะนั้น
ขอพระองค์จงทรงระลึกถึงข้อนั้นนั่นแหละ
แต่นี้ไปจะพึงมีแต่ความสวัสดี
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา โอโรหิตฺวาน ปพฺพตา
นิสีทิ ปณฺณสาลายํ ทฬฺหํ กตฺวาน มานสํ.
ลำดับนั้น พระเจ้าเวสสันดรได้เสด็จลงจากภูเขา
ประทับนั่งในบรรณศาลา ทรงตั้งพระทัยให้หนักแน่น
นิวตฺตยิตฺวาน รถํ วุฏฺฐาเปตฺวาน เสนิโย
เอกํ อรญฺเญ วิหรนฺตํ ปิตา ปุตฺตํ อุปาคมิ.
พระบิดารับสั่งให้ถอยรถกลับ ให้วางกำลังกองทัพไว้แล้ว
เสด็จเข้าไปหาพระโอรสผู้ประทับอยู่ในป่าเพียงลำพัง
หตฺถิกฺขนฺธโต โอรุยฺห เอกํโส ปญฺชลีกโต
ปริกิณฺโณ อมจฺเจหิ ปุตฺตํ สิญฺจิตุมาคมิ.
เสด็จลงจากคอช้างพระที่นั่ง ทรงเฉวียงพระอังสา
ประนมพระหัตถ์ แวดล้อมแห่แหนด้วยหมู่อำมาตย์
เสด็จไปเพื่ออภิเษกพระโอรส
ตตฺถทฺทส กุมารํ โส รมฺมรูปํ สมาหิตํ
นิสินฺนํ ปณฺณสาลายํ ฌายนฺตํ อกุโตภยํ.
ณ ที่นั้น ท้าวเธอได้ทอดพระเนตรเห็น
พระโอรสทรงเพศเป็นบรรพชิต
ประทับนั่งเข้าฌานอยู่ในบรรณศาลา
เป็นสมาธิแน่วแน่ ไม่มีภัยแต่ที่ไหน
ตญฺจ ทิสฺวาน อายนฺตํ ปิตรํ ปุตฺตคิทฺธินํ
เวสฺสนฺตโร จ มทฺที จ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อวนฺทิสุํ.
พระเวสสันดรและพระนางมัทรี
ทอดพระเนตรเห็นพระบิดา
ผู้มีความรักในบุตรกำลังเสด็จมา
ได้ทรงต้อนรับถวายอภิวาท
มทฺที จ สิรสา ปาเท สสุรสฺสาภิวาทยิ
มทฺที อหญฺหิ เต เทว ปาเท วนฺทามิ เต หุสา (๑)
เตสุ ตตฺถ ปลิสชฺช ปาณินา ปริมชฺชถ.
- ๑ฉ.ม. สุณฺหา. เอวมุปริปิ
ฝ่ายพระนางมัทรีทรงซบพระเศียรถวายอภิวาท
แทบพระยุคลบาทของพระสัสสุระ(พ่อผัว)กราบทูลว่า
ข้าแต่สมมติเทพ หม่อมฉันมัทรีสะใภ้ของพระองค์
ขอถวายบังคมพระยุคลบาท
พระเจ้ากรุงสญชัยทรงสวมกอด ๒ กษัตริย์ ใช้ฝ่าพระหัตถ์
ลูบพระปฤษฎางค์อยู่ไปมา ณ อาศรมนั้น (ตรัสว่า)
กจฺจิ โว กุสลํ ปุตฺต กจฺจิ ปุตฺต อนามยํ
กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปถ กจฺจิ มูลผลา พหู.
ลูกรัก พวกเจ้าไม่มีโรคเบียดเบียน เป็นสุขสำราญดีหรือ
เลี้ยงอัตภาพด้วยการแสวงหามูลผลาหารสะดวกหรือ
มูลผลาหารมีมากอยู่หรือ
กจฺจิ ฑํสา มกสา จ อปฺปเมว สิรึสปา (๑)
วเน วาฬมิคากิณฺเณ กจฺจิ หึสา น วิชฺชติ.
- ๑ฉ.ม. สรีสปา
เหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลานมีน้อยหรือ
ในป่าที่มีเนื้อร้ายพลุกพล่าน ไม่มาเบียดเบียนหรือ
(พระเวสสันดรกราบทูลว่า)
อตฺถิ โน ชีวิกา เทว สา จ ยาทิสิกีทิสา (๑)
กสิรา ชีวิกา โหม อุญฺฉาจริยาย ชีวิตํ.
- ๑ฉ.ม. ยาทิสกีทิสา
ข้าแต่สมมติเทพ พวกหม่อนฉันเป็นอยู่ตามมีตามได้
หม่อมฉันทั้งหลายเป็นอยู่อย่างฝืดเคือง
ชีวิตเป็นอยู่ได้ด้วยการเที่ยวแสวงหา
อนิทฺธินํ มหาราช ทเมตยสฺสํว สารถิ
ตฺยมฺหา อนิทฺธิกา ทนฺตา อสมิทฺธิ ทเมติ โน.
ข้าแต่มหาราช นายสารถีทรมานม้าให้หมดฤทธิ์ฉันใด
หม่อมฉันทั้งหลายก็ถูกทรมานให้หมดฤทธิ์ฉันนั้น
ความหมดฤทธิ์ย่อมทรมานหม่อมฉันทั้งหลาย
อปิ โน กิสานิ มํสานิ ปิตุ มาตุ อทสฺสนา
อวรุทฺธานํ มหาราช อรญฺเญ ชีวิโสกินํ.
ข้าแต่มหาราช เมื่อหม่อมฉันทั้งหลาย
ถูกเนรเทศมามีชีวิตอยู่อย่างหงอยเหงาในป่า
หม่อมฉันทั้งหลาย มีเนื้อหนังซูบซีดผอมลง
เพราะไม่ได้พบพระบิดาและพระมารดา
เยปิ เต สิวิเสฏฺฐสฺส ทายาทาปตฺตมานสา
ชาลี กณฺหาชินา จุโภ พฺราหฺมณสฺส วสานุคา
อจฺจายิกสฺส ลุทฺทสฺส โย เน คาโวว สุมฺภติ.
ข้าแต่มหาราช ทายาทผู้มีมโนรถยังไม่สมบูรณ์
ของหม่อมฉันผู้ประเสริฐแห่งชาวกรุงสีพี
คือพ่อชาลีและแม่กัณหาชินา ทั้ง ๒ องค์
ยังตกอยู่ในอำนาจของพราหมณ์ผู้หยาบช้า
มันเฆี่ยนตีพ่อชาลีและแม่กัณหาชินาทั้ง ๒ นั้นเหมือนเฆี่ยนตีโค
เต ราชปุตฺติยา ปุตฺเต ยทิ ชานาถ สํสถ
ปริยาปุณาถ โน ขิปฺปํ สปฺปทฏฺฐํว มาณวํ.
ถ้าพระองค์ทรงทราบ
หรือทรงได้สดับข่าวลูกทั้ง ๒ ของพระราชบุตรีนั้น
ขอได้ทรงกรุณารีบตรัสบอกแก่หม่อมฉันทั้งหลายด้วยเถิด
เหมือนหมอรีบพยาบาลคนผู้ถูกงูกัด
(พระเจ้าสญชัยตรัสว่า)
เอเต (๑) กุมารา นิกฺกีตา ชาลี กณฺหาชินา จุโภ
พฺราหฺมณสฺส ธนํ ทตฺวา ปุตฺต มา ภายิ อสฺสส.
- ๑ฉ.ม. อุโภ
กุมารทั้ง ๒ คือ พ่อชาลีและแม่กัณหาชินา
พ่อได้ให้ทรัพย์แก่พราหมณ์แล้วไถ่ถอนมา
ลูกรัก ลูกอย่าได้กลัวเลย จงเบาใจเถิด
(พระเวสสันดรทูลถามว่า)
กจฺจิ นุ ตาต กุสลํ กจฺจิ ตาต อนามยํ
กจฺจิ นุ ตาต เม มาตุ จกฺขุ น ปริหายติ.
ข้าแต่พระบิดา พระองค์ไม่มีโรคเบียดเบียนหรือ
ทรงพระสำราญดีหรือ
พระจักษุของพระมารดาของข้าพระองค์ยังไม่เสื่อมหรือ
(พระเจ้าสญชัยตรัสว่า)
กุสลญฺเจว เม ปุตฺต อโถ ปุตฺต อนามยํ
อโถ จ ปุตฺต เต มาตุ จกฺขุ น ปริหายติ.
ลูกรัก พ่อสบายดี ไม่มีโรคเบียดเบียน
อนึ่ง จักษุแม่ของเจ้าก็ไม่เสื่อม
(พระเวสสันดรทูลถามว่า)
กจฺจิ อโรคํ โยคฺคนฺเต กจฺจิ วหติ วาหนํ
กจฺจิ ผีโต ชนปโท กจฺจิ วุฏฺฐิ น ฉิชฺชติ.
ราชพาหนะของพระองค์ที่เขาเทียมแล้วยังมั่นคงหรือ
ราชพาหนะยังนำภาระไปได้หรือ
ชนบทเจริญดีอยู่หรือ ฝนไม่แห้งแล้งหรือ
(พระเจ้าสญชัยตอบว่า)
อโถ อโรคํ โยคฺคมฺเม อโถ วหติ วาหนํ
อโถ ผีโต ชนปโท อโถ วุฏฺฐิ น ฉิชฺชติ.
ราชพาหนะของเราที่เทียมแล้วยังมั่นคง
ราชพาหนะยังนำภาระไปได้
ชนบทก็เจริญดี และฝนก็ไม่แล้ง
อิจฺเจวํ มนฺตยนฺตานํ มาตา เนสํ อทิสฺสถ
ราชปุตฺตี คิริทฺวาเร ปตฺติกา อนุปาหนา.
เมื่อกษัตริย์ทั้ง ๓ เหล่านั้นกำลังทรงสนทนากันอย่างนี้
ด้วยประการฉะนี้ พระมารดาผู้เป็นราชบุตรี
ไม่ทรงฉลองพระบาท เสด็จไปปรากฏที่ช่องภูเขา
ตญฺจ ทิสฺวาน อายนฺตึ มาตรํ ปุตฺตคิทฺธินึ
เวสฺสนฺตโร จ มทฺที จ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อวนฺทิสุํ.
พระเวสสันดรและพระนางมัทรีทอดพระเนตรเห็นพระมารดา
ผู้มีความรักในพระโอรสกำลังเสด็จมา
จึงทรงต้อนรับถวายอภิวาท
มทฺที จ สิรสา ปาเท สสฺสุยา อภิวาทยิ
มทฺที อหํ หิ เต อยฺเย ปาเท วนฺทามิ เต หุสา.
ฝ่ายพระนางมัทรีทรงซบพระเศียรเกล้าถวายอภิวาท
แทบพระยุคลบาทของพระสัสสุ(แม่ผัว)กราบทูลว่า
ข้าแต่สมเด็จพระอัยยิกา หม่อมฉันมัทรีสะใภ้ของพระองค์
ขอถวายบังคมพระยุคลบาท
มทฺทิญฺจ ปุตฺตกา ทิสฺวา ทูรโต โสตฺถิมาคตา
กนฺทนฺตา อภิธาวึสุ (๑) วจฺฉา พาลาว มาตรํ.
- ๑ฉ.ม. มติธาวึสุ
ส่วนบุตรน้อยทั้งหลาย
เสด็จมาแต่ที่ไกลโดยสวัสดิภาพ
ทอดพระเนตรเห็นพระนางมัทรี ก็ทรงคร่ำครวญวิ่งเข้าไปหา
อุปมาเหมือนลูกโคอ่อนคอยชะเง้อหาแม่เป็นแน่
มทฺที จ ปุตฺตเก ทิสฺวา ทูรโต โสตฺถิมาคเต
วารุณีว ปเวเธนฺตี ถนธาราภิสิญฺจถ.
ฝ่ายพระนางมัทรีทอดพระเนตรเห็นบุตรน้อยทั้งหลาย
ผู้เสด็จมาแต่ที่ไกลโดยสวัสดิภาพ
ทั้งสั่นระรัวไปทั่วพระวรกายเหมือนแม่มด
น้ำนมก็หลั่งไหล
สมาคตาน ญาตีนํ มหาโฆโส อชายถ
ปพฺพตา สมนาทึสุ มหี อากมฺปิตา (๑) อหุ.
- ๑ฉ.ม. ปกมฺปิตา
เมื่อพระญาติทั้งหลายมาพร้อมกันแล้ว
ขณะนั้น ก็ได้เกิดเสียงดังอึกทึกกึกก้อง
ภูเขาทั้งหลายก็มีเสียงดังลั่น
แผ่นดินสะเทือนหวั่นไหว
วุฏฺฐิธารํ ปวตฺเตนฺโต เทโว ปาวสฺสิ ตาวเท
อถ เวสฺสนฺตโร ราชา ญาตีหิ สมคจฺฉถ.
ฝนตกลงยังท่อธารให้หลั่งไหลไป
ขณะที่พระเจ้าเวสสันดรได้สมาคมกับพระญาติทั้งหลาย
นตฺตาโร สุณิสา ปุตฺโต ราชา เทวี จ เอกโต
ยทา สมาคตา อาสุํ ตทาสิ โลมหํสนํ.
ในกาลที่กษัตริย์ทั้งหลาย คือ พระราชา พระเทวี พระโอรส
พระสุณิสา และพระนัดดาทั้งหลาย
มาประชุมพร้อมกันแล้ว ก็ได้เกิดอัศจรรย์น่าขนพองสยองเกล้า
ปญฺชลิกา ตสฺส ยาจนฺติ โรทนฺตา เภรเว วเน
เวสฺสนฺตรญฺจ มทฺทิญฺจ สพฺเพ รฏฺฐา สมาคตา
ตฺวํ โนสิ อิสฺสโร ราชา รชฺชํ กาเรถ โน อุโภ.
ฉขตฺติยปพฺพํ นาม.
ประชาราษฎร์ทั้งปวงมาพร้อมใจกัน
ประนมมือถวายบังคมพระมหากษัตริย์
ร้องไห้วิงวอนพระเวสสันดรและพระนางมัทรี
ในป่าอันน่าสะพรึงกลัวว่า
ขอพระองค์ทรงเป็นพระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งข้าพระองค์ทั้งหลาย
ขอพระองค์ทั้ง ๒ ทรงพระกรุณาเสวยราชสมบัติ
เป็นพระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด
กัณฑ์ฉกษัตริย์ จบ
นครกณฺฑ ธมฺเมน รชฺชํ กาเรนฺตํ รฏฺฐา ปพฺพาชยิตฺถ มํ
ตฺวญฺจ ชานปทา เจว เนคมา จ สมาคตา.
กัณฑ์นครกัณฑ์
(พระเวสสันดรตรัสว่า)
พระบิดา ชาวชนบท และชาวนิคม
ได้พร้อมใจกันเนรเทศหม่อมฉัน
ผู้ครองราชสมบัติโดยธรรมจากแคว้น
(พระเจ้าสญชัยตรัสว่า)
ทุกฺกฏญฺจ หิ โน ปุตฺต ภูนหจฺจํ กตํ มยา
โยหํ สิวีนํ วจนา ปพฺพาเชสึ อทูสกํ.
ลูกรัก จริงทีเดียว การที่พ่อให้เนรเทศ
ซึ่งลูกผู้ไม่มีความผิดออกไปจากแคว้นตามคำของชาวกรุงสีพีนั้น
ชื่อว่าพ่อได้ทำกรรมชั่วร้าย
และชื่อว่าพ่อได้ทำกรรมที่ทำลายความเจริญแล้ว
เยน เกนจิ วณฺเณน ปิตุ ทุกฺขํ อุทพฺพเห
มาตุ ภคินิยา จาปิ อปิ ปาเณหิ อตฺตโน.
ขึ้นชื่อว่าบุตรควรช่วยปลดเปลื้องความทุกข์
ของมารดาบิดาและพี่น้องที่เกิดขึ้น
เพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ด้วยชีวิตของตน
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา รโชชลฺลํ ปวาหยิ
รโชชลฺลํ ปวาเหตฺวา สงฺขวณฺณํ อธารยิ.
ลำดับนั้น พระเจ้าเวสสันดรได้ทรงชำระล้างธุลีและสิ่งโสโครก
ครั้นทรงชำระล้างธุลีและสิ่งโสโครกแล้ว
ได้ทรงเพศเป็นพระราชา
สีสนฺหาโต สุจิวตฺโถ สพฺพาภรณภูสิโต
ปจฺจยํ นาคมารุยฺห ขคฺคํ พนฺธิ ปรนฺตปํ.
พระเวสสันดรบรมกษัตริย์ทรงสนานพระเศียรแล้ว
ทรงพัสตราภรณ์อันสะอาด ทรงประดับด้วยอาภรณ์ทุกอย่าง
สอดพระแสงขรรค์ที่ทำให้ราชปัจจามิตรเดือดร้อนเกรงขาม
เสด็จขึ้นทรงพญาปัจจยนาค
ตโต สฏฺฐิสหสฺสานิ โยธิโน จารุทสฺสนา
สหชาตา ปกิรึสุ นนฺทยนฺตา รเถสภํ.
ครั้งนั้น เหล่าทหาร ๖๐,๐๐๐ นายผู้สง่างาม
ต่างก็ชื่นชมยินดี แวดล้อมพระมหากษัตริย์ผู้ทรงเป็นจอมทัพ
ตโต มทฺทึปิ นฺหาเปสุํ สิวิกญฺญา สมาคตา
เวสฺสนฺตโร ตํ ปาเลตุ ชาลี กณฺหาชินา จุโภ
อโถปิ ตํ มหาราชา สญฺชโย อภิรกฺขตุ.
ลำดับนั้น เหล่าพระสนมกำนัลในของพระเจ้ากรุงสีพี
มาประชุมพร้อมกัน ทูลเชิญพระนางมัทรีให้สรงสนานแล้ว
ถวายพระพรว่า ขอพระเวสสันดรจงทรงอภิบาลรักษาพระเจ้าแม่
พ่อชาลีและแม่กัณหาชินาทั้ง ๒ พระองค์
อนึ่ง ขอพระเจ้ากรุงสญชัยมหาราชจงทรงอภิรักษ์พระแม่เจ้าเทอญ
อิทญฺจ ปจฺจยํ ลทฺธา ปุพฺเพ สํเกฺลสมตฺตโน
อานนฺทิยํ อาจรึสุ รมฺมณีเย คิริพฺพเช.
พระเวสสันดรบรมกษัตริย์และพระนางมัทรี
กลับมาดำรงในสิริราชสมบัติตามเดิมแล้ว
ทรงระลึกถึงความลำบากของตนในกาลก่อน
จึงรับสั่งให้นำกลองนันทิเภรีไปตีประกาศ
ที่คุ้มครองเขาวงกตอันน่ารื่นรมย์
อิทญฺจ ปจฺจยํ ลทฺธา ปุพฺเพ สํเกฺลสมตฺตโน
อานนฺทิ วิตฺตา สุมนา ปุตฺเต สงฺคมฺม ลกฺขณา.
อิทญฺจ ปจฺจยํ ลทฺธา ปุพฺเพ สํเกฺลสมตฺตโน
อานนฺทิ วิตฺตา ปตีตา สห ปุตฺเตหิ ลกฺขณา.
ก็พระนางมัทรีผู้สมบูรณ์ด้วยลักษณะได้ปัจจัยนี้แล้ว
ทรงระลึกถึงความลำบากของตนในกาลก่อน
มีพระทัยชื่นชมยินดีปรีดาพร้อมกับพระโอรสทั้งหลาย
เอกภตฺตา ปุเร อาสึ นิจฺจํ ถณฺฑิลสายินี
อิติ เมตํ วตํ อาสิ ตุมฺหํ กามา หิ ปุตฺตกา.
ลูกรักทั้ง ๒ เมื่อก่อนแม่ได้บำเพ็ญวัตรนี้
นอนเหนือแผ่นดินเป็นนิตย์
นี้เป็นวัตรของแม่ เพราะแม่รักเจ้าทั้งหลาย
ตํ เม วตํ สมิทฺธชฺช ตุเมฺห สงฺคมฺม ปุตฺตกา
มาตุชํปิ ตํ ปาเลตุ ปิตุชํปิ จ ปุตฺตก
อโถปิ ตํ มหาราชา สญฺชโย อภิรกฺขตุ.
วัตรของแม่สำเร็จในวันนี้ เพราะได้พบพวกเจ้า
ลูกรักทั้ง ๒ ขอความโสมนัสที่เกิดจากแม่ก็ดี
จากพระบิดาก็ดี จงคุ้มครองลูก
อนึ่ง ขอพระเจ้ากรุงสญชัยมหาราช
จงทรงอภิรักษ์ความโสมนัสนั้น
ยงฺกิญฺจิตฺถิ กตํ ปุญฺญํ มยฺหญฺเจว ปิตุจฺจ เต
สพฺเพน เตน กุสเลน อชโร อมโร ภว.
บุญกุศลอย่างใดอย่างหนึ่ง
ที่แม่และพระบิดาของลูกทำแล้วมีอยู่
ด้วยบุญกุศลทั้งหมดนั้น ขอลูกจงเป็นผู้ไม่แก่ไม่ตาย
กปฺปาสิกญฺจ โกเสยฺยํ โขมโกทุมฺพรานิ (๑) จ
สสฺสุ สุณฺหาย ปาเหสิ เยหิ มทฺที อโสภถ.
- ๑ฉ.ม. โขมโกฏุมฺพรานิ
พระนางมัทรีทรงงดงามด้วยพระภูษาอย่างใด
พระนางผุสดีสัสสุเทวีก็ทรงจัดพระภูษาอย่างนั้น
คือ พระภูษากัปปาสิกพัสตร์ โกไสยพัสตร์ โขมพัสตร์
และโกทุมพรพัสตร์ ส่งไปประทานแก่พระนางมัทรีราชสุณิสา
ตโต เหมญฺจ กายูรํ คีเวยฺยํ รตนามยํ
สสฺสุ สุณฺหาย ปาเหสิ เยหิ มทฺที อโสภถ.
พระนางมัทรีทรงงดงามด้วยเครื่องประดับอย่างใด
พระนางผุสดีสัสสุเทวีก็ทรงจัดเครื่องประดับอย่างนั้น
คือ พระธำมรงค์สุพรรณรัตน์ สร้อยพระศอนพรัตน์
ส่งไปประทานแก่พระนางมัทรีราชสุณิสา
ตโต เหมญฺจ กายูรํ องฺคทํ มณิเมขลํ
สสฺสุ สุณฺหาย ปาเหสิ เยหิ มทฺที อโสภถ.
พระนางมัทรีทรงงดงามด้วยเครื่องประดับอย่างใด
พระนางผุสดีสัสสุเทวีก็ทรงจัดเครื่องประดับอย่างนั้น
คือ พระวลัยสำหรับประดับข้อพระบาท
พระกุณฑลสำหรับพระกรรณ สายรัดพระองค์ฝังแก้วมณีเพชร
ส่งไปประทานแก่พระนางมัทรีราชสุณิสา
อุณฺณตํ มุขผุลฺลญฺจ นานารตฺเต จ มาณิเย (๑)
สสฺสุ สุณฺหาย ปาเหสิ เยหิ มทฺที อโสภถ.
- ๑ฉ.ม. มาณิเก
พระนางมัทรีทรงงดงามด้วยเครื่องประดับอย่างใด
พระนางผุสดีสัสสุเทวีก็ทรงจัดเครื่องประดับอย่างนั้น
คือ ดอกไม้กรองเครื่องประดับพระเมาลี
เครื่องประดับพระนลาตและเครื่องประดับฝังแก้วมณีสีต่าง ๆ กัน
ส่งไปประทานแก่พระนางมัทรีราชสุณิสา
อุคฺคตฺถนํ คิงฺคมกํ เมขลํ ปฏิปาทกํ
สสฺสุ สุณฺหาย ปาเหสิ เยหิ มทฺที อโสภถ.
พระนางมัทรีทรงงดงามด้วยเครื่องประดับอย่างใด
พระนางผุสดีสัสสุเทวีก็ทรงจัดเครื่องประดับอย่างนั้น
คือ เครื่องประดับพระถัน เครื่องประดับพระอังสา
สะอิ้งเพชร และฉลองพระบาท
ส่งไปประทานแก่พระนางมัทรีราชสุณิสา
สุตฺตญฺจ สุตฺตวชฺชญฺจ อุปนิชฺฌาย เสยฺยสิ
อโสภถ ราชปุตฺตี เทวกญฺญาว นนฺทเน.
พระนางมัทรีราชบุตรีทรงตรวจดูเครื่องประดับ
ที่ร้อยด้วยด้ายและไม่ร้อยด้วยด้าย
พระนางมัทรีราชบุตรีทรงตรวจดูและประดับตกแต่งแล้ว
ทรงงดงามดังนางเทพกัญญาในพระอุทยานนันทวัน
สีสนฺหาตา สุจิวตฺถา สพฺพาลงฺการภูสิตา
อโสภถ ราชปุตฺตี ตาวตึสาว (๑) อจฺฉรา.
- ๑ฉ.ม. ตาวตึเสว
พระนางมัทรีราชบุตรีทรงสนานพระเศียร
ทรงพัสตราภรณ์อันสะอาด ประดับด้วยเครื่องอลังการทุกอย่าง
ทรงงดงามดังนางเทพอัปสรในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์
กทลีว วาตจฺฉุปิตา ชาตา จิตฺตลตาวเน
ทนฺตาวรณสมฺปนฺนา ราชปุตฺตี อโสภถ.
พระนางมัทรีราชบุตรีทรงมีริมพระโอษฐ์งาม
ทรงงดงามดังต้นกล้วยสีทองที่เกิดในสวนจิตรลดาถูกลมพัดไปมา
สกุณี มานุสินีว ชาตา จิตฺตปฺปตฺตา ปตี
นิโคฺรธปกฺกพิมฺโพฏฺฐี ราชปุตฺตี อโสภถ.
พระนางมัทรีราชบุตรีมีพระโอษฐ์แดงดุจผลไทรและผลตำลึกสุก
งดงามดังกินนรีมีขนปีกงามวิจิตร บินร่อนอยู่ในอากาศ
ตสฺสา จ นาคมาเนสุํ นาติวุฑฺฒํว (๑) กุญฺชรํ
สตฺติกฺขมํ สรกฺขมํ อีสาทนฺตํ อุรูฬฺหวํ.
- ๑ฉ.ม. นาติพทฺธํว
เหล่าพนักงานตกแต่งดรุณหัตถีอันเป็นช้างพระที่นั่ง
ตัวประเสริฐ อดทนต่อหอกซัดและลูกศร
มีงาเรียวงามดุจงอนรถ มีกำลังกล้าหาญ
เสร็จแล้วให้นำมาประเทียบเกยคอยต้อนรับพระนางมัทรีนั้น
สา มทฺที นาคมารุหิ นาติวุฑฺฒํว ๒ กุญฺชรํ
สตฺติกฺขมํ สรกฺขมํ อีสาทนฺตํ อุรูฬฺหวํ.
พระนางมัทรีนั้นเสด็จขึ้นประทับบนหลังดรุณหัตถี
อันเป็นช้างพระที่นั่งตัวประเสริฐ อดทนต่อหอกซัดและลูกศร
มีงาเรียวงามดุจงอนรถ มีกำลังกล้าหาญ
สพฺพมฺหิ ตํ อรญฺญมฺหิ ยาวนฺเตตฺถ มิคา อหุ (๑)
เวสฺสนฺตรสฺส เตเชน นญฺญมญฺญํ วิเหฐยุํ.
- ๑ฉ.ม. อหุํ. เอวมุปริปิ
ฝูงเนื้อประมาณเท่าใดที่มีอยู่ในป่าทั้งปวงที่เขาวงกตนี้
ฝูงเนื้อประมาณเท่านั้นไม่เบียดเบียนกันและกัน
ด้วยเดชของพระเวสสันดร
สพฺพมฺหิ ตํ อรญฺญมฺหิ ยาวนฺเตตฺถ ทิชา อหุ
เวสฺสนฺตรสฺส เตเชน นญฺญมญฺญํ วิเหฐยุํ.
ฝูงนกประมาณเท่าใดที่มีอยู่ในป่าทั้งปวงที่เขาวงกตนี้
ฝูงนกประมาณเท่านั้นไม่เบียดเบียนกันและกัน
ด้วยเดชของพระเวสสันดร
สพฺพมฺหิ ตํ อรญฺญมฺหิ ยาวนฺเตตฺถ มิคา อหุ
เอกชฺฌํ สนฺนิปาตึสุ
เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
ฝูงเนื้อประมาณเท่าใดที่มีอยู่ในป่าทั้งปวงที่เขาวงกตนี้
ฝูงเนื้อประมาณเท่านั้นมาประชุมในที่เดียวกัน
ในเมื่อพระเวสสันดรผู้ทรงผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพีจะเสด็จกลับ
สพฺพมฺหิ ตํ อรญฺญมฺหิ ยาวนฺเตตฺถ ทิชา อหุ
เอกชฺฌํ สนฺนิปาตึสุ
เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
ฝูงนกประมาณเท่าใดที่มีอยู่ในป่าทั้งปวงที่เขาวงกตนี้
ฝูงนกประมาณเท่านั้นมาประชุมในที่เดียวกัน
ในเมื่อพระเวสสันดรผู้ทรงผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพีจะเสด็จกลับ
สพฺพมฺหิ ตํ อรญฺญมฺหิ ยาวนฺเตตฺถ มิคา อหุ
นาสฺส๘๕๘ มญฺชู นิกูชึสุ
เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
ฝูงเนื้อประมาณเท่าใดที่มีอยู่ในป่าทั้งปวงที่เขาวงกตนี้
ฝูงเนื้อประมาณเท่านั้นมิได้ส่งเสียงร้องไพเราะเหมือนในกาลก่อน
ในเมื่อพระเวสสันดรผู้ทรงผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพีจะเสด็จกลับ
สพฺพมฺหิ ตํ อรญฺญมฺหิ ยาวนฺเตตฺถ ทิชา อหุ
นาสฺส มญฺชู นิกูชึสุ
เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
ฝูงนกประมาณเท่าใดที่มีอยู่ในป่าทั้งปวงที่เขาวงกตนี้
ฝูงนกประมาณเท่านั้นมิได้ส่งเสียงร้องไพเราะเหมือนในกาลก่อน
ในเมื่อพระเวสสันดรผู้ทรงผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพีจะเสด็จกลับ
ปฏิยตฺโต ราชมคฺโค วิจิตฺโต ปุปฺผสนฺถโต
(๑) วสิ เวสฺสนฺตโร ราชา ยตฺถ ยาว เชตุตฺตรา.๑
- ๑- ๑ ฉ.ม. วสิ เวสฺสนฺตโร ยตฺถ ยาวตาว เชตุตฺตรา
ราชมรรควิถีที่จะเสด็จพระราชดำเนินนั้น
ประชาราษฎร์ช่วยกันประดับตกแต่งงามตระการตา
ลาดด้วยดอกไม้ ตั้งแต่กรุงเชตุดร
จนถึงที่ประทับของพระเวสสันดร
ตโต สฏฺฐิสหสฺสานิ โยธิโน จารุทสฺสนา
สมนฺตา ปริกรึสุ
เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
ลำดับนั้น เหล่าทหาร ๖๐,๐๐๐ นาย
ผู้แต่งเครื่องพร้อมสรรพ งามสง่าน่าดู
ต่างพากันติดตามแวดล้อมอยู่โดยรอบ
ในเมื่อพระเวสสันดรผู้ทรงผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพีเสด็จกลับ
โอโรธา จ กุมารา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา
สมนฺตา ปริกรึสุ
เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
พวกพระสนมกำนัลใน พระกุมาร แพศย์ และพวกพราหมณ์
ต่างพากันติดตามพระเวสสันดรแวดล้อมอยู่โดยรอบ
ในเมื่อพระเวสสันดรผู้ทรงผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพีเสด็จกลับ
หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา
สมนฺตา ปริกรึสุ
เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ และกองพลราบ
ต่างพากันตามเสด็จแวดล้อมโดยรอบ
ในเมื่อพระเวสสันดรผู้ทรงผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพีเสด็จกลับ
สมาคตา ชานปทา เนคมา จ สมาคตา
สมนฺตา ปริกรึสุ
เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
ชาวชนบทและชาวนิคมมาประชุมพร้อมกันแล้ว
ต่างพร้อมใจกันมาประชุมแวดล้อมอยู่โดยรอบ
ในเมื่อพระเวสสันดรผู้ทรงผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพีเสด็จกลับ
กโรฏิยา จมฺมธรา อิลฺลีหตฺถา สุวมฺมิกา (๑)
ปุรโต ปฏิปชฺชึสุ
เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
- ๑ฉ.ม. สุวมฺมิโน
เหล่าทหารกล้าต่างก็สวมหมวก สวมเกราะ
ถือดาบ ถือโล่ห์หนังเดินนำหน้า
ในเมื่อพระเวสสันดรผู้ทรงผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพีเสด็จกับ
เต ปาวิสุํ ปุรํ รมฺมํ พหุปาการโตรณํ (๑)
อุเปตํ อนฺนปาเนหิ นจฺจคีเตหิ จูภยํ.
- ๑ฉ.ม. มหาปาการโตรณํ
กษัตริย์ทั้ง ๖ พระองค์นั้นเสด็จเข้าสู่พระนครที่รื่นรมย์
ซึ่งมีป้อมปราการและประตูเป็นอันมาก
ประกอบด้วยข้าวน้ำอุดม
และการฟ้อนรำและขับร้องทั้ง ๒ ประการ
ชาวชนบทและชาวนิคมต่างชื่นชมโสมนัสยินดี
พร้อมใจกันมาประชุม ในเมื่อพระเวสสันดร
ผู้ทรงผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพีเสด็จถึงพระนครโดยลำดับแล้ว
เมื่อพระเวสสันดรผู้ทรงพระราชทานทรัพย์เสด็จมาถึงแล้ว
ชาวชนบทและชาวนิคมต่างก็โบกผ้าสะบัดไปมา
พระองค์รับสั่งให้นำกลองนันทิเภรีไปตีประกาศในพระนคร
และรับสั่งให้ประกาศปลดปล่อยสัตว์ทั้งปวง
จากเครื่องพันธนาการ
ขณะที่พระเวสสันดรผู้ทรงผดุงรัฐให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพี
เสด็จเข้าพระนคร
ท้าวสักกเทวราชก็ทรงบันดาลให้ฝนทองตกลงมา
ต่อมา พระเจ้าเวสสันดร ผู้เป็นกษัตริย์ ผู้มีปัญญา
ทรงบำเพ็ญทานแล้ว หลังจากสวรรคตแล้ว
พระองค์ก็เสด็จเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ฉะนี้แล
กัณฑ์นครกัณฑ์ จบ
มหาเวสสันดรชาดกที่ ๑๐ จบ
มหานิบาต จบ
ชาดก ภาค ๒ จบ
จบ ๑๐. มหาเวสสันตรชาดก