arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปัญจกนิบาต · วรรณาโรหวรรค

๙. มิตตวินทุกชาดก

เล่ม ๒๗

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๗๙๓–๗๙๗ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๙/๑๐ ในวรรณาโรหวรรคมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก ปัญจกนิบาต วรรณาโรหวรรค มิตตวินทุกชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๕๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)

ฉบับมหามกุฏฯ พิมพ์อรรถกถาไว้ในเล่มเดียวกับพระไตรปิฎก ข้อความในหน้านี้จึงมีอรรถกถาปนอยู่

ไทย (มหามกุฏฯ) เล่ม ๕๘ หน้า ๘๓๖–๘๔๑

หน้า ๘๓๖

๙. มิตตวินทุกชาดก

ว่าด้วยจักรกรดพัดบนหัว

[๗๙๓] ข้าพเจ้าได้กระทำอะไรไว้แก่เทวดาทั้ง

หลาย ข้าพเจ้าได้กระทำบาปกรรมอะไรไว้

จักรกรดจึงได้มากระทบศีรษะของข้าพเจ้าพัดอยู่บนกระหม่อม.

[๗๙๔] ท่านล่วงเลยปราสาทแก้วผลึก ปราสาท

แก้วมณี ปราสาทเงินและปราสาททอง แล้ว

มาในที่นี้เพราะเหตุอะไร.

[๗๙๕] เชิญท่านดูข้าพเจ้าผู้ถึงความฉิบหาย

เพราะความสำคัญเช่นนี้ว่า โภคสมบัติในที่นี้

เห็นจะมีมากกว่าโภคสมบัติในปราสาททั้งสี่นั้น.

[๗๙๖] ท่านละทิ้งนางเวมานิกเปรต ๔ มาได้

นางเวมานิกเปรต ๘ ละทิ้งนางเวมานิกเปรต

๘ มาได้นางเวมานิกเปรต ๑๖ ละทิ้งนางเว-

มานกเปรต ๑๖ มาได้นางเวมานิกเปรต ๓๒

ปรารถนาไม่รู้จักพอ มายินดีจักรกรด จักร-

หน้า ๘๓๗

กรดจึงพัดอยู่บนกระหม่อมของท่าน ผู้ถูก

ความปรารถนาครอบงำไว้.

[๗๙๗] อันธรรมดาตัณหาเป็นสิ่งที่กว้างขวางอยู่

ณ เบื้องบน ให้เต็มได้ยาก มักเป็นไปตาม

อำนาจของความปรารถนา เพราะฉะนั้น ชน

เหล่าใดมีกำหนัดยินดีตัณหานั้น ชนเหล่านั้น

จึงต้องเป็นผู้ทูนจักรกรดไว้.

จบ มิตตวินทุกชาดกที่ ๙

อรรถกถามิตตวินทุกชาดกที่ ๙

พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน ทรงปรารภภิกษุว่ายากรูปหนึ่ง จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า กฺยาหํเทวานมกรํ ดังนี้.

เรื่องปัจจุบันจักมีแจ้งในมหามิตตวินทุกชาดก. ก็นายมิตตวิน-ทุกะนี้ถูกเขาโยนทิ้งในทะเล แล้วได้ไปพบนางเวมานิกเปรตแห่งหนึ่ง๔ นาง แห่งหนึ่ง ๘ นาง แห่งหนึ่ง ๑๖ นาง แห่งหนึ่ง ๓๒ นางก็ยังเป็นผู้ปรารถนายิ่งขึ้นไม่รู้จักพอ จึงเป็นต่อไปข้างหน้า ได้พบอุสสุทนรกอันเป็นสถานที่เสวยวิบากของพวกสัตว์นรก จึงได้เข้าไปด้วยสำคัญว่า เป็นเมือง ๆ หนึ่ง เห็นจักรกรดพัดอยู่บนหัวสัตว์นรกสำคัญว่าเป็นเครื่องประดับ จึงยินดีชอบใจจักรกรด อ้อนวอนขอได้มา.

หน้า ๘๓๘

คราวนั้น พระโพธิสัตว์เป็นเทวบุตรเที่ยวจาริกไปในอุสสุทนรก. นายมิตตวินทุกะนั้นเห็นพระโพธิสัตว์นั้นแล้ว เมื่อจะถาม จึงกล่าวคาถาที่ ๑ ว่า :-

ข้าพเจ้าได้กระทำอะไรไว้แก่เหล่าเทวดา

บาปอะไรที่ข้าพเจ้าได้กระทำไว้ จักรกรดจึง

ได้มากระทบศีรษะของข้าพเจ้าแล้วพัดอยู่บน

กระหม่อม.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กฺยาหํ เทวานมกรํ ความว่าข้าแต่เทพบุตรผู้เป็นนาย ข้าพเจ้าได้กระทำกรรมชื่ออะไรไว้ แก่เหล่าเทพดา เหล่าเทพดาเบียดเบียนข้าพเจ้าทำไม. บทว่า กึ ปาปํปกตํ มยา ความว่า นายมิตตวินทุกะได้รับทุกขเวทนา กำหนดบาปที่คนทำไว้ไม่ได้ เพราะมีทุกข์มาก จึงได้กล่าวอย่างนั้น. บทว่ายํ เม ความว่า จักรกรดนี้จรดคือกระทบศีรษะข้าพเจ้า แล้วหมุนอยู่บนกระหม่อมขอข้าพเจ้า เพราะบาปใด บาปนั้นชื่ออะไร ?

พระโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวคาถาที่ ๒ ว่า :-

ท่านล่วงเลยปราสาทแล้วผลึก ปรา-

สาทแก้วมณี ปราสาทเงิน และปราสาททอง

แล้วมาที่นี้เพราะเหตุอะไร ?

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า รมณภํ ได้แก่ ปราสาทแก้วผลึก.

บทว่า ทุพฺพกํ ได้แก่ ปราสาทแก้วมณี. บทว่า สทามตฺตํ ได้แก่

หน้า ๘๓๙

ปราสาทเงิน. บทว่า พฺรหฺมตรญฺจ ปาสาทํ ได้แก่ ปราสาททอง.

บทว่า เกนฏฺเฐน ความว่า ท่านละนางเทพธิดาเหล่านี้ คือ เทพธิดา๔ นาง ๘ นาง ๑๖ นาง และ ๓๒ นาง ในปราสาทแก้วผลึกเป็นต้นเหล่านี้ แล้วก้าวล่วงปราสาทเหล่านั้นมาที่นี้ เพราะเหตุอะไร ?

ลำดับนั้น นายมิตตวินทุกะกล่าวคาถาที่ ๓ ว่า :-

เชิญท่านดูข้าพเจ้าผู้ถึงความฉิบหาย

เพราะความสำคัญนี้ว่า โภคสมบัติในที่นี้

เห็นจะมีมากกว่าโภคสมบัติในปราสาททั้งสี่

นั้น.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อิโต พหุตรา ความว่า จักมีเหลือเฟือกว่าโภคสมบัติในปราสาททั้งสี่นี้.

ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์ได้กล่าวคาถาที่เหลือว่า :-

ท่านละทิ้งนางเวมานิกเปรต ๔ มาได้

นางเวมานิกเปรต ๘ ละทิ้งนางเวมานิกเปรต

๘ มาได้นางเวมานิกเปรต ๑๖ ละทิ้งนางเว-

มานิกเปรต ๑๖ มาได้นางเวมานิกเปรต ๓๒

ยังปรารถนายิ่งขึ้นไม่รู้จักพอ มายินดีจักร-

กรด จักรกรดจึงพัดอยู่บนกระหม่อมของ

ท่านผู้ถูกความปรารถนาครอบงำ.

หน้า ๘๔๐

อันธรรมดาตัณหาเป็นสิ่งที่กว้างขวางอยู่

ในเบื้องบน ให้เต็มได้ยาก มักเป็นไปตาม

อำนาจของความปรารถนา เพราะฉะนั้น ชน

เหล่าใดมากำหนัดยินดีตัณหานั้น ชนเหล่า

นั้นจึงต้องเป็นผู้ทูนจักรกรดไว้.

ด้วยบทว่า อุปริ วิสาลา นี้ ในคาถานั้น พระโพธิสัตว์กล่าวว่า ดูก่อนมิตตวินทุกะ ขึ้นชื่อว่าตัณหานี้ เมื่อบุคคลส้องเสพอยู่ย่อมเป็นของกว้างขวางอยู่เบื้องบน คือเป็นของแผ่ไป ธรรมดาตัณหาให้เต็มได้โดยยาก เสมือนมหาสมุทร มีปกติไปตามอำนาจความอยากได้ คือความปรารถนาซึ่งอยากได้อารมณ์นั้น ๆ ในบรรดารูปารมณ์เป็นต้น เพราะฉะนั้น คนเหล่าใดมากำหนัดยินดีตัณหานั้นคือเห็นปานนั้น คือเป็นผู้อยากได้แล้ว ๆ เล่า ๆ ยึดถืออยู่. บทว่า เต โหนฺติจกฺกธาริโน ความว่า ชนเหล่านั้นย่อมทูนจักรกรดนั้นไว้.

ก็นายมิตตวินทุกะกำลังพูดอยู่นั่นแหละ จักรแม้นั้นก็พัดกดลง

ไป ด้วยเหตุนั้น เขาจึงไม่อาจจะกล่าวอีกต่อไป. เทพบุตรจึงไปยังเทวสถานของตนทีเดียว.

พระศาสดาครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงแล้ว ทรงประชุมชาดกว่า นายมิตตวินทุกะในครั้งนั้น ได้มาเป็นภิกษุว่ายากส่วนเทพบุตรในครั้งนั้น ได้เป็นเราตถาคต ฉะนี้แล.

จบ อรรถกถามิตตวินทุกชาดกที่ ๙

หน้า ๘๔๑

๑๐. ปลาสชาดก

ว่าด้วยเหตุที่จะต้องหนีจากไป

[๗๙๘] พระยาหงส์ได้กล่าวกะปลาสเทวดาว่า

ดูก่อนสหาย ต้นไทรเกิดติดอยู่ที่ค่าคบของ

ท่านแล้ว มันเจริญขึ้นแล้ว จะตัดสิ่งอัน

เป็นที่รักของท่านเสีย.

[๗๙๙] ข้าพเจ้าจะเป็นที่พึ่งทำต้นไทรให้เจริญ

ขึ้น ต้นไทรนี้จักเป็นที่พึ่งของข้าพเจ้า

เหมือนมารดาบิดาเป็นที่พึ่งของบุตรแล้ว

บุตรกลับเป็นที่พึ่งของมารดาบิดาฉะนั้น.

[๘๐๐] มหาใดท่านจึงให้ต้นไม้ที่น่าหวาดเสีย

ดุจข้าศึก เจริญขั้นอยู่ที่ด่าคบ เหตุนั้น

ข้าพเจ้าบอกท่านแล้วจะไป ความเจริญแห่ง

ต้นไทรนั้นข้าพเจ้าไม่ชอบใจเลย.

[๘๐๑] บัดนี้ ต้นไทรนี้ทำให้เราหวาดเสียว ภัย

อันใหญ่หลวงได้มาถึงเรา เพราะไม่รู้สึกถึง

คำของพระยาหงส์อันใหญ่หลวง ซึ่งควร

เปรียบด้วยขุนเขาสิเนรุราช.