พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · วีสตินิบาต
๑๐. จัมเปยยชาดก
เล่ม ๒๗ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๑๘๐–๒๒๐๗ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๐/๑๔ ในวีสตินิบาตมี ๔ ฉบับ
๕๐๖. จมฺเปยฺยชาตก (๑๐)
๑๐. จัมเปยยชาดก (๕๐๖)
ว่าด้วยพญานาคจัมเปยยะ
(พระราชาทรงเห็นนางนาคสุมนาอยู่ในอากาศ จึงตรัสว่า)
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก วีสตินิบาต จัมเปยยชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
บาลี (มหาจุฬาฯ) เล่ม ๒๗ หน้า ๓๕๖–๓๖๒ · ไทย (มหาจุฬาฯ ๒) เล่ม ๒๗ หน้า ๕๑๒–๕๒๐
กา นุ วิชฺชุริวาภาสิ โอสธี วิย ตารกา
เทวตา นุสิ คนฺธพฺพี น ตํ มญฺญามิ มานุสึ.
เธอเป็นใครกันหนอ รัศมีช่างงามผ่องใสดุจสายฟ้า
อุปมาเหมือนดาวประกายพรึก ข้าพเจ้าไม่เข้าใจเธอว่า
เป็นเทพธิดา หญิงคนธรรพ์ หรือหญิงมนุษย์หนอ
(นางนาคสุมนาได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงตรัสตอบว่า)
นมฺหิ เทวี น คนฺธพฺพี น มหาราช มานุสี
นาคกญฺญาสฺมิ ภทฺทนฺเต อตฺเถนมฺหิ อิธาคตา.
ขอเดชะพระมหาราช หม่อมฉันมิใช่เทพธิดา
มิใช่หญิงคนธรรพ์ มิใช่หญิงมนุษย์
หม่อมฉันเป็นนางนาคกัญญา มาที่นี้เพราะเหตุอย่างหนึ่ง
(พระราชาตรัสถามว่า)
วิพฺภนฺตจิตฺตา กุปิตินฺทฺริยาสิ
เนตฺเตหิ เต วาริคณา สวนฺติ
กินฺเต นฏฺฐํ กึ ปน ปตฺถยานา
อิธาคตา นาริ ตทิงฺฆ พฺรูหิ.
เธอมีจิตกระวนกระวาย อินทรีย์เศร้าหมอง
มีหยาดน้ำตาไหลนองหน้า แม่นาง เชิญบอกมาเถิด
อะไรของเธอหาย หรือเธอปรารถนาสิ่งใด จึงมาที่นี้
(นางนาคสุมนาตอบว่า)
ยมุคฺคเตโช อุรโคติ จาหุ
นาโคติ นํ อาหุ ชนา ชนินฺท
ตมคฺคหี ปุริโส ชีวิกตฺโถ
ตํ พนฺธนา มุญฺจ ปตี มเมโส.
ก็ชาวโลกร้องเรียกสัตว์ใดว่า อุรคชาติ ผู้มีเดชยิ่งใหญ่
ขอเดชะ พระองค์ผู้จอมชน ชนทั้งหลายเรียกสัตว์นั้นว่า นาค
ชายผู้ต้องการเลี้ยงชีพได้จับนาคนั้นมา
นาคนั้นเป็นสามีหม่อมฉัน
ขอพระองค์โปรดทรงปล่อยนาคนั้นจากเครื่องผูกเถิดเพคะ
(พระราชาตรัสถามว่า)
กถํนฺวยํ พลวีริยูปปนฺโน
หตฺถตฺถมาคจฺฉิ (๑) วนิพฺพกสฺส
อกฺขาหิ เม นาคกญฺเญ ตมตฺถํ
กถํ วิชาเนมุ คหีตนาคํ.
- ๑ฉ.ม. หตฺถตฺตมาคจฺฉิ
นาคราชนี้ประกอบด้วยกำลังและความเพียร
กลับมาตกอยู่ในเงื้อมมือของคนวณิพกได้อย่างไร
แม่นางนาคกัญญา ขอแม่นางจงบอกเนื้อความนั้นแก่เรา
เราจะรู้ว่า นาคราชถูกจับมาได้อย่างไร
(นางนาคสุมนาตอบว่า)
นครํปิ นาโค ภสฺมํ กเรยฺย
ตถาหิ โส พลวีริยูปปนฺโน
ธมฺมญฺจ นาโค อปจายมาโน
ตสฺมา ปรกฺกมฺม ตโป กโรติ.
แท้จริง นาคราชนั้นประกอบด้วยกำลังและความเพียร
พึงกระทำแม้พระนครให้เป็นเถ้าธุลีได้
แต่เพราะนาคราชเป็นผู้นบนอบพระธรรม
ฉะนั้น จึงบากบั่นบำเพ็ญตบะ
จาตุทฺทสึ ปณฺณรสึ (๑) จ ราช
จตุปฺปเถ สมฺมติ นาคราชา
ตมคฺคหี ปุริโส ชีวิกตฺโถ
ตํ พนฺธนา มุญฺจ ปตี มเมโส.
- ๑ฉ.ม. ปญฺจทสึ
ขอเดชะพระมหาราช นาคราชอธิษฐานจาตุททสีอุโบสถ
และปัณณรสีอุโบสถ นอนรักษาอุโบสถอยู่ใกล้หนทางสี่แพร่ง
ชายผู้ต้องการเลี้ยงชีพได้จับนาคราชนั้นมา
นาคราชนั้นเป็นสามีหม่อมฉัน
ขอพระองค์โปรดปล่อยนาคราชนั้น
จากเครื่องพันธนาการเถิด เพคะ
(และนางอ้อนวอนพระราชานั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่า)
โสฬสิตฺถีสหสฺสานิ อามุตฺตมณิกุณฺฑลา
วาริเคหสยา นารี ตาปิ ตํ สรณํ คตา.
นางนาค ๑๖,๐๐๐ นางสวมใส่กุณฑลแก้วมณี
นอนอยู่ในห้องใต้น้ำ
นางนาคแม้เหล่านั้นยึดเอานาคราชนั้นเป็นที่พึ่ง
ธมฺเมน โมเจหิ อสาหเสน
คาเมน นิกฺเขน ควํสเตน
โอสฺสฏฺฐกาโย อุรโค จราตุ
ปุญฺญตฺถิโก มุญฺจตุ พนฺธนสฺมา.
ขอพระองค์โปรดปล่อยนาคราชไปโดยธรรม
ด้วยความไม่ผลุนผลัน ด้วยบ้านส่วย ๑๐๐ หลัง
ทองคำ ๑๐๐ แท่ง และโค ๑๐๐ ตัว
ขออุรคชาติผู้ได้รับการปล่อยตัวแล้วจงท่องเที่ยวไป
ขอนาคราชผู้ต้องการบุญจงพ้นจากเครื่องผูก
(พระราชาตรัสว่า)
ธมฺเมน โมเจมิ อสาหเสน
คาเมน นิกฺเขน ควํสเตน
โอสฺสฏฺฐกาโย อุรโค จราตุ
ปุญฺญตฺถิโก มุญฺจตุ พนฺธนสฺมา.
เราจะปล่อยนาคราชไปโดยธรรม
ด้วยความไม่ผลุนผลัน ด้วยบ้านส่วย ๑๐๐ หลัง
ทองคำ ๑๐๐ แท่ง และโค ๑๐๐ ตัว
ขออุรคชาติผู้ได้รับการปล่อยตัวแล้วจงท่องเที่ยวไป
ขอนาคราชผู้ต้องการบุญจงพ้นจากเครื่องผูก
ทมฺมิ นิกฺขสตํ ลุทฺท ถูลญฺจ มณิกุณฺฑลํ
จตุรสฺสญฺจ (๑) ปลฺลงฺกํ อุมาปุปฺผสรินฺนิภํ.
- ๑ฉ.ม. จตุสฺสทญฺจ
พ่อพราน เราจะให้ทองคำแก่ท่าน ๑๐๐ แท่ง
ต่างหูแก้วมณีมีค่ามาก และบัลลังก์ ๔ เหลี่ยม
มีสีอันเป็นสิริคล้ายดอกสามหาว
เทฺว จ สาทิสิโย ภริยา อุสภญฺจ ควํ สตํ
โอสฺสฏฺฐกาโย อุรโค จราตุ
ปุญฺญตฺถิโก มุญฺจตุ พนฺธนสฺมา.
ภรรยาที่เหมาะสมกัน ๒ คน และโคอุสภะอีก ๑๐๐ ตัว
ขออุรคชาติผู้ได้รับการปล่อยตัวแล้วจงท่องเที่ยวไป
ขอนาคราชผู้ต้องการบุญจงพ้นจากเครื่องผูก
(นายพรานกราบทูลพระราชาว่า)
วินาปิ ทานา ตว วจนํ ชนินฺท
มุญฺเจมุ นํ อุรคํ พนฺธนสฺมา
โอสฺสฏฺฐกาโย อุรโค จราตุ
ปุญฺญตฺถิโก มุญฺจตุ พนฺธนสฺมา.
ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน แม้จะทรงเว้นการพระราชทาน
เพียงพระดำรัสของพระองค์เท่านั้น
ข้าพระพุทธเจ้าก็จะปล่อยอุรคชาตินั้นจากเครื่องผูก
ขออุรคชาติผู้ได้รับการปล่อยตัวแล้วจงท่องเที่ยวไป
ขอนาคราชผู้ต้องการบุญจงพ้นจากเครื่องผูก
(พระศาสดาทรงประกาศความนั้นว่า)
มุตฺโต จมฺเปยฺยโก นาโค ราชานํ เอตทพฺรวิ
นโม เต กาสิราชตฺถุ นโม เต กาสิวฑฺฒน
อญฺชลึ เต ปคฺคณฺหามิ ปสฺเสยฺยํ เม นิเวสนํ.
พญานาคจัมเปยยะหลุดพ้นจากเครื่องพันธนาการแล้ว
ได้กราบทูลพระราชานั้นว่า ขอเดชะพระเจ้ากาสี
ข้าพระพุทธเจ้าขอถวายบังคมพระองค์
ขอเดชะ พระองค์ผู้ผดุงแคว้นกาสีให้เจริญ
ข้าพระพุทธเจ้าขอถวายบังคมพระองค์
ขอประคองอัญชลีต่อพระองค์
ขอเชิญเสด็จทอดพระเนตรนิเวศน์ของข้าพระองค์
(พระราชาตรัสว่า)
อทฺธา หิ ทุพฺพิสฺสสเมตมาหุ
ยํ มานุโส วิสฺสเส อมานุสมฺหิ
สเจ จ มํ ยาจสิ เอตมตฺถํ
ทกฺเขมุ เต นาค นิเวสนานิ.
นาคราช แน่นอนทีเดียวที่เขาพูดกันว่า
มนุษย์กับอมนุษย์จะพึงคุ้นเคยกัน
เป็นเรื่องคุ้นเคยกันได้ยาก
แต่ถ้าท่านขอร้องเราเกี่ยวกับเรื่องนั้น
เราก็จะไปเยี่ยมที่อยู่ของท่าน
(ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์เมื่อจะปฏิญญาให้พระราชาทรงเชื่อ จึงกราบทูลว่า)
สเจปิ วาโต คิริมาวเหยฺย
จนฺโท จ สุริโย จ ฉมา ปเตยฺยุํ
สพฺพา จ นชฺโช ปฏิโสตํ วเชยฺยุํ
น เตฺววหํ ราช มุสา ภเณยฺยํ.
ขอเดชะพระมหาราช ถึงลมจะพัดพาเอาภูเขาไปได้ก็ดี
ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์จะพึงแผดเผาแผ่นดินก็ดี
แม่น้ำทุกสายจะพึงไหลทวนกระแสก็ดี
ถึงอย่างนั้น ข้าพระพุทธเจ้าก็จะไม่พึงพูดเท็จแน่นอน
นภํ ผเลยฺย อุทธีปิ สุสฺเส
สํวฏฺเฏยฺย (๑) ภูตธรา วสุนฺธรา
สิลุจฺจโย เมรุ สมูลมุปฺปเต (๒)
น เตฺววหํ ราช มุสา ภเณยฺยํ.
- ๑ฉ.ม. สํวฏฺฏเย, สี.อิ. สํวฏฺฏยํ
- ๒ก. สมูลมุพฺพเห
ขอเดชะพระมหาราช ถึงท้องฟ้าจะพึงถล่มทะลาย
น้ำทะเลจะพึงเหือดแห้ง
แผ่นดินซึ่งมีนามว่าภูตธาราและวสุนธราจะพึงม้วนเข้า
และภูเขาสิเนรุศิลาล้วนจะพึงถอนขึ้นทั้งรากก็ดี
ถึงอย่างนั้น ข้าพระพุทธเจ้าก็จะไม่พึงพูดเท็จ
(พระราชาไม่ทรงเชื่อจึงตรัสซ้ำอีกว่า)
อทฺธา หิ ทุพฺพิสฺสสเมตมาหุ
ยํ มานุโส วิสฺสเส อมานุสมฺหิ
สเจ จ มํ ยาจสิ เอตมตฺถํ
ทกฺเขมุ เต นาค นิเวสนานิ.
นาคราช แน่นอนทีเดียวที่เขาพูดกันว่า
มนุษย์กับอมนุษย์จะพึงคุ้นเคยกัน
เป็นเรื่องคุ้นเคยกันได้ยาก
แต่ถ้าท่านขอร้องเราเกี่ยวกับเรื่องนั้น
เราก็จะไปเยี่ยมที่อยู่ของท่าน
(และตรัสคาถาต่อไปว่า)
ตุเมฺห โขตฺถ โฆรวิสา อุฬารา
มหาเตชา ขิปฺปโกปี จ โหถ
มม การณ (๑) พนฺธนสฺมา ปมุตฺโต
อรหสิ โน ชานิตเว (๒) กตานิ.
- ๑ฉ.ม. มํการณา
- ๒ฉ.ม. ชานิตุเย, สี. ชานิตาเย
พวกท่านเป็นผู้มีพิษร้ายแรงยิ่งนัก
มีเดชมาก และก็โกรธง่าย
ท่านหลุดพ้นจากเครื่องผูกเพราะเรา
ควรจะรู้คุณที่เรากระทำแล้ว
(พระโพธิสัตว์เมื่อจะทำปฏิญญาอีก จึงกราบทูลว่า)
โส ปจฺจตํ นิรเย โฆรรูเป
มา กายิกํ สาตมลตฺถ กิญฺจิ
เปฬาย พทฺโธ มรณํ อุเปตุ
โย ตาทิสํ กมฺมกตํ น ชาเน.
ผู้ใดถูกขังติดอยู่ในกระชังใกล้จะตาย
ยังไม่รู้จักบุญคุณที่พระองค์ทรงทำแล้วเช่นนั้น
ขอผู้นั้นจงหมกไหม้อยู่ในนรกที่โหดร้าย
อย่าได้ความสำราญทางกายอย่างใดอย่างหนึ่งเลย
(พระราชาทรงชมเชยพระโพธิสัตว์นั้นว่า)
สจฺจปฺปฏิญฺญา ตวเมส โหตุ
อกฺโกธโน โหหิ อนุปนาหี
สพฺพญฺจ เต นาคกุลํ สุปณฺณา
อคฺคึว คิมฺหาสุ (๑) วิวชฺชยนฺตุ.
- ๑ฉ.ม. คิเมฺหสุ
ขอปฏิญญาของท่านจงเป็นสัตย์จริงเถิด
ขอท่านอย่าเป็นผู้มีนิสัยมักโกรธและผูกโกรธ
ขอครุฑทั้งหลายจงงดเว้นตระกูลนาคของท่านทั้งมวล
เหมือนบุคคลงดเว้นไฟในคิมหันตฤดู
(ฝ่ายพระโพธิสัตว์ก็ได้ชมเชยพระราชาว่า)
อนุกมฺปสี นาคกุลํ ชนินฺท
มาตา ยถา สุปฺปิยเมกปุตฺตํ
อหญฺจ เต นาคกุเลน สทฺธึ
กาหามิ เวยฺยาวฏิกํ อุฬารํ.
ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน
พระองค์ทรงอนุเคราะห์ตระกูลนาค
เหมือนมารดาอนุเคราะห์บุตรสุดที่รักคนเดียว
ข้าพระพุทธเจ้าพร้อมกับตระกูลนาค
จะทำการขวนขวายตอบแทนพระองค์อย่างโอฬาร
(พระราชาทรงมีพระประสงค์จะเสด็จไปยังภพนาค จึงรับสั่งว่า)
โยเชนฺตุ เว ราชรเถ สุจิตฺเต
กมฺโพชเก อสฺสตเร สุทนฺเต
นาเค จ โยเชนฺตุ สุวณฺณกปฺปเน
ทกฺเขมุ นาคสฺส นิเวสนานิ.
เจ้าพนักงานทั้งหลายจงเทียมราชรถที่งามวิจิตร
จงเทียมม้าอัสดรที่ฝึกดีแล้ว ซึ่งเกิดในแคว้นกัมโพชะ
อนึ่ง จงผูกช้างตัวประเสริฐ
ซึ่งประดับด้วยสุวรรณวัตถาภรณ์
เราจะไปเยี่ยมนิเวศน์ของนาคราช
(พระศาสดาตรัสพระคาถาว่า)
เภรี มุทิงฺคา (๑) ปณวา จ สงฺขา
อวชฺชยึสุ อุคฺคเสนสฺส รญฺโญ (๒)
ปายาสิ ราชา พหุโสภมาโน
ปุรกฺขโต นาริคณสฺส มชฺเฌ.
- ๑สี.อิ. มุติงฺคา
- ๒ก. อุคฺคเสนรญฺโญ
เจ้าพนักงานตีกลอง ตะโพน แกว่งบัณเฑาะว์ เป่าสังข์
ต่อพระเจ้าอุคคเสน พระราชามีหมู่นารีแวดล้อม
เสด็จไปท่ามกลางหมู่นารีงดงามยิ่งนัก
(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเรื่องนั้น จึงตรัสว่า)
สุวณฺณจิตกํ ภูมึ อทฺทกฺขิ กาสิวฑฺฒโน
โสวณฺณมยปาสาเท เวฬุริยผลกตฺถเต.
พระราชาผู้ผดุงแคว้นกาสีให้เจริญ
ได้ทอดพระเนตรภูมิภาคที่วิจิตรด้วยทรายทอง
และปราสาททอง ซึ่งปูด้วยแผ่นกระดานแก้วไพฑูรย์
ส ราชา ปาวิสิ พฺยมฺหํ จมฺเปยฺยสฺส นิเวสนํ
อาทิจฺจวณฺณสนฺนิภํ กํสวิชฺชุปภสฺสรํ.
พระราชาพระองค์นั้นเสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของพญานาคจัมเปยยะ
ซึ่งประดับตบแต่งไว้แล้ว อันมีรัศมีโอภาสเปล่งปลั่ง
ดุจดังแสงอาทิตย์แรกอุทัย และประดุจดังสายฟ้าในกลุ่มเมฆ
นานารุกฺเขหิ สญฺฉนฺนํ นานาคนฺธสมีริตํ
โส ปาเวกฺขิ กาสิราชา จมฺเปยฺยสฺส นิเวสนํ.
พระเจ้ากาสีพระองค์นั้น
เสด็จทอดพระเนตรจนทั่วพระนิเวศน์ของพญานาคจัมเปยยะ
ที่ดารดาษด้วยพฤกษชาตินานาพันธุ์
ซึ่งอบอวลด้วยกลิ่นหอมนานาประการ
ปวิฏฺฐสฺมึ กาสิรญฺเญ จมฺเปยฺยสฺส นิเวสนํ
ทิพฺพา ตุริยา ปวชฺชึสุ นาคกญฺญา จ นจฺจิสุํ. (๑)
- ๑ก.สี.อิ. นจฺจยุํ
เมื่อพระเจ้ากาสีเสด็จไปยังนิเวศน์ของพญานาคจัมเปยยะ
เหล่าทิพย์ดนตรีก็บรรเลง ทั้งเหล่านางนาคกัญญาก็ฟ้อนรำ
ตํ นาคกญฺญา จริตํ คเณน
อนฺวารุหี กาสิราชา ปสนฺโน
นิสีทิ โสวณฺณมยมฺหิ ปีเฐ
สาปสฺสเย จนฺทนสารลิตฺเต.
พระเจ้ากาสีเสด็จขึ้นสู่นาคนิเวศน์
ซึ่งมีหมู่นางนาคกัญญาตามเสด็จ
ทรงพอพระทัย ประทับนั่งบนภัทรบิฐทองคำ
มีพนักอิงฉาบไล้ด้วยจุรณแก่นจันทน์หอมซึ่งเป็นทิพย์
โส ตตฺถ ภุตฺวา จ อโถ รมิตฺวา
จมฺเปยฺยกํ กาสิราชา อโวจ
วิมานเสฏฺฐานิ อิมานิ ตุยฺหํ
อาทิจฺจวณฺณานิ ปภสฺสรานิ
เนตาทิสํ อตฺถิ มนุสฺสโลเก
กิมตฺถิยํ (๑) นาค ตโป กโรสิ.
- ๑ฉ.ม. กึ ปตฺถยํ. เอวมุปริปิ
พระองค์เสวยและทรงรื่นรมย์อยู่ในนาคพิภพนั้นแล้ว
ได้ตรัสกับพญานาคจัมเปยยะว่า ท่านมีวิมานอันประเสริฐเหล่านี้
ซึ่งรัศมีเปล่งปลั่งดังรัศมีดวงอาทิตย์ วิมานเช่นนี้ในมนุษยโลกไม่มี
นาคราช เพื่อประสงค์อะไรอีก ท่านจึงยังบำเพ็ญตบะอยู่
ตา กมฺพุกายูรธรา สุวตฺถา
วฏฺฏงฺคุลี ตมฺพตลูปปนฺนา
ปคฺคยฺห ปาเยนฺติ อโนมวณฺณา
เนตาทิสํ อตฺถิ มนุสฺสโลเก
กิมตฺถิยํ นาค ตโป กโรสิ.
นางนาคกัญญาเหล่านั้นสวมสังวาลทองคำ
ใส่เสื้อผ้าสวยงาม มีองคุลีกลมกลึง มีฝ่ามือฝ่าเท้าแดง
ผิวพรรณไม่ทรามเลย คอยประคองให้ท่านดื่มน้ำทิพย์
ความงามเช่นนี้ในมนุษยโลกไม่มี
นาคราช เพื่อประสงค์อะไร ท่านจึงยังบำเพ็ญตบะอยู่
นชฺโช จ เตมา ปุถุโลมมจฺฉา
อาฏาสกุนฺตาภิรุทา (๑) สุติตฺถา
เนตาทิสํ อตฺถิ มนุสฺสโลเก
กิมตฺถิยํ นาค ตโป กโรสิ.
- ๑ก. อากา…, อิ. อทา...
อนึ่ง ในพิภพของท่าน แม่น้ำเหล่านี้
ดาษดื่นด้วยฝูงปลามีเกล็ดหนานานาชนิด
มีนกเงือกเปล่งสำเนียงเสียงร้องอยู่ระงมไพร มีท่าน้ำที่สวยงาม
นทีทิพย์เช่นนี้ในมนุษยโลกไม่มี
นาคราช เพื่อประสงค์อะไรอีก ท่านจึงยังบำเพ็ญตบะอยู่
โกญฺจา มยูรา ทิวิยา จ หํสา
วคฺคุสฺสรา โกกิลา สมฺปตนฺติ
เนตาทิสํ อตฺถิ มนุสฺสโลเก
กิมตฺถิยํ นาค ตโป กโรสิ.
ฝูงนกกระเรียน นกยูง หงส์ และนกดุเหว่าทิพย์
ต่างพากันเปล่งสำเนียงประสานเสียงอย่างไพเราะ โผผินไปมา
ปักษีทิพย์เช่นนี้ในมนุษยโลกไม่มี
นาคราช เพื่อประสงค์อะไร ท่านจึงยังบำเพ็ญตบะอยู่
อมฺพา จ สาลา ติลกา จ ชมฺพุโย
อุทฺทาลกา ปาฏลิโย จ ผุลฺลา
เนตาทิสํ อตฺถิ มนุสฺสโลเก
กิมตฺถิยํ นาค ตโป กโรสิ.
ต้นมะม่วง ต้นสาละ ต้นหมากเม่า ต้นหว้า
ต้นราชพฤกษ์ และต้นแคฝอย ผลิดอกออกผลบานสะพรั่ง
รุกขชาติอันเป็นทิพย์เช่นนี้ในมนุษยโลกไม่มี
นาคราช เพื่อประสงค์อะไร ท่านจึงยังบำเพ็ญตบะอยู่
อิมา จ เต โปกฺขรญฺโญ สมนฺตโต
ทิพฺพา จ คนฺธา สตตํ สมฺปวายนฺติ (๑)
เนตาทิสํ อตฺถิ มนุสฺสโลเก
กิมตฺถิยํ นาค ตโป กโรสิ.
- ๑ฉ.ม. ปวายนฺติ
อนึ่ง รอบ ๆ สระโบกขรณีของท่าน
ทิพยสุคนธ์เหล่านี้หอมฟุ้งตลบอบอวล ไม่ขาดสาย
ทิพยสุคนธ์เช่นนี้ในมนุษยโลกไม่มี
นาคราช เพื่อประสงค์อะไร ท่านจึงยังบำเพ็ญตบะอยู่
(นาคราชกราบทูลว่า)
น ปุตฺตเหตุ น ธนสฺส เหตุ
น อายุโน จาปิ (๑) ชนินฺท เหตุ
มนุสฺสโยนึ อภิปตฺถยาโน
ตสฺมา ปรกฺกมฺม ตโป กโรมิ.
- ๑สี.อิ. วาปิ
ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน ข้าพระพุทธเจ้าบำเพ็ญตบะ
เพราะเหตุแห่งบุตร เพราะเหตุแห่งทรัพย์สมบัติ
หรือแม้เพราะเหตุแห่งอายุก็หาไม่
แต่เพราะข้าพระพุทธเจ้าปรารถนากำเนิดแห่งมนุษย์
เพราะเหตุนั้น จึงบากบั่นบำเพ็ญตบะอยู่
(พระราชาทรงชมเชยพระโพธิสัตว์ว่า)
ตฺวํ โลหิตกฺโข วิหตนฺตรํโส
อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสุ
สุโรสิโต โลหิตจนฺทเนน
คนฺธพฺพราชาว ทิสา ปภาสสิ.
ท่านมีดวงเนตรแดง มีรัศมีเปล่งปลั่ง
ประดับตบแต่งอย่างสวยงาม
ตัดผมโกนหนวดเรียบร้อย ชโลมลูบไล้ด้วยจุรณแก่นจันทน์แดง
เปล่งรัศมีไปทั่วทิศ ดุจราชาแห่งคนธรรพ์
เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว
สพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคิภูโต
ปุจฺฉามิ ตํ นาคราเชตมตฺถํ
เสยฺโย อิโต เกน มนุสฺสโลโก.
ท่านถึงพร้อมด้วยเทพฤทธิ์ มีอานุภาพยิ่งใหญ่
เพียบพร้อมด้วยกามทั้งสิ้น
นาคราช เราขอถามเนื้อความนั้นกับท่าน
มนุษยโลกมีอะไรประเสริฐกว่านาคพิภพนี้หรือ
เพียบพร้อมด้วยกามทั้งสิ้น
นาคราช เราขอถามเนื้อความนั้นกับท่าน
มนุษยโลกมีอะไรประเสริฐกว่านาคพิภพนี้หรือ
(นาคราชกราบทูลว่า)
ชนินฺท นาญฺญตฺร มนุสฺสโลกา
สุทฺธี ว สํวิชฺชติ สํยโม วา
อหญฺจ ลทฺธาน มนุสฺสโยนึ
กาหามิ ชาติมรณสฺส อนฺตํ.
ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน นอกจากมนุษยโลกแล้ว
ความบริสุทธิ์หรือความสำรวมย่อมไม่มี
ข้าพระพุทธเจ้าได้กำเนิดมนุษย์แล้ว
จะทำที่สุดแห่งการเกิดและการตาย
(พระราชาตรัสว่า)
อทฺธา หเว เสวิตพฺพา สปญฺญา
พหุสฺสุตา เย พหุฐานจินฺติโน
นาริโย จ ทิสฺวาน ตุวญฺจ นาค
กาหามิ ปุญฺญานิ อนปฺปกานิ.
ชนเหล่าใดมีปัญญา เป็นพหูสูต
คิดเหตุการณ์ได้เป็นอันมาก ชนเหล่านั้นควรคบโดยแท้
ข้าพเจ้าเห็นนางนาคกัญญาและตัวท่านแล้ว
จะทำบุญให้มาก นะนาคราช
(นาคราชกราบทูลว่า)
อทฺธา หเว เสวิตพฺพา สปญฺญา
พหุสฺสุตา เย พหุฐานจินฺติโน
นาริโย จ ทิสฺวาน มมญฺจ ราช
กโรหิ ปุญฺญานิ อนปฺปกานิ.
ชนเหล่าใดมีปัญญา เป็นพหูสูต
คิดเหตุการณ์ได้เป็นอันมาก ชนเหล่านั้นควรคบโดยแท้
ขอเดชะพระมหาราช พระองค์เห็นนางนาคกัญญา
และข้าพระพุทธเจ้าแล้ว
โปรดทรงทำบุญให้มากเถิด
(พระโพธิสัตว์เมื่อจะแสดงทรัพย์จึงกราบทูลว่า)
อิทญฺจ เม ชาตรูปํ ปหูตํ
ราสี สุวณฺณสฺส จ ตาลมตฺตา
(๑) อิโต หริตฺวา สุวณฺณฆรานิ กรสฺสุ
รูปิยปาการํ กโรนฺตุ.๑
- ๑- ๑ ฉ.ม. อิโต หริตฺวาน สุวณฺณฆรานิ กรสฺสุ รูปิยปาการํ กโรนฺตุ
ก็เงินทองของข้าพระพุทธเจ้านี้มีอยู่เพียงพอ
กองทองคำสูงประมาณชั่วลำตาล
พระองค์โปรดให้ขนไปจากที่นี่แล้วจงให้สร้างพระตำหนักทองคำ
และสร้างกำแพงเงินเถิด
มุตฺตานญฺจ (๑) วาหสหสฺสานิ ปญฺจ
เวฬุริยมิสฺสานิ อิโต หริตฺวา
อนฺเตปุเร ภูมิยํ สนฺถรนฺตุ
นิกฺกทฺทมา เหหิติ นีรชา จ.
- ๑ฉ.ม. มุตฺตา จ
อนึ่ง แก้วมุกดาประมาณ ๕,๐๐๐ เล่มเกวียน
ที่ปนกับแก้วไพฑูรย์
พระองค์โปรดให้ขนไปจากที่นี่แล้วจงลาดลงบนภาคพื้นภายในบุรี
เมื่อเป็นเช่นนี้ ภาคพื้นจักไม่เป็นโคลนตม
และจะไม่มีฝุ่นละออง
เอตาทิสํ อาวส ราชเสฏฺฐ
วิมานเสฏฺฐํ พหุโสภมานํ
พาราณสึ นครํ อิทฺธํ ผีตํ
รชฺชญฺจ กาเรหิ อโนมปญฺญาติ.
จมฺเปยฺยชาตกํ ทสมํ.
ขอเดชะพระมหาราชผู้ประเสริฐ ทรงมีพระปรีชาอันล้ำเลิศ
ขอพระองค์โปรดเสวยราชสมบัติ
ครอบครองกรุงพาราณสีซึ่งมั่งคั่งสมบูรณ์
สง่างามล้ำเลิศดุจทิพยวิมานเห็นปานนี้เถิด
จัมเปยยชาดกที่ ๑๐ จบ
จบ ๑๐. จัมเปยยชาดก