พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · วีสตินิบาต
๒. จิตตสัมภูตชาดก
เล่ม ๒๗ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๐๕๔–๒๐๖๕ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๑๔ ในวีสตินิบาตมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก วีสตินิบาต จิตตสัมภูตชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๗ หน้า ๕๑๐–๕๑๕
๒. จิตตสัมภูตชาดก (๔๙๘)
ว่าด้วยผลของกรรมของสองพี่น้อง
(พระเจ้าสัมภูตะทรงขับร้องเพลงว่า)
{๒๐๕๔} [๒๒๔๒] กรรมทุกอย่างที่นรชนสั่งสมไว้แล้วย่อมมีผลเสมอไปบรรดา กรรมดีและกรรมชั่วทั้งหลาย กรรมแม้จะเล็กน้อยที่จะไม่ให้ผล เป็นอันไม่มี เราได้เห็นตัวของเราผู้ชื่อว่าสัมภูตะมีอานุภาพมาก ได้เข้าถึงผลบุญเพราะกรรมของตนเอง[๒๒๔๓] กรรมทุกอย่างที่นรชนสั่งสมไว้แล้วย่อมมีผลเสมอไปบรรดา กรรมดีและกรรมชั่วทั้งหลาย กรรมแม้จะเล็กน้อยที่จะไม่ให้ผล เป็นอันไม่มี มโนรถแม้ของจิตตบัณฑิตนั้นจะสำเร็จเหมือนของ เราไหมหนอ(เมื่อพระเจ้าสัมภูตะทรงขับร้องเพลงจบลงทารกผู้หนึ่งก็ขับร้อง ตอบว่า)
{๒๐๕๕} [๒๒๔๔] กรรมทุกอย่างที่นรชนสั่งสมไว้แล้วย่อมมีผลเสมอไปบรรดา กรรมดีและกรรมชั่วทั้งหลาย กรรมแม้จะเล็กน้อยที่จะไม่ให้ผล เป็นอันไม่มี ขอพระองค์ทรงทราบถึงจิตตบัณฑิตว่ามโนรถของ เขาสำเร็จแล้วเหมือนของพระองค์(พระราชาตรัสถามว่า)
{๒๐๕๖} [๒๒๔๕] เจ้าหรือคือจิตตบัณฑิต เจ้าได้ฟังคำนี้มาจากคนอื่น หรือว่าใครบอกเนื้อความนี้แก่เจ้า คาถานี้เจ้าขับร้องดีแล้ว เราไม่มี ความสงสัย เราจะให้บ้านส่วย ๑๐๐ ตำบลแก่เจ้า
(ทารกนั้นกราบทูลว่า)
{๒๐๕๗} [๒๒๔๖] ข้าพระองค์ไม่ใช่จิตตบัณฑิต ข้าพระองค์ฟังคำนี้มาจากคนอื่น และฤๅษีได้บอกเนื้อความนี้แก่ข้าพระองค์แล้วสั่งว่า ‘เจ้าจงไป ขับคาถานี้ตอบถวายพระราชาพระราชาทรงพอพระทัยแล้ว จะพึงพระราชทานบ้านส่วยให้แก่เจ้าบ้างแน่นอน’(พระราชาทรงรับสั่งให้เตรียมการว่า)
{๒๐๕๘} [๒๒๔๗] พวกเจ้าหน้าที่จงเทียมราชรถของเรา จัดแจงให้ดี ผูกรัดจัด แต่งให้งดงามวิจิตร จงผูกรัดสายประคดมงคลหัตถี นาย หัตถาจารย์ จงขึ้นประจำคอ
[๒๒๔๘] ชาวพนักงานจงจัดหาตะโพนและสังข์มาตระเตรียมไว้ จงเทียม ยานพาหนะโดยเร็ววันนี้แหละเราจักไปยังอาศรมซึ่งเป็นที่ ที่จักได้พบฤๅษีนั่งอยู่
(พระเจ้าสัมภูตะไปหาจิตตบัณฑิตดาบสโพธิสัตว์ ทรงดีพระทัย แล้ว ตรัสว่า)
{๒๐๕๙} [๒๒๔๙] ข้าพเจ้าเป็นผู้ได้ลาภดีแล้วหนอ คาถาอันข้าพเจ้าขับร้องดีแล้ว ในท่ามกลางบริษัทข้าพเจ้าได้พบฤๅษีผู้ประกอบด้วยศีลแล้ว เกิดปีติโสมนัส
{๒๐๖๐} [๒๒๕๐] ขอพระคุณเจ้าผู้เจริญได้โปรดรับอาสนะ นํ้า และรองเท้าของ ข้าพเจ้าทั้งหมดเถิดข้าพเจ้ายินดีต้อนรับท่านผู้เจริญด้วย สิ่งของอันมีค่าขอท่านผู้เจริญเชิญรับสักการะอันมีค่าของ ข้าพเจ้าด้วยเถิด{๒๐๖๑} [๒๒๕๑] ขอเชิญพระเชษฐาทรงสร้างปราสาทอันเป็นที่อยู่น่ารื่นรมย์ สำหรับพระองค์เถิด จงได้รับบำรุงบำเรอจากหมู่นารีทั้งหลาย
โปรดให้โอกาสเพื่ออนุเคราะห์แก่หม่อมฉันบ้าง แม้เราทั้งสอง ก็จะครอบครองอิสสริยสมบัตินี้ร่วมกัน
(จิตตบัณฑิตดาบสโพธิสัตว์ถวายพระพรแล้วแสดงธรรมว่า)
{๒๐๖๒} [๒๒๕๒] ขอถวายพระพรมหาบพิตร พระองค์ทรงเห็นผลแห่งทุจริตอย่างเดียว ส่วนอาตมภาพเห็นผลแห่งสุจริตและทุจริตอันเป็น วิบากใหญ่ที่สั่งสมไว้แล้วจึงสำรวมตนอย่างเดียว มิได้ปรารถนาบุตร ปศุสัตว์ หรือทรัพย์สมบัติ[๒๒๕๓] ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายในโลกนี้มีกำหนด ๑๐๐ ปีเป็นอย่างมาก ไม่เลยกำหนดนั้นไปได้ ย่อมจะเหือดแห้งไปเหมือนต้นอ้อที่ถูก ตัดแล้วฉะนั้น
[๒๒๕๔] ในชีวิตอันจะต้องเหือดแห้งไปนั้น จะมัวเพลิดเพลินไปไย จะ มัวเล่นคึกคะนองไปทำไม จะมัวยินดีไปไย จะมัวหาทรัพย์สมบัติไปทำไม จะมีประโยชน์อะไรด้วยบุตรและภรรยาสำหรับอาตมภาพ ขอถวายพระพรมหาบพิตรอาตมภาพพ้นจากเครื่องผูกมาได้แล้ว[๒๒๕๕] อาตมภาพรู้ชัดอย่างนี้ว่า มัจจุราชจะไม่รังควานเราเป็นอันไม่มี เมื่อบุคคลถูกมัจจุราชครอบงำแล้ว จะมัวยินดีไปไย จะมัวหา ทรัพย์สมบัติไปทำไม
[๒๒๕๖] ขอถวายพระพรมหาบพิตรผู้เป็นพระจอมชน ชาติกำเนิดของ นรชนไม่เสมอกัน กำเนิดจัณฑาลจัดว่าด้อยสุดในระหว่างมนุษย์ด้วยกัน เมื่อชาติก่อนเราทั้งสองได้อยู่ร่วมกันในครรภ์ของหญิงจัณฑาล เพราะกรรมอันชั่วช้าของตน
[๒๒๕๗] เราทั้งสองได้เกิดเป็นคนจัณฑาลในกรุงอุชเชนีอวันตีชนบท ครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ได้เกิดเป็นเนื้อสองตัวพี่น้องอยู่ที่ ฝั่งแม่นํ้าเนรัญชราครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้วได้เกิดเป็น นกเขาสองตัวพี่น้องอยู่ริมฝั่งรัมมทานทีครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว คราวนี้อาตมภาพเกิดเป็นพราหมณ์ มหาบพิตรทรงสมภพเป็นกษัตริย์{๒๐๖๓} [๒๒๕๘] ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายถูกชรานำไปสู่ความตายชีวิตนี้มีช่วงอายุสั้น เมื่อชีวิตนรชนถูกชรานำไปแล้ว ย่อมไม่มีใครช่วย ต้านทานได้ ขอถวายพระพรพระเจ้าปัญจาลราชขอให้ มหาบิตรจงทรงปฏิบัติตามคำของอาตมภาพ อย่าทรงทำกรรม ทั้งหลายที่มีทุกข์เป็นผลเลย[๒๒๕๙] ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายถูกชรานำไปสู่ความตายชีวิตนี้มีช่วง
อายุสั้นเมื่อชีวิตนรชนถูกชรานำไปแล้วย่อมไม่มีใครช่วย ต้านทานได้ขอถวายพระพรพระเจ้าปัญจาลราชขอให้ มหาบิตรจงทรงปฏิบัติตามคำของอาตมภาพ อย่าทรงทำกรรม ทั้งหลายที่มีทุกข์เป็นวิบากเลย[๒๒๖๐] ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายถูกชรานำไปสู่ความตาย ชีวิตนี้มีช่วง อายุสั้นเมื่อชีวิตนรชนถูกชรานำไปแล้วย่อมไม่มีใครช่วยต้านทานได้ ขอถวายพระพรพระเจ้าปัญจาลราชขอให้ มหาบิตรจงทรงปฏิบัติตามคำของอาตมภาพ อย่าทรงทำกรรม ทั้งหลายที่มีศีรษะเกลือกกลั้วด้วยกิเลสธุลีเลย[๒๒๖๑] ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายถูกชรานำไปสู่ความตายชีวิตนี้มีช่วง อายุสั้น ชราย่อมกำจัดวรรณะของนรชนผู้แก่เฒ่าขอถวาย
พระพรพระเจ้าปัญจาลราชขอให้มหาบิตรจงทรงปฏิบัติตาม คำของอาตมภาพ อย่าทรงทำกรรมที่จะให้เข้าถึงนรกเลย
(พระเจ้าสัมภูตะทรงยินดี จึงตรัสว่า)
{๒๐๖๔} [๒๒๖๒] ข้าแต่ภิกษุถ้อยคำของพระคุณเจ้านี้เป็นคำจริงแท้ทีเดียว ท่านฤๅษีกล่าวไว้อย่างใดเรื่องนี้ก็เป็นอย่างนั้นแต่ว่ากาม ทั้งหลายของข้าพเจ้ายังมีอยู่มาก กามเหล่านั้นคนเช่นข้าพเจ้าละได้ยาก[๒๒๖๓] ช้างที่จมอยู่ท่ามกลางหล่มถึงจะเห็นที่ดอนอยู่ ก็ไม่อาจจะ ถอนตัวขึ้นไปบนที่ดอนได้ ฉันใด ข้าพเจ้าผู้จมอยู่ในหล่มคือ กามกิเลส ก็ยังไม่สามารถจะปฏิบัติตามทางของภิกษุได้ ฉันนั้น[๒๒๖๔] ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้เจริญ บิดามารดาย่อมพร่ำสอนบุตรถึงวิธีที่ บุตรจะมีความสุขได้อย่างใดขอพระคุณเจ้าได้โปรดสั่งสอน ข้าพเจ้าถึงวิธีที่ข้าพเจ้าจากโลกนี้ไปแล้วจะพึงมีความสุขนาน ๆ อย่างนั้นด้วยเถิด'(จิตตบัณทิตดาบสโพธิสัตว์ถวายพระพรว่า)
{๒๐๖๕} [๒๒๖๕] ขอถวายพระพรมหาบิตรผู้เป็นพระจอมชนถ้ามหาบพิตร ไม่อาจละกามของมนุษย์เหล่านี้ได้ไซร้ขอมหาบพิตรจงทรง เริ่มตั้งพลีกรรมอันชอบธรรมเถิด ทั้งการกระทำอันไม่เป็นธรรม ขออย่าได้มีในรัฐสีมาของมหาบพิตรเลย[๒๒๖๖] ขอให้ทูตทั้งหลายจงไปยังทิศทั้งสี่ นิมนต์สมณพราหมณ์ทั้งหลายมา มหาบพิตรจงทรงบำรุงสมณพราหมณ์ทั้งหลายด้วยข้าว นํ้า ผ้า เสนาสนะ และคิลานปัจจัย
[๒๒๖๗] มหาบพิตรจงเป็นผู้มีพระกมลจิตอันผ่องใสทรงอังคาสสมณ พราหมณ์ให้อิ่มหนำสำราญด้วยข้าวและนํ้า ครั้นได้ทรงให้ทาน ตามสติกำลังและเสวยแล้วจงเป็นผู้อันเทวดาและมนุษย์ไม่ตำหนิ เสด็จเข้าถึงสวรรค์เถิด[๒๒๖๘] ดูก่อนมหาบพิตรก็ถ้าความมัวเมาจะพึงครอบงำมหาบพิตรผู้ อันหมู่นารีทั้งหลายแวดล้อมอยู่ มหาบพิตรจงทรงมนสิการคาถา นี้ แล้วตรัสคาถานี้ในท่ามกลางชุมชนว่า
[๒๒๖๙] ‘เมื่อก่อนมีคนที่นอนอยู่กลางแจ้ง มีมารดาซึ่งเป็นคนจัณฑาล ผู้จะไปป่าให้ดื่มนม นอนคลุกคลีอยู่กับสุนัขทั้งหลายเจริญ เติบโตมา บัดนี้คนผู้นั้นใคร ๆ เขาก็เรียกกันว่าพระราชา’
๓. สีวิราชชาดก (๔๙๙)
ว่าด้วยพระโพธิสัตว์ให้ดวงตาป็นทาน
(ท้าวสักกเทวราชทรงแปลงร่างเป็นวณิพกมาทูลขอดวงตาว่า)
{๒๐๖๖} [๒๒๗๐] ข้าพระพุทธเจ้าเป็นผู้เฒ่า มองเห็นได้ไม่ไกล มาเพื่อจะทูลขอพระเนตร ข้าพระพุทธเจ้ามีตาข้างเดียว ข้าพระพุทธเจ้าทูลขอแล้ว ขอพระองค์ทรงโปรดพระราชทานพระเนตรข้างหนึ่ง แก่ข้าพระพุทธเจ้าด้วยเถิด(พระเจ้าสีวิราชโพธิสัตว์ทรงดีพระทัย จึงตรัสถามว่า)
{๒๐๖๗} [๒๒๗๑] ดูก่อนวณิพก ใครเป็นผู้แนะนำให้ท่านจึงมาขอดวงตาเราถึงที่นี้ ท่านมาขอดวงตาซึ่งเป็นอวัยวะสูงสุดยากที่จะสละให้กันได้ ง่าย ๆ ที่บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่ายากที่คนเราจะสละให้ได้
จบ ๒. จิตตสัมภูตชาดก