พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · วีสตินิบาต
๑๒. ปัญจปัณฑิตชาดก
เล่ม ๒๗ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๒๒๘–๒๒๔๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๒/๑๔ ในวีสตินิบาตมี ๔ ฉบับ
๕๐๘. ปญฺจปณฺฑิตชาตก (๑๒)
๑๒. ปัญจปัณฑิตชาดก (๕๐๘)
ว่าด้วยบัณฑิต ๕ คน
(พระราชาทรงรับที่จะทดลองมโหสธบัณฑิต จึงตรัสสั่งว่า)
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก วีสตินิบาต ปัญจปัณฑิตชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
บาลี (มหาจุฬาฯ) เล่ม ๒๗ หน้า ๓๖๕–๓๖๘ · ไทย (มหาจุฬาฯ ๒) เล่ม ๒๗ หน้า ๕๒๔–๕๒๘
ปญฺจ ปณฺฑิตา สมาคตาตฺถ
ปโญฺห (๑) เม ปฏิภาติ ตํ สุณาถ
นินฺทิยมตฺถํ ปสํสิยํ วา
กสฺเสวาวิกเรยฺย (๒) คุยฺหมตฺถํ.
- ๑ฉ.ม. ปญฺหา
- ๒ฉ. กสฺเสวาวิกเรยฺย, ม. กสฺส วาวีกเรยฺย
ท่านบัณฑิตทั้ง ๕ มากันพร้อมแล้ว
ปัญหาแจ่มแจ้งแก่เรา ขอพวกท่านจงสดับ
เรื่องที่ควรติเตียนก็ดี เรื่องที่ควรสรรเสริญก็ดี
ซึ่งเป็นความลับของเรา ควรเปิดเผยแก่ใครดี
(เสนกบัณฑิตกราบทูลว่า)
ตฺวํ อาวีกโรหิ (๑) ภูมิปาล
ภตฺตา ภารสโห ตุวํ วเท ตํ
ตว ฉนฺทรุจีนิ (๒) สมฺมสิตฺวา
อถ วกฺขนฺติ ชนินฺท ปญฺจ ธีรา.
- ๑ฉ. อาวิกโรหิ. เอวมุปริปิ
- ๒สี.อิ. ฉนฺทญฺจ รุจิญฺเจ
ขอเดชะพระภูมิบาล ขอพระองค์ทรงเปิดเผยก่อน
พระองค์ทรงชุบเลี้ยงข้าพระพุทธเจ้า
ทรงอดกลั้นต่อภาระอันหนัก โปรดแถลงเนื้อความก่อน
ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน นักปราชญ์ทั้ง ๕ พิจารณา
สิ่งที่พอพระทัยและสิ่งที่ถูกพระอัธยาศัยของพระองค์แล้ว
จะกราบทูลต่อภายหลัง
(ลำดับนั้น พระราชาตรัสคาถานี้ด้วยความที่พระองค์ทรงตกอยู่ในอำนาจ กิเลสว่า)
ยา สีลวติว อนญฺญเถยฺยา
ภตฺตุจฺฉนฺทวสานุคา ปิยา มนาปา
นินฺทิยมตฺถํ ปสํสิยํ วา
ภริยายาวิกเรยฺย คุยฺหมตฺถํ.
บุคคลควรเปิดเผยเรื่องที่ควรติเตียนก็ดี
เรื่องที่ควรสรรเสริญก็ดี ซึ่งเป็นความลับ
แก่ภรรยาผู้มีศีล ไม่นอกใจสามี
คล้อยตามอำนาจความพอใจของสามี
เป็นที่รักที่โปรดปรานของสามี
(แต่นั้น เสนกบัณฑิตยินดีแล้วเมื่อจะแสดงเหตุที่ตนทำไว้เอง จึงกราบทูลว่า)
โย กิจฺฉคตสฺส อาตุรสฺส
สรณํ โหติ คติ ปรายนญฺจ
นินฺทิยมตฺถํ ปสํสิยํ วา
สขิโน วาวิกเรยฺย คุยฺหมตฺถํ.
บุคคลควรเปิดเผยเรื่องที่ควรติเตียนก็ดี
เรื่องที่ควรสรรเสริญก็ดี ซึ่งเป็นความลับ
แก่เพื่อนผู้เป็นที่พึ่งที่พำนัก
และผู้เป็นทางดำเนินของเพื่อนผู้ตกยากทุรนทุรายได้
(ปุกกุสบัณฑิตถูกพระราชาตรัสถาม จึงกราบทูลว่า)
โย (๑) เชฏฺโฐ อถ มชฺฌิโม กนิฏฺโฐ
โย เจ สีลสมาหิโต ฐิตตฺโต
นินฺทิยมตฺถํ ปสํสิยํ วา
ภาตุโน วาวีกเรยฺย คุยฺหมตฺถํ.
- ๑อยํ ปาโฐ ฉ.ม. โปตฺถเกสุ น ทิสฺสติ
บุคคลพึงเปิดเผยเรื่องที่ควรติเตียนก็ดี
เรื่องที่ควรสรรเสริญก็ดี ซึ่งเป็นความลับ
แก่พี่ชายคนโต คนกลาง หรือแก่น้องชาย
ผู้มีศีลตั้งมั่น มีตนมั่นคง
(กามินทบัณฑิตถูกพระราชาตรัสถาม จึงกราบทูลว่า)
โย เว ปิตุ หทยสฺส ปทฺธคู (๑)
อนุชาโต ปิตรํ อโนมปญฺโญ
นินฺทิยมตฺถํ ปสํสิยํ วา
ปุตฺตสฺสาวีกเรยฺย คุยฺหมตฺถํ.
- ๑ก. ปตฺถคู
บุคคลพึงเปิดเผยเรื่องที่ควรติเตียนก็ดี
เรื่องที่ควรสรรเสริญก็ดี ซึ่งเป็นความลับ
แก่บุตรผู้ปรนนิบัติรับใช้บิดา
ผู้เป็นอนุชาตบุตรคล้อยตามบิดา มีปัญญาไม่ต่ำทราม
(เทวินทบัณฑิตถูกพระราชาตรัสถาม จึงกราบทูลว่า)
มาตา ทฺวิปทชนินฺทเสฏฺฐ
ยา นํ โปเสติ ฉนฺทสา ปิเยน
นินฺทิยมตฺถํ ปสํสิยํ วา
มาตุยาวีกเรยฺย คุยฺหมตฺถํ.
ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน ประเสริฐกว่ามนุษย์ทั้งหลาย
บุคคลพึงเปิดเผยเรื่องที่ควรติเตียนก็ดี
เรื่องที่ควรสรรเสริญก็ดี ซึ่งเป็นความลับ
แก่มารดาผู้เลี้ยงดูบุตรด้วยความรักความพอใจ
(มโหสธบัณฑิตกราบทูลเหตุแห่งความลับว่า)
คุยฺหสฺส หิ คุยฺหเมว สาธุ
น หิ คุยฺหสฺส ปสตฺถมาวิกมฺมํ
อนิปฺผนฺนตาย (๑) สเหยฺย ธีโร
นิปฺผนฺนตฺโถว ยถาสุขํ ภเณยฺย.
- ๑ฉ.ม. อนิปฺผนฺนตา, สี.อิ. อนิปฺผาทาย
ธรรมดาความลับปกปิดไว้เท่านั้นเป็นการดี
การเปิดเผยความลับบัณฑิตไม่สรรเสริญ
เพราะเมื่อความปรารถนายังไม่สำเร็จ นักปราชญ์พึงอดกลั้นไว้ก่อน
ความปรารถนาสำเร็จแล้ว พึงพูดได้ตามสบาย
(ฝ่ายพระนางอุทุมพรเทวีทูลถามถึงเหตุแห่งความโศกของพระราชาว่า)
กึ ตฺวํ วิมโนสิ ราชเสฏฺฐ
ทิปทินฺท (๑) วจนํ สุโณม เตตํ (๒)
กึ จินฺตยมาโน ทุมฺมโนสิ
น หิ (๓) เทว อปราโธ อตฺถิ มยฺหํ.
- ๑ฉ.ม. ทฺวิปทชนินฺท
- ๒ฉ.ม. เมตํ, สี.อิ. เนตํ
- ๓ฉ.ม. นูน
ขอเดชะพระราชาผู้ประเสริฐ เพราะเหตุไร
พระองค์ทรงมีพระทัยวิปริตไป ขอเดชะพระองค์ผู้จอมมนุษย์
หม่อมฉันขอฟังพระดำรัสของพระองค์
พระองค์ทรงดำริอย่างไรหรือ จึงทรงโทมนัส
ขอเดชะพระองค์ผู้สมมติเทพ หม่อมฉันไม่มีความผิดเลยหรือเพคะ
(ลำดับนั้น พระราชาตรัสตอบพระนางว่า)
ปเณฺห วชฺโฌ มโหสโธติ
อาณตฺโต เม วธาย ภูริปญฺโญ
ตํ จินฺตยมาโน ทุมฺมโนสฺมิ
น หิ เทวี อปราโธ อตฺถิ ตุยฺหํ.
ในเพราะปัญหาว่า มโหสธบัณฑิตจะถูกฆ่า
มโหสธผู้มีปัญญาเพียงดังแผ่นดิน ถูกพี่สั่งฆ่า
พี่คิดถึงเรื่องนั้นจึงเสียใจ พระเทวี น้องไม่มีความผิดหรอก
(พระราชาทรงทำเหมือนไม่ทรงทราบอะไร ตรัสถามมโหสธบัณฑิตว่า)
อภิโทสคโตทานิ เอหิสิ
กึ สุตฺวา กึ สงฺกเต มโน เต
โก เต กิมโวจ ภูริปญฺญ
อิงฺฆ ตํ วจนํ สุณาม พฺรูหิ เมตํ.
เจ้าไปตั้งแต่พลบค่ำ เพิ่งจะมาเดี๋ยวนี้
เพราะได้ฟังเรื่องอะไรหรือ ใจของเจ้าจึงหวาดระแวง
เชิญเถิด เจ้าผู้มีปัญญาเพียงดังแผ่นดิน ใครได้เรียนอะไรให้เจ้าฟัง
เราขอฟังคำนั้น เจ้าจงเล่าเรื่องนั้นให้เราฟัง
(พระโพธิสัตว์มโหสธบัณฑิตทูลเตือนพระราชาว่า)
ปเณฺห วชฺโฌ มโหสโธติ
ยทิ เต มนฺตยิตํ ชนินฺท โทสํ
ภริยาย รโหคโต อสํสิ
คุยฺหํ ปาตุกตํ สุตํ มเมตํ.
ในปัญหาว่า มโหสธจะถูกฆ่า
ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน ก็เพราะพระองค์เสด็จอยู่ในที่ลับ
ได้ตรัสบอกเรื่องที่พระองค์ทรงปรึกษาแล้วแก่พระเทวีตอนกลางคืน
ความลับนั้นพระเทวีทรงเปิดเผยแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าได้ฟังมา
(พระโพธิสัตว์มโหสธบัณฑิตกราบทูลความลับของเสนกบัณฑิตก่อนว่า)
ยํ สาลวนสฺมึ เสนโก
ปาปกมฺมกาสิ อสพฺภิรูปํ
สขิโนว รโหคโต อสํสิ
คุยฺหํ ปาตุกตํ สุตํ มเมตํ.
ท่านเสนกบัณฑิตได้ทำกรรมชั่ว
เยี่ยงอสัตบุรุษอันใดไว้ที่ป่าไม้รัง
เขาอยู่ในที่ลับแล้วได้บอกแก่เพื่อนคนหนึ่ง
ความลับนั้นท่านเสนกบัณฑิตได้เปิดเผยแล้ว
ข้าพระพุทธเจ้าได้ฟังมา
(พระโพธิสัตว์มโหสธบัณฑิตกราบทูลความลับของปุกกุสบัณฑิตว่า)
ปุกฺกุสปุริสสฺส เต ชนินฺท
อุปฺปนฺโน โรโค อราชยุตฺโต
ภาตุญฺจ (๑) รโหคโต อสํสิ
คุยฺหํ ปาตุกตํ สุตํ มเมตํ.
- ๑ก. ภาตุว, สี.อิ. ภาตุจฺจ
ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน โรคอันไม่คู่ควรแก่พระราชา
เกิดขึ้นแล้วแก่ปุกกุสะบุรุษของพระองค์
เขาอยู่ในที่ลับได้บอกแก่พี่น้องชายคนหนึ่ง
ความลับนั้นท่านปุกกุสบุรุษได้เปิดเผยแล้ว
ข้าพระพุทธเจ้าได้ฟังมา
(พระโพธิสัตว์มโหสธบัณฑิตกราบทูลความลับของกามินทบัณฑิตว่า)
อาพาโธยํ อสพฺภิรูโป
กามินฺโท (๑) นรเทเวน ผุฏฺโฐ
ปุตฺตสฺส รโหคโต อสํสิ
คุยฺหํ ปาตุกตํ สุตํ มเมตํ.
- ๑สี.อิ. กาวินฺโท
กามินทบัณฑิตผู้นี้มีอาพาธเยี่ยงอสัตบุรุษ ถูกนรเทพเข้าสิง
เขาอยู่ในที่ลับได้บอกแก่บุตรชาย
ความลับนั้นกามินทบัณฑิตได้เปิดเผยแล้ว
ข้าพระพุทธเจ้าได้ฟังมา
(พระโพธิสัตว์มโหสธบัณฑิตเมื่อจะกราบทูลความลับของเทวินทบัณฑิต จึง กล่าวคาถานี้ว่า)
อฏฺฐวงฺกํ มณิรตนํ อุฬารํ
สกฺโก เต อททา ปิตามหสฺส
เทวินฺทสฺส คตํ ตทชฺช หตฺถํ
มาตุญฺจ รโหคโต อสํสิ
คุยฺหํ ปาตุกตํ สุตํ มเมตํ.
ท้าวสักกเทวราชได้ทรงประทานแก้วมณี ๘ เหลี่ยม
อันรุ่งเรืองยิ่งนักแด่พระอัยยกาของพระองค์
บัดนี้ แก้วมณีนั้นตกอยู่ในมือของเทวินทบัณฑิต
เขาอยู่ในที่ลับได้บอกแก่มารดา
ความลับนั้นท่านเทวินทบัณฑิตได้เปิดเผยแล้ว
ข้าพระพุทธเจ้าได้ฟังมา
(พระโพธิสัตว์กราบทูลพระราชาแล้วแสดงธรรมให้ยิ่ง ๆ ขึ้นไปว่า)
คุยฺหสฺส หิ คุยฺหเมว สาธุ
น หิ คุยฺหสฺส ปสตฺถมาวิกมฺมํ
อนิปฺผนฺนตาย สเหยฺย ธีโร
นิปฺผนฺนตฺโถว ยถาสุขํ ภเณยฺย.
ธรรมดาความลับปกปิดไว้เท่านั้นเป็นการดี
การเปิดเผยความลับบัณฑิตไม่สรรเสริญ
เพราะเมื่อความปรารถนายังไม่สำเร็จ
นักปราชญ์พึงอดกลั้นไว้ก่อน
ความปรารถนาสำเร็จแล้ว พึงพูดได้ตามสบาย
น คุยฺหมตฺถํ วิวเรยฺย รกฺเขยฺย นํ ยถา นิธึ
น หิ ปาตุกโต สาธุ คุโยฺห อตฺโถ ปชานตา.
บัณฑิตไม่พึงเปิดเผยความลับ
พึงรักษาความลับนั้นไว้เหมือนรักษาขุมทรัพย์
เพราะว่าความลับบุคคลรู้อยู่ ไม่เปิดเผยได้เป็นการดี
ถิยา คุยฺหํ น สํเสยฺย อมิตฺตสฺส จ ปณฺฑิโต
โย จามิเสน สํหีโร หทยตฺเถโน จ โย นโร.
บัณฑิตไม่ควรบอกความลับแก่สตรี ๑ ศัตรู ๑
คนที่ใช้อามิสล่อ ๑ คนผู้ล้วงความลับ ๑
คุยฺหมตฺถมสมฺพุทฺธํ สมฺโพธยติ โย นโร
มนฺตเภทภยา ตสฺส ทาสภูโตว ติติกฺขติ.
คนผู้รู้ความลับที่ผู้อื่นไม่รู้
เพราะกลัวความลับที่ปรึกษาหารือกันไว้จะแตก
ย่อมอดกลั้นไว้ดุจบุคคลผู้เป็นทาสเขา
ยาวนฺโต ปุริสสฺสตฺถํ คุยฺหํ ชานนฺติ มนฺตินํ
ตาวนฺโต ตสฺส อุพฺเพคา ตสฺมา คุยฺหํ น วิสฺสเช.
คนมีประมาณเท่าใดล่วงรู้ความลับที่เขาปรึกษากัน
คนมีประมาณเท่านั้นเป็นบุคคลที่น่าหวาดกลัวของเขา
เพราะฉะนั้น บุคคลไม่ควรเปิดเผยความลับ
วิวิจฺจ ภาเสยฺย ทิวา รหสฺสํ
รตฺตึ คิรํ นาติเวลํ ปมุญฺเจ
อุปสฺสุติกา หิ สุณนฺติ มนฺตํ
ตสฺมา มนฺโต ขิปฺปมุเปติ เภทนฺติ.
ปญฺจปณฺฑิตชาตกํ ทฺวาทสมํ.
ในเวลากลางวันควรพูดความลับในที่สงัด
เวลากลางคืนไม่ควรพูดดังเกินไป
เพราะเหตุว่าคนแอบฟังได้ยินความลับที่ปรึกษากันเข้า
ความลับนั้นจะถึงการแพร่งพรายโดยเร็วพลัน
ปัญจปัณฑิตชาดกที่ ๑๒ จบ
จบ ๑๒. ปัญจปัณฑิตชาดก