พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · วีสตินิบาต
๙. โสมนัสสชาดก
เล่ม ๒๗ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๑๖๔–๒๑๗๙ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๙/๑๔ ในวีสตินิบาตมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก วีสตินิบาต โสมนัสสชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๗ หน้า ๕๔๔–๕๕๐
เหมือนกรรมอันเป็นโทษของตนทำให้กินนรสองผัวเมียเดือดร้อน อยู่ราตรีหนึ่งฉะนั้นเลย
(พระนางมัลลิกาเทวีทรงสดับแล้วทรงเลื่อมใสเสด็จลุกจากอาสนะ ประคองอัญชลีชมเชยพระบรมศาสดาว่า)
{๒๑๖๓} [๒๔๒๘] หม่อมฉันมีใจเลื่อมใส ตั้งใจฟังพระธรรมเทศนาของพระองค์ที่ พระองค์ทรงแสดงประกอบไปด้วยเหตุผลต่าง ๆ ประกอบไป ด้วยประโยชน์ พระองค์ทรงเปล่งพระสุรเสียงอันไพเราะ ดับ ความกระวนกระวายใจของหม่อมฉันได้ข้าแต่พระสมณเจ้า ผู้ทรงนำความสุขมาให้หม่อมฉัน ขอพระองค์จงมีพระชนม์ชีพ ยืนนานเถิด
๙. โสมนัสสชาดก (๕๐๕)
ว่าด้วยโสมนัสสราชกุมารโพธิสัตว์ขอบวช
(พระเจ้าเรณุตรัสถามชฎิลโกงผู้แกล้งนอนระทมทุกข์ว่า)
{๒๑๖๔} [๒๔๒๙] ใครมาเบียดเบียนให้ท่านเดือดร้อนหรือ ทำไมท่านจึงเสียใจ ไม่แช่มชื่นเศร้าโศกอยู่วันนี้บิดามารดาของท่านมาร้องไห้ หรือว่าวันนี้ใครมารังแกท่านให้นอนบนแผ่นดิน
(ชฎิลโกงกล่าวว่า)
{๒๑๖๕} [๒๔๓๐] ขอถวายพระพรพระจอมภูมิบาลอาตมภาพดีใจมากที่ได้พบมหาบพิตร ซึ่งนาน ๆ ทีจึงจะได้พบ อาตมภาพเข้ามาอาศัยมหาบพิตร ไม่ได้เบียดเบียนใคร ขอถวายพระพร อาตมภาพ ถูกพระราชโอรสของมหาบพิตรเบียดเบียนเอาแล้ว
(พระเจ้าเรณุได้สดับดังนั้น จึงรับสั่งว่า)
{๒๑๖๖} [๒๔๓๑] มาเร็ว พวกนายประตู พนักงานตำรวจดาบ และนายเพชฌฆาต ทั้งหลาย จงไปยังพระราชฐานชั้นในฆ่าเจ้าโสมนัสสกุมารเสีย แล้วตัดเอาศีรษะมา
(พระบรมศาสดาตรัสพระคาถาเชื่อมความดังต่อไปนี้)
[๒๔๓๒] ทูตทั้งหลายที่พระราชาส่งไปได้กราบทูลพระกุมารว่า ‘ข้าแต่ พระขัตติโยรส พระองค์ถูกพระราชบิดาผู้เป็นใหญ่ทรงตัดขาด แล้ว พระองค์ต้องโทษถึงประหารชีวิต พระเจ้าข้า’
[๒๔๓๓] พระราชโอรสนั้นทรงกันแสงอยู่ ประนมนิ้วทั้งสิบขึ้นอ้อนวอนว่า ‘เราเองอยากจะขอเฝ้าพระราชบิดาผู้เป็นพระจอมชน ขอท่านทั้งหลายจงนำเราผู้ยังมีชีวิตไปเฝ้าพระราชบิดาด้วยเถิด’
[๒๔๓๔] ทูตทั้งหลายได้ฟังพระดำรัสของพระราชกุมารแล้วได้พาไปเฝ้า พระราชาฝ่ายพระราชโอรสครั้นเห็นพระราชบิดาจึง กราบทูลไปแต่ไกลว่า
[๒๔๓๕] ‘ขอเดชะพระผู้เป็นจอมชน พวกนายประตู พนักงานตำรวจ ดาบ และเพชฌฆาตพากันไปเพื่อจะฆ่าหม่อมฉัน หม่อมฉัน ขอกราบทูลถามขอได้ทรงพระกรุณาโปรดบอกเนื้อความนั้นแก่ หม่อมฉันด้วยวันนี้หม่อมฉันมีความผิดในเรื่องนี้เป็นประการใดหรือ พระเจ้าข้า’(พระเจ้าเรณุตรัสบอกความผิดว่า)
{๒๑๖๗} [๒๔๓๖] ทิพพจักขุดาบสผู้ไม่ประมาท ทำกิจรดน้ำและบำเรอไฟทั้งเวลา เช้าและเย็นทุกเมื่อ เหตุไรเจ้าจึงเรียกทิพพจักขุดาบสผู้สำรวม อินทรีย์ เป็นพรหมจารีเช่นนั้นว่าคฤหบดีเล่า
(พระราชกุมารนามว่าโสมนัสสะผู้เป็นพระโพธิสัตว์กราบทูลว่า)
{๒๑๖๘} [๒๔๓๗] ขอเดชะ กุลุปกดาบสผู้นี้มีสิ่งของที่เก็บไว้หลายอย่างคือ สมอพิเภก เผือกมันและผลไม้ทั้งหลายกุลุปกดาบสผู้นี้ เป็นผู้ไม่ประมาท เก็บรักษาสิ่งของเหล่านั้นไว้ เพราะเหตุนั้น เกล้ากระหม่อมจึงเรียกดาบสนั้นว่าคฤหบดี(พระเจ้าเณุ <*> ผู้เป็นพระราชบิดาทรงทราบว่าพระโสมนัสสราชกุมาร โพธิสัตว์ไม่มีความผิด จึงตรัสว่า)
{๒๑๖๙} [๒๔๓๘] เจ้าโสมนัสสกุมาร เรื่องนี้เจ้าพูดจริง ดาบสผู้นี้มีสิ่งของที่เก็บ ไว้หลายอย่างดาบสผู้นี้เป็นผู้ไม่ประมาทเก็บรักษาสิ่งของเหล่านั้นไว้จริง เพราะฉะนั้น ดาบสผู้นี้จึงชื่อว่าพราหมณ์คฤหบดี
(พระโสมนัสสราชกุมารโพธิสัตว์ตรัสกะบริษัทว่า)
{๒๑๗๐} [๒๔๓๙] บริษัททั้งหลายทั้งชาวนิคมและชนบทที่มาประชุมกันถ้วนทุกคน ขอจงฟังข้าพเจ้า พระราชาผู้เป็นพระจอมชนนี้เป็นพาล ได้ฟังคำชฎิลโกงแล้วรับสั่งให้ฆ่าเราเสียโดยไม่มีเหตุผลเลย
(ต่อมาพระโสมนัสสราชกุมารโพธิสัตว์กราบทูลขอพระบรมราชานุญาต บวชว่า)
{๒๑๗๑} [๒๔๔๐] เมื่อรากยังมั่นคงเจริญงอกงามแผ่ไพศาลอยู่ไม้ไผ่ที่แตกเป็น กอใหญ่แล้วก็แสนยากที่จะถอนให้หมดสิ้นไปได้ ข้าแต่พระราช บิดาผู้เป็นพระจอมชน เกล้ากระหม่อมขอถวายบังคมพระยุคล บาทของพระองค์ ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตด้วยเถิด เกล้ากระหม่อมจักออกบวช พระเจ้าข้า
- <*> เรณุ - ผู้รวบรวม
(พระเจ้าเรณุตรัสว่า)
{๒๑๗๒} [๒๔๔๑] เจ้าโสมนัสสกุมาร เจ้าจงเสวยโภคสมบัติอันไพบูลย์เถิด พ่อจะยกอิสริยยศทั้งหมดให้แก่เจ้า เจ้าจงเป็นพระราชาของชาว กุรุรัฐในวันนี้เถิด อย่าบวชเลย เพราะการบวชเป็นทุกข์(พระโสมนัสสราชกุมารโพธิสัตว์กราบทูลว่า)
{๒๑๗๓} [๒๔๔๒] ขอเดชะบรรดาโภคสมบัติของพระองค์ซึ่งมีอยู่ในราชธานีนี้ มีสิ่งใดบ้างที่เกล้ากระหม่อมควรบริโภคได้ เมื่อชาติก่อนเกล้า กระหม่อมเคยรื่นรมย์อยู่ในเทวโลกด้วยรูป เสียง กลิ่น รส และสัมผัสทั้งหลายที่น่ารื่นรมย์ใจ[๒๔๔๓] ขอเดชะเกล้ากระหม่อมเคยบริโภคสมบัติมาแล้วในไตรทิพย์ เคยมีหมู่นางอัปสรแวดล้อมมาแล้วเกล้ากระหม่อมมารู้แล้ว ว่าพระองค์ทรงเขลา ต้องมีผู้อื่นคอยนำทางให้ จะไม่ขออยู่ ในราชสำนักเช่นนั้นเลย(พระเจ้าเรณุตรัสว่า)
{๒๑๗๔} [๒๔๔๔] ดูก่อนพ่อโสมนัส ถ้าหากว่าพ่อเป็นคนเขลา ต้องมีผู้อื่นคอย นำทางให้ เจ้าก็จงยกโทษให้แก่พ่อสักครั้งหนึ่งเถิด แม้หากว่า โทษเช่นนี้จะพึงมีอีก เจ้าก็จงทำตามอัธยาศัยเถิด(พระโสมนัสสราชกุมารโพธิสัตว์ถวายโอวาทพระราชบิดาว่า)
{๒๑๗๕} [๒๔๔๕] การกระทำที่บุคคลไม่พิจารณาไม่คิดไตร่ตรองก่อนแล้วทำลงไป ย่อมมีผลชั่วร้าย เหมือนผลด้านเสียของยาฉะนั้น
[๒๔๔๖] การกระทำที่บุคคลพิจารณารอบคอบแล้วคิดไตร่ตรองโดย ถี่ถ้วนแล้วจึงทำลงไป ย่อมมีผลอันงดงาม เหมือนผลด้านดี ของยาฉะนั้น
[๒๔๔๗] คฤหัสถ์ผู้บริโภคกามคุณ เกียจคร้าน ไม่ดี บรรพชิตผู้ไม่สำรวม ไม่ดี พระเจ้าแผ่นดินไม่ทรงใคร่ครวญก่อนแล้วทําไป ไม่ดี บัณฑิตผู้มักโกรธ ไม่ดี
[๒๔๔๘] ขอเดชะพระทิศบดี พระมหากษัตริย์ทรงใคร่ครวญก่อนแล้วจึง ทำ ยังไม่ได้ทรงใคร่ครวญก่อนแล้วไม่ควรทำ พระเกียรติยศ ของพระราชาผู้ทรงใคร่ครวญก่อนแล้วจึงทำย่อมเจริญขึ้น
[๒๔๔๙] ขอเดชะพระจอมภูมิบาลผู้ใหญ่ควรพิจารณาให้รอบคอบ ก่อนจึงลงโทษ สิ่งที่ทำด้วยความรีบร้อนย่อมทำให้เดือดร้อนได้ ถ้อยความที่นรชนตัดสินวางไว้ถูกต้องแล้ว ย่อมไม่ทำให้ เดือดร้อนภายหลัง[๒๔๕๐] แท้จริง ชนเหล่าใดแยกแยะด้วยปัญญาแล้วทำกรรมที่ไม่ทำให้ เดือดร้อนในภายหลังในโลกกรรมของชนเหล่านั้นวิญญูชน สรรเสริญ มีความสุขเป็นกำไร ท่านผู้รู้ยอมรับแล้ว
[๒๔๕๑] ขอเดชะพระจอมชน พวกนายประตู พนักงานตำรวจดาบ และ เพชฌฆาตพากันไปเพื่อจะฆ่าเกล้ากระหม่อมพวกนั้นรุมกัน ฉุดคร่าเกล้ากระหม่อมผู้กำลังนั่งอยู่บนพระเพลาพระมารดามา อย่างโหดร้าย[๒๔๕๒] ขอเดชะพระราชบิดา แท้จริงเกล้ากระหม่อมถึงแล้วซึ่งมรณภัย อันเผ็ดร้อน คับแคบ ฝืดเคืองเหลือเกิน วันนี้เกล้ากระหม่อม ได้ชีวิตอันเป็นที่รักหวานซาบซึ้งใจคืนมารอดพ้นจากการถูก ประหารมาได้แสนยาก จึงน้อมใจไปเพื่อบรรพชาอย่างเดียว
(พระเจ้าเรณุตรัสกะพระราชเทวีให้ช่วยอ้อนวอนว่า)
{๒๑๗๖} [๒๔๕๓] ดูก่อนสุธัมมาเทวีพ่อโสมนัสสกุมารโอรสของเธอนี้ยังเด็ก น่าเอ็นดู วันนี้ฉันอ้อนวอนเขาไว้ ก็ไม่ได้สมปรารถนา แม้เธอ ก็ควรจะอ้อนวอนโอรสของเธอดูบ้าง(พระราชเทวีกลับส่งเสริมให้พระราชโอรสบวชว่า)
{๒๑๗๗} [๒๔๕๔] ลูกรัก เจ้าจงยินดีด้วยภิกขาจาริยวัตรเถิดจงใคร่ครวญ ในธรรมทั้งหลายแล้วละเว้นบรรพชาของคนมิจฉาทิฏฐิเสียเถิด เจ้าจงวางอาชญาในสรรพสัตว์ ไม่ถูกใครตำหนิแล้ว จงเข้าถึง พรหมโลกเถิด(พระเจ้าเรณุทรงตัดพ้อพระราชเทวีว่า)
[๒๔๕๕] แม่สุธัมมา คำที่พูดออกมาน่าอัศจรรย์จริงหนอ ฉันได้รับทุกข์ อยู่แล้วเธอยังกลับเพิ่มทุกข์ให้อีกฉันขอร้องเธอให้ช่วยอ้อนวอนลูก เธอกลับสนับสนุนให้ลูกเกิดอุตสาหะยิ่งขึ้น(พระราชเทวีกราบทูลว่า)
{๒๑๗๘} [๒๔๕๖] พระอริยเจ้าเหล่าใดพ้นวิเศษแล้ว บริโภคปัจจัยอันหาโทษมิได้ เย็นสนิทแล้วเที่ยวไปในโลกนี้ หม่อมฉันไม่อาจจะห้ามลูก ผู้ดำเนินไปตามมรรคาของพระอริยเจ้าเหล่านั้นได้(พระเจ้าเรณุทรงสดับคำของพระราชเทวีแล้ว จึงตรัสว่า)
{๒๑๗๙} [๒๔๕๗] คนเราควรจะคบหาท่านผู้มีปัญญา เป็นพหูสูต คิดเหตุการณ์ได้มาก ซึ่งมีคำสุภาษิตที่พระนางสุธัมมานี้สดับแล้ว จึงเป็นผู้ ขวนขวายน้อย ปราศจากความเสียใจ
๑๐. จัมเปยยชาดก (๕๐๖)
ว่าด้วยพญานาคโพธิสัตว์บำเพ็ญตบะเพื่อเกิดเป็นมนุษย์
(พระราชาทอดพระเนตรเห็นนางนาคสุมนาอยู่ในอากาศ จึงตรัสถาม ว่า)
{๒๑๘๐} [๒๔๕๘] แม่นางเป็นใคร ช่างงามสุกใสดุจสายฟ้าและดาวประจำรุ่ง เรา ไม่รู้จักแม่นางว่าเป็นเทวดา หรือคนธรรพ์ หรือเป็นหญิงมนุษย์
(นางนาคสุมนาตอบว่า)
{๒๑๘๑} [๒๔๕๙] ขอเดชะมหาราชา หม่อน <*> ฉันหาใช่เทวดา คนธรรพ์ หรือ หญิงมนุษย์ไม่หม่อมฉันเป็นนางนาคกัญญาเพราะมีเหตุ อย่างหนึ่งจึงได้มาพระนครนี้
(พระราชาตรัสถามว่า)
{๒๑๘๒} [๒๔๖๐] แม่นางดูมีจิตฟั่นเฟือนมีอินทรีย์เศร้าหมองมีหยาดนํ้าตา ไหลออกจากดวงตาทั้งสองของเธอ ดูก่อนแม่นาง อะไรของเธอ หายไปหรือว่าเธอปรารถนาอะไรจึงได้มาเมืองนี้ เชิญเธอ บอกมา
(นางนาคสุมนาตอบว่า)
{๒๑๘๓} [๒๔๖๑] ขอเดชะพระจอมชนมหาชนเขาเรียกสัตว์ใดว่าอุรคชาติผู้มีเดชสูงส่งบ้าง เรียกว่าพญานาคบ้าง บุรุษผู้ต้องการเลี้ยงชีพ ได้จับพญานาคนั้นมา พญานาคนั้นแหละเป็นสามีของหม่อมฉัน ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาโปรดปล่อยพญานาคนั้นจากเครื่อง พันธนาการด้วยเถิด
- <*> หม่อม - ผู้รวบรวม
จบ ๙. โสมนัสสชาดก