พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ติกนิบาต · สังกัปปวรรค
๒. ติลมุฏฐิชาดก
เล่ม ๒๗ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๓๕๕–๓๕๗ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๑๐ ในสังกัปปวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก ติกนิบาต สังกัปปวรรค ติลมุฏฐิชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๕๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๗ หน้า ๑๓๓–๑๓๔
๓. ติกนิบาต
๑. สังกัปปวรรค
๑. สังกัปปราคชาดก (๒๕๑)
ว่าด้วยดาบสถูกลูกศรคือราคกิเลสเสียบใจ
(พระดาบสโพธิสัตว์ถวายพระพรพระราชาว่า)
{๓๕๒} [๓๕๒] อาตมภาพถูกลูกศรที่อาบด้วยราคะอาศัยกามวิตก ซึ่งนายช่าง ศรไม่ได้ตกแต่ง ขัดเกลา และเหลาเสี้ยมเสียบเข้าแล้ว{๓๕๓} [๓๕๓] อาตมภาพมิได้ถูกลูกศรที่เขายกคันขึ้นยิงมาหรือที่ติดพู่หาง นกยูงเสียบดอก แต่อาตมภาพถูกลูกศรคือกิเลสที่สามารถเผา อวัยวะทั้งปวงให้เร้าร้อนเสียบเข้าที่หัวใจ{๓๕๔} [๓๕๔] ก็อาตมภาพไม่เห็นรอยแผลที่เลือดไหลออกมา ความคิดโดยไม่ แยบคายขยายตัวอย่างมั่นคง อาตมภาพนำความทุกข์มาให้แก่ ตนเองแท้
๒. ติลมุฏฐิชาดก (๒๕๒)
ว่าด้วยศิษย์อาฆาตครูเพราะโดนเฆี่ยนสั่งสอน
(พรหมทัตกุมารทรงผูกโกรธอาจารย์ทิศาปาโมกข์โพธิสัตว์ จึงตรัสว่า)
{๓๕๕} [๓๕๕] การที่ท่านให้จับแขนเราไว้แล้วเฆี่ยนตีด้วยซีกไม้ไผ่เพราะเมล็ด งากำมือหนึ่งนั้นยังฝังอยู่ในใจของเราจนทุกวันนี้
{๓๕๖} [๓๕๖] ดูก่อนพราหมณ์ ชะรอยท่านจะไม่ยินดีในชีวิตของตนแล้วสินะ จึงได้มาหาเราผู้ที่ถูกท่านให้จับแขนไว้แล้วเฆี่ยนตีถึง ๓ ครั้ง วันนี้ ท่านจะได้เสวยผลแห่งกรรมนั้น(อาจารย์ได้ฟังดังนั้นจึงทูลว่า)
{๓๕๗} [๓๕๗] อารยชน ใดห้ามกันอนารยชนผู้ทำกรรมชั่วด้วยการลงโทษ การกระทำของอารยชนนั้นจัดเป็นการสั่งสอน หาใช่เป็นเวรไม่ ข้อนี้บัณฑิตทั้งหลายรู้กันดี
๓. มณิกัณฐชาดก (๒๕๓)
ว่าด้วยขอสิ่งที่ไม่ควรขอ
(พญานาคมณิกัณฐะเมื่อจะห้ามดาบสมิให้ขอแก้วมณี จึงกล่าวว่า)
{๓๕๘} [๓๕๘] ข้าวและนํ้าอันไพบูลย์ยิ่งย่อมเกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้าเพราะแก้วมณีดวงนี้ ข้าพเจ้าให้แก้วมณีดวงนั้นแก่ท่านไม่ได้ เพราะท่านขอเกินไป ทั้งข้าพเจ้าจักไม่มาอาศรมของท่านอีกแล้ว
- ๑อารยชน (หรือ อริยชน) หมายถึงผู้ประเสริฐ มี ๔ ประเภท คือ (๑) อาจารอริโย อารยชนโดยความประพฤติ หมายถึงผู้ตั้งอยู่ในความประพฤติที่ประเสริฐไม่ว่าจะเป็นมนุษย์หรือสัตวดิรัจฉานก็ตาม (๒) ทัสสนอริโย อารยชนโดยดูงดงาม หมายถึงผู้ประกอบด้วยรูปร่างและอิริยาบถที่น่าดู น่าเลื่อมใส (๓) ลิงคอริโย อารยชนโดยเพศคือเครื่องนุ่งห่ม หมายถึงผู้เป็นสมณะหรือนักบวช แม้จะ เป็นนักบวช ทุศีลก็ตาม ทั้งนี้เพราะกำหนดด้วยเครื่องนุ่งห่มเป็นสำคัญ (๔) ปฎิเวธอริโย อารยชนโดยการบรรลุธรรม หรืออารยชนที่แท้จริง หมายถึงพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธสาวก ในที่นี้ หมายถึงอาจารอริโย อารยชนโดยความประพฤติ (ขุ.ชา.อ. ๔/๑๒)
จบ ๒. ติลมุฏฐิชาดก