arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · อสีตินิบาต

๔. กุณาลชาดก

เล่ม ๒๘

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๙๖–๓๑๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๔/๕ ในอสีตินิบาตมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก อสีตินิบาต กุณาลชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๒ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๘)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๘ หน้า ๑๒๗–๑๕๐

หน้า ๑๒๗

๔. กุณาลชาดก (๕๓๖)

ว่าด้วยพญานกดุเหว่าโพธิสัตว์แสดงลักษณะหญิงไม่ดี

{๒๙๖} [๗๘๙] เล่ากันมาอย่างนี้ ได้ยินมาอย่างนี้ ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย นัยว่าที่ภูเขาหิมพานต์อันทรงไว้ซึ่งแผ่นดินซึ่งมีโอสถทุกชนิด ดาดาษไปด้วยดอกไม้และของหอมมากมายหลายพันธุ์ เป็นที่สัญจรไปมาแห่งช้างโคลาน กระบือ กวางทอง จามรี เนื้อฟาน แรด ระมาด สิงโต เสือโคร่ง เสือเหลือง หมี หมาใน เสือดาว นาค ชะมด เสือปลา กระต่าย และวัวกระทิง เป็นที่อยู่อาศัยแห่งโขลงช้างใหญ่ ช้างตระกูลอันประเสริฐ เกลื่อนกล่นอยู่ทั่วปริมณฑลอันราบเรียบ มีค่าง ลิง อีเห็น ละมั่ง เนื้อสมัน เนื้อฟาน ม้า และลา กินนร ยักษ์ และรากษสอยู่อาศัย ดาดาษไปด้วยหมู่ไม้นับไม่ถ้วน ทรงไว้ซึ่งดอกตูมและก้าน มีดอกบานตลอดปลาย

มีนกเขา นกโพระดก นกหัสดีลิงค์ นกยูง นกพิราบ นกพริก นกกระจาบ นกยาง นกแขกเต้า และนกการะเวกส่งเสียงร้องอื้ออึงไพเราะ เป็นภูมิประเทศที่ประดับรายรอบไปด้วยแร่ธาตุหลายร้อยชนิดเป็นต้นว่าอัญชัน มโน ศิลา หรดาล มหาหิงค์ ทอง เงิน และทองคำ เป็นไพรสณฑ์อันน่ารื่นรมย์เห็นปานนี้ มีนกดุเหว่าชื่อกุณาละ ซึ่งเป็นนกที่สวยงาม มีปีกและขนงดงามยิ่งนักอาศัยอยู่ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย นัยว่านกดุเหว่ากุณาละนั้นมีนางนกดุเหว่าปรนนิบัติประมาณ ๓,๕๐๐ ตัว นัยว่านางนกดุเหว่า ๒ ตัวเอาปากคาบท่อนไม้ให้นกดุเหว่ากุณาละนั้นจับตรงกลางแล้วพากันบินไปด้วยความประสงค์ว่า นกดุเหว่ากุณาละนั้นอย่าได้เหน็ดเหนื่อยในการเดินทางไกล

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑นกพริก ชื่อนกชนิดหนึ่ง ตัวสีน้ำตาลเป็นมันวาว หางตาขาว ปากเหลือง นิ้วตีนยาวมากสำหรับใช้เดินบนพืชน้ำ บินไม่เก่ง กินพืชน้ำและแมลง (พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕ หน้า ๕๘๓)
หน้า ๑๒๘

นางนกดุเหว่า ๕๐๐ ตัวบินไปข้างล่างด้วยความประสงค์ว่า ถ้านกกุณาละตกจากคอน จะได้เอาปีกคอยรับไว้

นางนกดุเหว่าอีก ๕๐๐ ตัวบินไปข้างบนด้วยความประสงค์ว่า แดดอย่าได้ส่องถูกนกกุณาละนี้

นางนกดุเหว่าบินไปด้านข้างอีกข้างละ ๕๐๐ ตัวด้วยความประสงค์ว่า ความหนาว ความร้อน หญ้า ละออง ลม หรือน้ำค้างอย่าได้ถูกนกกุณาละนี้

นางนกดุเหว่าอีก ๕๐๐ ตัวบินไปข้างหน้า ๆ ด้วยความประสงค์ว่า คนเลี้ยงโค คนเลี้ยงปศุสัตว์ คนเกี่ยวหญ้า คนหาฟืน หรือคนทำงานในป่าอย่าได้ขว้าง ปาท่อนไม้ กระเบื้อง ก้อนหิน ก้อนดิน กระบอง ศัสตรา หรือก้อนกรวดถูกนกกุณาละนั้น นกกุณาละนี้อย่าได้กระทบกับกอไม้ เครือเถา ต้นไม้ กิ่งไม้ เสา หิน หรือพวกนกที่มีกำลังมากกว่านางนกดุเหว่าอีก ๕๐๐ ตัวบินไปข้างหลัง ๆ เจรจาด้วยถ้อยคำอันกลมกล่อม อ่อนหวาน ไพเราะจับใจด้วยความประสงค์ว่า นกกุณาละนี้อย่าได้เงียบเหงาอยู่บนคอนนี้

นางนกดุเหว่าอีก ๕๐๐ ตัวบินไปยังทิศานุทิศ นำผลไม้นานาชนิดจากต้นไม้ต่าง ๆ มาให้ด้วยประสงค์ว่า นกกุณาละนี้อย่าได้ลำบากเพราะความหิว

นัยว่านางนกดุเหว่าเหล่านั้นพานกกุณาละนั้นจากป่านี้ไปสู่ป่าโน้นจากสวนนี้ไปสู่สวนโน้น จากท่าน้ำนี้ไปสู่ท่าน้ำโน้น จากยอดเขานี้ไปสู่ยอดเขาโน้น จากป่ามะม่วงนี้ไปสู่ป่ามะม่วงโน้น จากป่าไม้หว้านี้ไปสู่ป่าไม้หว้าโน้น จากป่าขนุนสำมะลอนี้ไปสู่ป่าขนุนสำมะลอโน้น จากป่ามะพร้าวนี้ไปสู่ป่ามะพร้าวโน้นโดยรวดเร็วเพื่อต้องการให้ร่าเริงยินดีนกกุณาละชึ่งนางนกดุเหว่าเหล่านั้นบำเรออยู่ทุก ๆ วันอย่างนี้ ก็ยังด่าทออย่างนี้ว่า ‘ฉิบหายเสียเถอะ อีพวกถ่อย พินาศไปเสียเถอะ อีพวกถ่อย

หน้า ๑๒๙

อีพวกโจร อีพวกนักเลง อีพวกเสียสติ อีพวกใจง่าย อีพวกไม่รู้จักคุณคน อีพวกไปตามชอบใจเหมือนลม’

{๒๙๗} [๗๙๐] ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย นัยว่า ณ ด้านทิศบูรพาแห่งขุนเขาหิมพานต์ มีแม่นํ้าที่ไหลมาแต่ซอกเขาอันละเอียด สุขุม มีสีเขียว

ณ ภูเขาหิมพานต์อันเป็นภูมิประเทศที่น่ารื่นเริงบันเทิงใจด้วยกลิ่นหอมอันเกิดเดี๋ยวนั้นจากดอกอุบล ดอกปทุม ดอกโกมุท ดอกบัวขม ดอกบัวผัน ดอกจงกลณี และดอกบัวเผื่อน เป็นป่าทึบมากไปด้วยไม้ชนิดต่าง ๆ คือ ไม้โกฐดำ ไม้จิก ไม้เกด ไม้ย่างทราย ไม้อ้อยช้าง ต้นบุนนาค ต้นพิกุล ต้นหมากหอม ต้นประดู่ ต้นขมิ้น ต้นสาละ ต้นสน ต้นจำปา ต้นอโศก ต้นกากะทิง ต้นหงอนไก่ ต้นราชดัด ต้นโลท และต้นจันทน์ เป็นราวป่าที่สล้างไปด้วยต้นกฤษณาดำ ต้นปทุม ต้นประยงค์ ต้นเทพทาโร และต้นกล้วย ธำรงไว้ซึ่งต้นรกฟ้า ต้นมวกเหล็ก ต้นปรู ต้นชาง ต้นกรรณิการ์ ต้นชบา ต้นว่านหางช้าง ต้นทองหลาง ต้นทองกวาว ต้นคัดเค้า

ต้นมะลิป่า ต้นแก้ว ต้นซึก และต้นขานางอันงามยิ่งนัก และมีไม้ดอกสำหรับร้อยเป็นพวงมาลัย ดาดาษไปด้วยดอกมะลิ ว่านเปราะหอม ต้นคนทา ต้นกำยาน ต้นแฝกหอม ต้นกะเบา และไม้กอ เป็นภูมิประเทศที่ประดับไปด้วยลดาวัลย์ดาดาษยิ่งนัก มีหมู่หงส์ นกนางนวล นกกานํ้า และนกเป็ดนํ้าส่งเสียงร้องกึกก้อง เป็นที่สถิตอยู่แห่งหมู่ฤๅษีนักสิทธิ์ วิทยาธร สมณะ และดาบสเป็นภูมิประเทศที่ท่องเที่ยวไปแห่งหมู่มนุษย์ เทพยดา ยักษ์ รากษส ทานพ คนธรรพ์ กินนร และพญานาค เป็นไพรสณฑ์ที่น่ารื่นรมย์เห็นปานนี้ มี

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ในที่นี้ อีพวกโจร มีความหมายว่าพวกนางนกเป็นตัวล้างผลาญทรัพย์และธัญชาติเป็นต้นในเรือนให้พินาศ อีพวกนักเลง หมายถึงว่าพวกนางนกเป็นสัตว์มีมายาลูกเล่นมาก (ขุ.ชา.อ. ๘/๓๑๗)
  2. ๒ต้นเทพทาโร ชื่อไม้ต้นขนาดใหญ่ชนิดหนึ่ง ใบ เปลือก และราก มีกลิ่นหอมคล้ายการบูร ใช้ปรุงอาหารและทายาได้, จวง หรือ จวงหอม ก็เรียก (พจนา ฯ หน้า ๔๐๗)
หน้า ๑๓๐

นกดุเหว่าขาวชื่อปุณณมุขะอาศัยอยู่ เป็นนกมีถ้อยคำที่ไพเราะยิ่งนัก มีนัยน์ตาแดงดังนัยน์ตาคนเมาสอดส่ายไปมา

นัยว่าพญานกปุณณมุขะนี้มีนางนกดุเหว่าบำเรอ ๓๕๐ ตัว นัยว่า นางนกดุเหว่า ๒ ตัวเอาปากคาบท่อนไม้ให้พญานกปุณณมุขะนั้นจับตรงกลางพาบินไปด้วยความประสงค์ว่า พญานกปุณณมุขะนั้นจะได้ไม่เหน็ดเหนื่อยในการเดินทางไกล

นางนกดุเหว่า ๕๐ ตัวบินไปข้างล่างด้วยความประสงค์ว่า ถ้าพญานกปุณณมุขะนี้ตกจากคอน จักเอาปีกรองรับไว้

นางนกดุเหว่าอีก ๕๐ ตัวบินไปข้างบนด้วยความประสงค์ว่า แดดอย่าได้ส่องถูกนกดุเหว่าขาวปุณณมุขะนั้น

นางนกดุเหว่าบินไปด้านข้างอีกข้างละ ๕๐ ตัวด้วยความประสงค์ว่า ความหนาว ความร้อน หญ้า ละออง ลม หรือนํ้าค้างอย่าได้ถูกนกดุเหว่าขาวปุณณมุขะนั้น

นางนกดุเหว่าอีก ๕๐ ตัวบินไปข้างหน้า ๆ ด้วยความประสงค์ว่า คนเลี้ยงโค คนเลี้ยงปศุสัตว์ คนเกี่ยวหญ้า คนหาฟืน หรือคนทำงานในป่าอย่าได้ขว้างปานกดุเหว่าขาวปุณณมุขะนั้นด้วยท่อนไม้ กระเบื้อง ก้อนหิน ก้อนดิน กระบอง ศัสตรา หรือก้อนกรวด และนกดุเหว่าขาวปุณณมุขะนี้ อย่าได้กระทบกับกอไม้ เครือเถา ต้นไม้ กิ่งไม้ เสา หิน หรือพวกนกที่มีกำลังมากกว่านางนกดุเหว่าอีก ๕๐ ตัวบินไปข้างหลัง ๆ เจรจาด้วยถ้อยคำอันกลมกล่อม อ่อนหวาน ไพเราะจับใจ ด้วยความประสงค์ว่า นกดุเหว่าขาวปุณณมุขะนี้อย่าได้เงียบเหงาอยู่บนคอนนี้เลย

หน้า ๑๓๑

นางนกดุเหว่าอีก ๕๐ ตัวบินไปยังทิศานุทิศ นำผลไม้นานาชนิดจากต้นไม้ต่าง ๆ มาให้ด้วยความประสงค์ว่า นกดุเหว่าขาวปุณณมุขะนี้อย่าได้ลำบากเพราะความหิว

ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย นัยว่านางนกดุเหว่าเหล่านั้นพานกดุเหว่าขาวปุณณมุขะนั้นจากป่านี้ไปสู่ป่าโน้น จากสวนนี้ไปสู่ลวนโน้น จากท่านํ้านี้ไปสู่ท่านํ้าโน้น จากยอดเขานี้ไปสู่ยอดเขาโน้น จากป่ามะม่วงนี้ไปสู่ป่ามะม่วงโน้น จากป่าไม้หว้านี้ไปสู่ป่าไม้หว้าโน้น จากป่าขนุนสำมะลอนี้ไปสู่ป่าขนุนสำมะลอโน้น จากป่ามะพร้าวนี้ไปสู่ป่ามะพร้าวโน้นโดยรวดเร็ว เพื่อต้องการให้ร่าเริงยินดีนัยว่านกดุเหว่าขาวปุณณมุขะซึ่งนางนกดุเหว่าเหล่านั้นบำเรออยู่ทุก ๆวันอย่างนี้ ย่อมสรรเสริญอย่างนี้ว่า ‘ดีละ ดีแล้ว น้องหญิงทั้งหลาย การที่เธอทั้งหลายบำรุงบำเรอสามีอย่างนี้สมควรแก่เธอทั้งหลายผู้เป็นกุลธิดาแท้’

{๒๙๘} [๗๙๑] ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นัยว่าในกาลต่อมานกดุเหว่าขาวปุณณมุขะได้เข้าไปหาพญานกกุณาละถึงที่อยู่ พวกนางนกดุเหว่าบริจาริกาของพญานกกุณาละได้เห็นพญานกปุณณมุขะนั้นกำลังบินมาแต่ไกลจึงพากันเข้าไปหาแล้วพูดกะพญานกปุณณมุขะนั้นว่า ‘ดูก่อนสหายปุณณมุขะ พญานกกุณาละนี้เป็นนกหยาบช้า มีวาจาหยาบช้า มีวาจาหยาบคายเหลือเกิน ทำไฉนพวกเราจะพึงได้วาจาอันน่ารักเพราะอาศัยท่านบ้าง’พญานกปุณณมุขะจึงตอบว่า ‘บางทีจะได้กระมัง น้องหญิงทั้งหลาย’ แล้วเข้าไปหาพญานกกุณาละ ครั้นแล้วกล่าวปราศรัยกับพญานกกุณาละแล้วสถิตอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วพญานกปุณณมุขะได้กล่าวกะพญานกกุณาละว่า ‘กุณาละเพื่อนรัก เพราะเหตุอะไร ท่านจึงปฏิบัติผิดต่อนางนกทั้งหลายผู้มีชาติเสมอกัน เป็นลูกของผู้มีตระกูล ซึ่งปฏิบัติดีต่อ

หน้า ๑๓๒

ท่านเล่า กุณาละเพื่อนรัก สตรีทั้งหลายถึงจะพูดไม่ถูกใจ บุรุษก็ควรจะพูดให้ถูกใจพวกเธอ จะป่วยกล่าวไปไยถึงพวกนางที่พูดถูกใจเล่า’

เมื่อพญานกปุณณมุขะกล่าวอย่างนี้แล้ว พญานกกุณาละได้รุกรานพญานกปุณณมุขะอย่างนี้ว่า ‘ฉิบหายเสียเถอะ เจ้าเพื่อนผู้ลามกชั่วถ่อยพินาศเสียเถอะ เจ้าเพื่อนผู้ลามกชั่วถ่อย ใครจะเป็นผู้ฉลาดไปกว่าเจ้าผู้พ่ายแพ้เมีย ได้เล่า’ก็แหละพญานกปุณณมุขะถูกรุกรานอย่างนี้จึงได้กลับไปจากที่นั้นทันที

{๒๙๙} [๗๙๒] ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย นัยว่า สมัยต่อมา โดยกาลล่วงไปไม่นานนัก พญานกปุณณมุขะได้เกิดเจ็บหนัก คือ ถ่ายเป็นเลือด เกิดเวทนากล้าแข็งถึงใกล้ตาย

ครั้งนั้น พวกนางนกดุเหว่าผู้เป็นบริจาริกาของพญานกปุณณมุขะเกิดความวิตกกังวลว่า ‘พญานกปุณณมุขะนี้เจ็บหนักนักแล ไฉนจะพึงหายจากอาการเจ็บหนักนี้หนอ’ นางนกดุเหว่าเหล่านั้นละทิ้งพญานกปุณณมุขะไว้แต่ผู้เดียวไม่มีเพื่อน พากันเข้าไปหาพญานกกุณาละพญานกกุณาละได้เห็นนางนกดุเหว่าเหล่านั้นพากันมาแต่ไกลครั้นแล้ว ได้กล่าวกะนางนกดุเหว่าเหล่านั้นว่า ‘อีพวกถ่อย ผัวของเจ้าไปไหนเสียเล่า’

นางนกดุเหว่าเหล่านั้นจึงตอบว่า ‘ท่านสหายกุณาละ พญานกปุณณมุขะเจ็บหนักนักแล ไฉนจะพึงหายจากอาการเจ็บหนักนั้นได้’

เมื่อนางนกดุเหว่าเหล่านั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว พญานกกุณาละได้รุกรานนางนกดุเหว่าเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ฉิบหายเสียเถอะ อีพวกถ่อย พินาศไป

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ผู้พ่ายแพ้เมีย แปลจากบทบาลีว่า ชายาชิเนน ซึ่งอรรถกถาแก้ว่า ชายาขิเนนาติ ชายาชิเตน ... อิตฺถิปราชิเตน ตยา ... (ขุ.ชา.อ. ๘/๓๒๔) บางฉบับแปลว่า ผู้ชนะเมีย ผู้ปราบเมีย
หน้า ๑๓๓

เสียเถอะ อีพวกถ่อย อีพวกโจร อีพวกนักเลง อีพวกไร้สติ อีพวกใจง่าย อีพวกไม่รู้จักคุณคน อีพวกไปตามใจเหมือนลม’ ครั้นกล่าวรุกรานแล้วได้เข้าไปหาพญานกปุณณมุขะแล้วร้องเรียกว่า ‘เฮ้ย ! สหายปุณณมุขะ’พญานกปุณณมุขะขานรับว่า ‘หา ! สหายกุณาละ’

นัยว่าพญานกกุณาละเข้าไปประคบประหงมพญานกปุณณมุขะด้วยปีกและจะงอยปาก พอให้ลุกขึ้นได้แล้วให้ดื่มยาต่าง ๆ อาพาธของพญานกปุณณมุขะจึงสงบระงับแล้ว

{๓๐๐} [๗๙๓] ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย นัยว่าพญานกกุณาละได้กล่าวกะพญานกปุณณมุขะผู้หายจากไข้ยังไม่นานนักว่า ‘ปุณณมุขะเพื่อนรัก เราเห็นมาแล้ว นางกัณหาผู้มี ๒ พ่อ มีผัว ๕ คน ยังมีจิตปฏิพัทธ์ในบุรุษคนที่ ๖ ซึ่งเป็นคนเปลี้ยเหมือนคนหัวขาดอีกและในเรื่องนี้มีคำเป็นคาถาอีกส่วนหนึ่งว่า

[๗๙๔] ครั้งนั้น นางล่วงละเมิดสามี ๕ คน คือ พระเจ้าอัชชุนะ พระเจ้านกุละ พระเจ้าภีมเสน พระเจ้ายุธิฏฐิละ และพระเจ้าสหเทพ แล้วได้กระทำกรรมอันชั่วช้ากับบุรุษเปลี้ยแคระ

[๗๙๕] ปุณณมุขะเพื่อนรัก เราเห็นมาแล้ว นางสมณีชื่อปัญจตปาวีอยู่ในท่ามกลางป่าช้า อดอาหาร ๔ วันจึงบริโภคครั้งหนึ่ง ได้กระทำกรรมอันชั่วช้ากับนักเลงสุรา

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑มี ๒ พ่อ หมายถึงเป็นพระราชธิดาของพระเจ้าโกศล และเป็นพระราชธิดาเลี้ยงของพระเจ้ากาสี กล่าวคือ พระเจ้ากาสีทรงทำศึกกับพระเจ้าโกศล ทรงจับพระเจ้าโกศลปลงพระชนม์แล้วทรงยึดพระอัครมเหสีที่ทรงพระครรภ์ของพระเจ้าโกศลมาสถาปนาเป็นพระอัครมเหสีของพระองค์ ต่อมาพระอัครมเหสีนั้นทรงมีพระประสูติกาลเป็นพระธิดาซึ่งนำความปลาบปลื้มแก่พระเจ้ากาสีที่ไม่ทรงมีพระโอรสหรือพระธิดามาก่อนเป็นอย่างมาก จึงขนานพระนามว่ากัณหา (ขุ.ชา.อ. ๘/๓๒๗-๓๒๘)
หน้า ๑๓๔

ปุณณมุขะเพื่อนรัก เราเห็นมาแล้ว พระเทวีนามว่ากากวดีอยู่ในท่ามกลางสมุทร เป็นภรรยาของพญาครุฑชื่อว่าท้าวเวนไตย ได้กระทำกรรมอันชั่วช้ากับท้าวกุเวรผู้เจนจบในการฟ้อน

ปุณณมุขะเพื่อนรัก เราเห็นมาแล้ว นางขนงามนามว่ากุรุงคเทวีรักใคร่ได้เสียกับเอฬกกุมาร ได้กระทำกรรมอันชั่วช้ากับฉฬังคกุมารเสนาบดี และธนันเตวาสีผู้เป็นคนใช้ของฉฬังคกุมาร

เป็นความจริง เราได้รู้มาอย่างนี้แล พระมารดาของพระเจ้าพรหมทัตทรงทอดทิ้งพระเจ้าโกศลราช ได้ทรงกระทำกรรมอันชั่วช้ากับพราหมณ์ชื่อปัญจาลจัณฑะ

[๗๙๖] หญิง ๕ คนนี้ก็ดี หญิงอื่นก็ดี ได้กระทำกรรมอันชั่วช้ามาแล้ว เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่วิสาสะ ไม่สรรเสริญหญิงทั้งหลาย มหาปฐพีอันทรงไว้ซึ่งสมบัติ ยินดีเสมอกัน เป็นที่รองรับทั้งสิ่งดีและสิ่งชั่ว ทนทานได้หมด ไม่ดิ้นรน ไม่หวั่นไหว ฉันใด หญิงทั้งหลายก็เหมือนกัน นรชนจึงไม่ควรวิสาสะกับหญิงเหล่านั้นเลย[๗๙๗] ราชสีห์ซึ่งเป็นสัตว์ดุร้าย กินเนื้อและเลือดเป็นอาหาร มีอาวุธ ๕ อย่าง เป็นสัตว์หยาบช้า ยินดีในการเบียดเบียนสัตว์อื่น ข่มขี่ สัตว์ทั้งหลายกิน ฉันใด หญิงทั้งหลายก็ฉันนั้น นรชนจึงไม่ควรวิสาสะกับหญิงเหล่านั้น

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ราชสีห์ชื่อว่ามีอาวุธ ๕ อย่าง คือ ปาก ๑ และเท้าทั้ง ๔ เฉกเช่นหญิงทั้งหลายก็มีอาวุธ ๕ อย่างสำหรับประหัตประหารใจชาย คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะหรือกายสัมผัส (ขุ.ชา.อ. ๘/๓๓๗)
หน้า ๑๓๕

[๗๙๘] ดูก่อนปุณณมุขะ นัยว่าชื่อที่ว่า แพศยา นารี คณิกา มิใช่ชื่อโดยสภาวะของสตรีทั้งหลาย ชื่อว่า พันธกี ก็ไม่ใช่ แต่สตรีที่เรียกกันว่า แพศยา นารี คณิกา นั้นมีชื่อตามสภาวะว่า วธิกา

หญิงทั้งหลายโพกผมเหมือนโจร มีพิษร้ายเหมือนสุราเจือยาพิษ พูดโอ้อวดเหมือนพ่อค้า พลิกแพลงเหมือนเขาละมั่ง มีลิ้นสองแฉกเหมือนงู ปกปิดเหมือนหลุมคูถ ให้เต็มได้ยากเหมือนบาดาล ให้ยินดีได้ยากเหมือนรากษส นำไปตายเหมือนพญายม กินได้ทุกอย่างเหมือนไฟ พัดพาไปทุกอย่างเหมือนแม่น้ำ ประพฤติตามใจปรารถนาเหมือนลม ทำให้ไม่ต่างกันเหมือนเขาเนรุ ผลิตผลเป็นนิจเหมือนต้นไม้มีพิษ

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ข้อความนี้หมายถึงว่า การที่เรียกพวกผู้หญิงโดยชื่อต่าง ๆ เป็นต้นว่าแพศยา (หญิงสำส่อน) นารี (หญิงทั่วไป) คณิกา (หญิงงามเมือง) หรือพันธกี (หญิงไม่บริสุทธิ์) นั้นก็ยังไม่ตรงกับสภาวะคือ ลักษณะเฉพาะหรือธรรมชาติที่แท้จริงของผู้หญิง แต่ชื่อที่ถูกตรงสภาวะของผู้หญิงก็คือ วธิกา ซึ่งมีความหมายว่า ผู้ฆ่าสามี (ขุ.ชา.อ. ๘/๓๓๗)
  2. ๒ข้อความนี้มีอรรถาธิบายดังนี้ โพกผมเหมือนโจร หมายถึงว่าพวกผู้หญิงมักทำช้องผมล่อลวงผู้ชายให้ตกอยู่ในอำนาจกิเลสแล้วริบเอาทรัพย์เหมือนโจรโพกผมซุ่มอยู่ในดงคอยปล้นชิงทรัพย์ฉะนั้น มีพิษร้ายเหมือนสุราเจือยาพิษ หมายถึงว่าพวกผู้หญิงเมื่อกำหนัดรักใคร่ในขายอื่น(ที่นอกจากสามีตน)ก็จะไม่รู้ว่าอะไรควรทำหรือไม่ควรทำ เมื่อจำต้องทำอย่างหนึ่ง กลับไปทำเสียอีกอย่างหนึ่ง แสดงอาการผิดปกติเหมือนสุราเจือยาพิษออกฤทธิ์ฉะนั้น พูดโอ้อวดเหมือนพ่อค้า หมายถึงว่าพวกผู้หญิงมักปกปิดข้อเสียของตนพูดแต่ข้อดีอย่างเดียวเหมือนพ่อค้าพร่ำพรรณนาแต่ส่วนดีแห่งสินค้าของตนฉะนั้น พลิกแพลงเหมือนเขาละมั่ง หมายถึงว่าพวกผู้หญิงมีแต่ความวิปริตแปรปรวนเพราะมีจิตอ่อนไหวง่ายเหมือนเขาของละองละมั่งที่โค้งงอหมุนไปได้รอบฉะนั้น มีลิ้นสองแฉกเหมือนงู หมายถึงว่าพวกผู้หญิงชื่อว่ามีลิ้นสองแฉกเพราะชอบพูดสับปลับสับปลี้ (ปากกับใจไม่ตรงกัน) เหมือนงูมีลิ้นสองแฉกฉะนั้น ปกปิดเหมือนหลุมคูถ หมายถึงว่าพวกผู้หญิงมีผ้าและเครื่องประดับปกปิดร่างตลอดเวลาเหมือนหลุมถ่ายคูถที่มีแผ่นกระดานปกปิดไว้ฉะนั้น อนึ่ง เปรียบเหมือนหลุมกลบขยะที่ใคร ๆไปเหยียบเข้าก็ก่อทุกข์ให้เกิดที่เท้าคือทำให้เท้าเปรอะเปื้อน ฉันใด พวกผู้หญิงก็ฉันนั้น ใคร ๆ เผลอไปวิสาสะด้วยก็มีแต่ก่อทุกข์โทษให้เกิดแก่ผู้นั้น ให้เต็มได้ยากเหมือนบาดาล หมายถึงว่าพวกผู้หญิงให้เต็มคือให้หยุดพอด้วยเรื่อง ๓ เรื่อง คือ เรื่องเมถุน (เสพสังวาส) เรื่องให้กำเนิดบุตรและเรื่องการแต่งตัวได้ยากเหมือนบาดาลคือห้วงในมหาสมุทรให้เต็มได้ยากฉะนั้น โดยมีพระพุทธพจน์ตรัสรับรองว่ามาตุคามไม่อิ่มด้วยเรื่องทั้ง ๓ นั้น ให้ยินดีได้ยากเหมือน <*> รากษส หมายถึงว่าพวก
  3. เหมือน - ผู้รวบรวม
หน้า ๑๓๖

และในเรื่องนี้มีคำกล่าวเป็นคาถาไว้อีกส่วนหนึ่งว่า

[๗๙๙] หญิงทั้งหลายโพกผมเหมือนโจร มีพิษร้ายเหมือนสุราเจือยาพิษ พูดโอ้อวดเหมือนพ่อค้า พลิกแพลงเหมือนเขาละมั่ง มีลิ้นสองแฉกเหมือนงู[๘๐๐] หญิงทั้งหลายปกปิดเหมือนหลุมคูถ ให้เต็มได้ยากเหมือนบาดาล ให้ยินดีได้ยากเหมือนรากษส นำไปตายเหมือนพญายม[๘๐๑] หญิงทั้งหลายกินได้ทุกอย่างเหมือนไฟ พัดพาไปทุกอย่างเหมือนแม่นํ้า ไปตามปรารถนาเหมือนลม ทำให้ไม่ต่างกัน

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ผู้หญิงที่หมกมุ่นในเรื่องเมถุนจะไม่ยินดีด้วยทรัพย์แม้มาก กล่าวคือปรารถนาจะเสพแต่เมถุนให้ได้โดยไม่อินังเรื่องทรัพย์ จึงเปรียบเหมือนรากษสหรือผีเสื้อนํ้าที่อยากกินแต่เนื้อ ใคร ๆ ไม่สามารถให้ยินดีได้ด้วยทรัพย์ นำไปตายเหมือนพญายม หมายถึงว่าพวกผู้หญิงไม่ละเว้นใคร ๆ หรือมีชาติตระกูลสูงอย่างไร มีแต่จะทำให้คนทั้งหมดถึงความพินาศจากศีลเป็นต้นด้วยอำนาจกิเลสแล้วนำดิ่งเข้าไปตกนรกในวาระจิตที่ ๒ (หลังจากตาย) จึงเปรียบเหมือนพญายมที่มีหน้าที่นำคนตายไปนรกโดยส่วนเดียว กินได้ทุกอย่างเหมือนไฟ หมายถึงว่าพวกผู้หญิงมักเสพคบหาชายไม่เลือกหน้าว่าดีหรือเลว จึงเปรียบเหมือนเปลวไฟที่ลามเสียเผาทุกอย่างไม่ว่าจะเป็นสิ่งสะอาดหรือโสโครก (พัดพาไปได้เหมือนแม่นํ้า ก็มีอรรถาธิบายเช่นเดียวกัน) ประพฤติตามใจปรารถนาเหมือนลม หมายถึงว่าพวกผู้หญิงมีความยินดีปรารถนาในที่ใด ก็จะโลดแล่นไปในที่นั้นทันที จึงเปรียบเหมือนลมที่พัดเรื่อยไป ทำให้ไม่ต่างกันเหมือนเขาเนรุ หมายถึงว่าพวกผู้หญิงมักคิดเข้าข้างตัวเอง คือ มองผู้ที่เข้ามาหาตนว่าเป็นเหมือนกับตน (มีใจตรงกัน) จึงเปรียบเหมือนกูเขาเนรุอันเป็นภูเขาทองลูกหนึ่งอยู่ในป่าหิมพานต์ ซึ่งแม้พวกกาที่เบินข้าไปผู้ก็กลายเป็นกาสีทองไป ผลิตผลเป็นนิจเหมือนต้นไม้มีพิษ หมายถึงว่าพวกผู้หญิงย่อมทำตนให้เปล่งปลั่งอยู่เสมอด้วยรูปเป็นต้น ปรากฏเป็นเหมือนว่าน่าอภิรมย์ แต่พอชายใดได้เข้าไปเสพสัมผัส ก็จะทำให้ชายผู้นั้นประมาทมัวเมาจนตกไปอยู่ในอบายทั้งหลาย จึงเปรียบเหมือนต้นไม้แปลกประหลาดคล้ายต้นมะม่วง ที่ผลิตผลอยู่ประจำและมีสีเย้ายวนตา ซึ่งเป็นเหตุให้พวกคนที่ไม่ระแวงเผลอบริโภคเข้าไปแล้วถึงตายได้ อนึ่ง พวกผู้หญิงที่ทำตนให้เปล่งปลั่งอยู่เสมอด้วยรูปเป็นต้นก็จะเป็นเหตุให้บุคคลถึงความพินาศจากศีลเป็นต้น เหมือนต้นไม้มีพิษผลิตผลเป็นนิจซึ่งรังแต่จะนำความเสียหายถึงตายมาให้แก่ผู้บริโภคตลอดเวลา อีกนัยหนึ่ง ก็เพราะว่ารูป เสียง กลิ่น รส และโผฏฐัพพะของพวกผู้หญิงล้วนแล้ว <*> แต่มีพิษ จึงเปรียบเหมือนราก เปลือก ใบ ดอก และผลของต้นไม้มีพิษก็ล้วนแต่มีพิษฉะนั้น (ขุ.ชา.อ. ๘/๓๓๘-๓๓๙)
  2. แล้ว - ผู้รวบรวม
หน้า ๑๓๗

เหมือนเขาเนรุ ผลิตผลเป็นนิจเหมือนต้นไม้มีพิษ หญิงทั้งหลายเป็นผู้ทำรัตนะให้สุดสิ้น ทำโภคสมบัติในเรือนให้พินาศ

{๓๐๑} [๘๐๒] ปุณณมุขะเพื่อนรัก ทรัพย์ ๔ อย่างนี้ คือ โคผู้ โคนม ยานพาหนะ ภรรยา ไม่ควรฝากให้อยู่ในตระกูลอื่น บัณฑิตไม่พึงรักษาทรัพย์ ๔ อย่างนี้ให้อยู่ปราศจากเรือน

[๘๐๓] คนฉลาดย่อมไม่ฝากทรัพย์ ๔ อย่างนี้ คือ โคผู้ ๑ แม่โค ๑ ยานพาหนะ ๑ ภรรยา ๑ ไว้ในตระกูลญาติ เพราะว่าคนที่ไม่มียานพาหนะย่อมใช้รถที่ฝากไว้ ย่อมฆ่าโคผู้เสียด้วยการใช้ลากเข็นเกินกำลัง ย่อมฆ่าลูกโคเสียด้วยต้องการรีดนมแม่โคภรรยาย่อมประทุษร้าย(ประพฤตินอกใจ)ในตระกูลญาติ {๓๐๒} [๘๐๔] ปุณณมุขะเพื่อนรัก สิ่งของ ๖ อย่างนี้เมื่อมีกิจธุระเกิดขึ้น ย่อมไร้ประโยชน์ คือ

ธนูที่ไม่มีสาย ๑ ภรรยาที่อยู่ในตระกูลญาติ ๑ เรือที่อยู่อีกฝั่ง ๑ ยานพาหนะที่เพลาหัก ๑ มิตรที่อยู่ไกล ๑ สหายที่ชั่ว ๑ ทั้ง ๖ อย่างนี้เมื่อมีกิจธุระเกิดขึ้น ย่อมไร้ประโยชน์

{๓๐๓} [๘๐๕] ปุณณมุขะเพื่อนรัก หญิงย่อมดูหมิ่นสามีด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ สามีเป็นคนจน ๑ สามีป่วยกระเสาะกระแสะ ๑ สามีเป็นคนแก่ ๑ สามีเป็นนักเลงสุรา ๑ สามีเป็นคนโง่ ๑ สามีเป็นคนมัวเมา ๑ สามีคล้อยตามในกิจทุกอย่าง ๑ สามีทำให้ทรัพย์สมบัติเกิดขึ้นไม่ได้ทุกอย่าง ๑ {๓๐๔} ปุณณมุขะเพื่อนรัก นัยว่าหญิงย่อมดูหมิ่นสามีเพราะเหตุ ๘ ประการนี้

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑เหตุผลที่ไม่ฝากภรรยาไว้ในตระกูลญาติ(ข้างฝ่ายภรรยา) ก็เพราะว่าในวงศาคณาญาตินั้น ภรรยาย่อมประพฤติอนาจารกับพวกชายที่เป็นทาสรับใช้เป็นต้นที่สนิทคุ้นเคยกันมาตั้งแต่ยังเป็นเด็กรุ่นสาวได้อย่างปลอดภัย พวกญาติแม้รู้ก็ไม่ว่ากล่าวเพราะกลัวเสียชื่อเสียงตระกูล (ขุ.ชา.อ. ๘/๓๔๔)
หน้า ๑๓๘

และในเรื่องนี้มีถ้อยคำเป็นคาถาอีกส่วนหนึ่งว่า

[๘๐๖] หญิงย่อมดูหมิ่นสามีด้วยสาเหตุ ๘ ประการ คือ ความจน ๑ ป่วยกระเสาะกระแสะ ๑ เป็นคนแก่ ๑ เป็นนักเลงสุรา ๑ เป็นคนมัวเมา ๑ เป็นคนโง่ ๑ คล้อยตามในกิจทุกอย่าง ๑ ทำสิ่งปรารถนาให้เกิดขึ้นไม่ได้ทุกอย่าง ๑

{๓๐๔} [๘๐๗] ปุณณมุขะเพื่อนรัก หญิงย่อมนำความขุ่นใจมาให้สามีด้วยเหตุ ๙ ประการ คือ ชอบไปป่า ๑ ชอบไปสวน ๑ ชอบไปท่าน้ำ ๑ ชอบไปหาตระกูลญาติ ๑ ชอบไปหาตระกูลอื่น ๑ ชอบส่องกระจกและแต่งตัวด้วยเสื้อผ้า ๑ ชอบดื่มนํ้าเมา ๑ ชอบเยี่ยมมองหน้าต่าง ๑ ชอบยืนแอบประตู ๑ ปุณณมุขะเพื่อนรัก นัยว่าหญิงย่อมนำความขุ่นใจมาให้สามีด้วยเหตุ ๙ ประการ นี้แล

และในเรื่องนี้มีถ้อยคำเป็นคาถาอีกส่วนหนึ่งว่า

[๘๐๘] หญิงย่อมนำความเสียหายมาให้สามีด้วยสาเหตุ ๙ ประการนี้ คือ ชอบไปป่า ๑ ชอบไปสวน ๑ ชอบไปท่าน้ำ ๑ ชอบไปหาตระกูลญาติ ๑ ชอบไปหาตระกูลอื่น ๑ ชอบส่องกระจกและแต่งตัวด้วยเสื้อผ้า ๑ ชอบดื่มน้ำเมา ๑ ชอบเยี่ยมมองหน้าต่าง ๑ ชอบยืนแอบประตู ๑

{๓๐๕} [๘๐๙] ปุณณมุขะเพื่อนรัก หญิงย่อมยั่วยวนชายด้วยเหตุ ๔๐ ประการ คือ บิดกาย ๑ ก้มตัว ๑ กรีดกราย ๑ ทำอาย ๑ แกะเล็บ ๑ เอาเท้าเหยียบกัน ๑ เอาไม้ขีดแผ่นดิน ๑ กระโดดเอง ให้เด็กกระโดด ๑ เล่นเอง ให้เด็กเล่น ๑ จูบเด็ก ให้เด็กจูบ ๑ กินเอง ให้เด็กกิน ๑ ให้ของแก่เด็ก ๑ ขอ ของจากเด็ก ๑ ทำตามที่เด็กทำ ๑ พูดเสียงสูง ๑ พูดเสียงต่ำ ๑ พูดเปิดเผย ๑ พูดกระซิบ ๑ ทำซิกชี้ด้วยการฟ้อน ๑ ด้วยการขับร้อง ๑ การประโคม ๑ ด้วยการร้องไห้ ๑ ด้วยการกรีดกราย ๑ ด้วยการแต่งกาย ๑ จ้องมอง ๑

หน้า ๑๓๙

ส่ายเอว ๑ ส่ายผ้าที่ปิดของลับ ๑ เลิกขาอ่อน ๑ ปิดขาอ่อน ๑ ให้เห็นนม ๑ ให้เห็นรักแร้ ๑ ให้เห็นท้อง ๑ หลิ่วตา ๑ ยักคิ้ว ๑ เม้มปาก ๑ แลบลิ้น ๑ ขยายผ้า ๑ กลับนุ่งผ้า ๑ สยายผม ๑ เกล้าผม ๑ ปุณณมุขะเพื่อนรัก นัยว่าหญิงย่อมยั่วยวนชายด้วยเหตุ ๔๐ ประการนี้แล

{๓๐๖} [๘๑๐] ปุณณมุขะเพื่อนรัก พึงทราบเถิดว่าหญิงชื่อว่าเป็นคนไม่ดีด้วยเหตุ ๒๕ ประการ คือ สรรเสริญการไปแรมคืนของสามี ๑ ไม่ระลึกถึงสามีที่ไปแรมคืน ๑ ไม่ยินดีกะสามีที่มาแล้ว ๑ กล่าวโทษสามี ๑ ไม่กล่าวคุณของสามี ๑ ประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่สามี ๑ ไม่ประพฤติสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่สามี ๑ ทำกิจที่ไม่สมควรแก่สามี ๑ ไม่ทำกิจที่สมควรแก่สามี ๑ นอนนุ่งผ้ารัดกุม ๑ นอนเบือนหน้าไปทางอื่น ๑ พลิกตัวไปมา ทำให้วุ่นวาย ๑ นอนถอนหายใจยาว ๑ แสร้งทำระทมทุกข์ ๑ ไปอุจจาระปัสสาวะบ่อย ๆ ๑ แสร้งประพฤติตรงกันข้าม ๑ ได้ยินเสียงชายอื่นก็เงี่ยหูฟัง ๑ ล้างผลาญทรัพย์สมบัติ ๑ ทอดสนิทชิดชอบกับชายผู้คุ้นเคย ๑ ชอบออกนอกบ้าน ประพฤติผิดจากความดี ๑ ประพฤตินอกใจไม่เคารพในสามี ๑ มีใจประทุษร้าย ๑ ยืนอยู่ที่ประตูเป็นประจำ ๑ ชอบอวดรักแร้ อวัยวะ และนม ๑ ไปเพ่งดูทิศต่าง ๆ ๑ ปุณณมุขะเพื่อนรัก พึงทราบเถิดว่าหญิงชื่อว่าเป็นคนไม่ดีด้วยเหตุ ๒๕ ประการนี้แลและในเรื่องนี้มีถ้อยคำเป็นคาถาอีกส่วนหนึ่งว่า

[๘๑๑] หญิงที่สรรเสริญการไปแรมคืนของสามี ๑ ไม่เสียใจถึงการไปของสามี ๑ ครั้นเห็นสามีกลับมากไม่แสดงความยินดี ๑ ไม่กล่าวคุณของสามีในกาลไหน ๆ ๑ อาการเหล่านี้เป็นลักษณะของหญิงไม่ดี

[๘๑๒] หญิงที่ไม่สำรวมระวัง ๑ ประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่สามี ๑ ทำประโยชน์ของสามีให้เสื่อมเสีย ๑ ทำสิ่งที่ไม่สมควรทำ

หน้า ๑๔๐

แก่สามี ๑ นอนนุ่งผ้าอย่างรัดกุม ๑ นอนเบือนหน้าไปทางอื่น ๑ อาการเหล่านี้เป็นลักษณะของหญิงไม่ดี

[๘๑๓] หญิงที่พลิกตัวไปมาทำให้วุ่นวาย ๑ นอนหายใจยาว ๑ แสร้งทำระทมทุกข์ ๑ ไปอุจจาระปัสสาวะบ่อย ๆ ๑ อาการเหล่านี้เป็นลักษณะของหญิงไม่ดี

[๘๑๔] หญิงที่แสร้งประพฤติตรงกันข้าม ๑ ทำสิ่งที่ไม่สมควรทำ ๑ คอยแต่เงี่ยหูฟังเมื่อชายอื่นพูด ๑ ล้างผลาญโภคสมบัติ ๑ ทำความสนิทสนมชิดชอบกับชายอื่น ๑ อาการเหล่านี้เป็นลักษณะของหญิงไม่ดี[๘๑๕] หญิงที่ทำทรัพย์สมบัติที่สามีได้มาด้วยความลำบาก หามาได้โดยฝืดเคือง เก็บสะสมไว้ด้วยความยากแค้นให้พินาศ ๑ ทำความสนิทสนมชิดชอบกับชายที่คุ้นเคยกัน ๑ อาการเหล่านี้เป็นลักษณะของหญิงไม่ดี[๘๑๖] หญิงที่ออกนอกบ้านเสมอ ๑ ประพฤติผิดจากความดี ๑ มีใจคิดประทุษร้ายในสามีอยู่เป็นนิจ ๑ เป็นผู้ประพฤตินอกใจ ปราศจากความเคารพ ๑ อาการเหล่านี้เป็นลักษณะของหญิงไม่ดี[๘๑๗] หญิงที่ชอบยืนอยู่ใกล้ประตูเนือง ๆ ๑ ชอบอวดนมบ้าง รักแร้บ้าง ๑ มีจิตวอกแวก เพ่งดูทิศต่าง ๆ ๑ อาการเหล่านี้เป็นลักษณะของหญิงไม่ดี

[๘๑๘] แม่น้ำทุกสายย่อมไหลคดเคี้ยว ป่าทุกป่าย่อมมีไม้คด หญิงทั้งปวงเมื่อได้โอกาส ก็พึงกระทำกรรมอันชั่วช้าได้

[๘๑๙] ถ้าได้โอกาส ที่ลับตา หรือช่องทางเช่นนั้น หญิงทั้งปวงพึงกระทำกรรมอันชั่วช้าเป็นแน่ ไม่ได้ชายที่สมบูรณ์อื่น ก็กระทำกับชายง่อยเปลี้ยก็ได้

หน้า ๑๔๑

[๘๒๐] ในบรรดานารีทั้งหลายผู้ทำให้พวกบุรุษรื่นรมย์ ผู้มีหลายใจ ไม่มีใครสามารถจะข่มได้ ถ้าหากจะมีนางใดทำให้พอใจได้ทุกอย่างก็ไม่ควรไว้วางใจ เพราะว่านารีทั้งหลายเสมอด้วยท่านํ้า

{๓๐๗} [๘๒๑] บัณฑิตได้พบเห็นอะไรของพระเจ้ากินนรและพระนางกินรีแล้ว พึงรู้เกิดว่าหญิงทั้งปวงย่อมไม่ยินดีในเรือนของตน พระนางกินรีเทวีทรงเห็นบุรุษอื่นแม้จะเป็นคนง่อยเปลี้ย ก็ยังทรงทอดทิ้งพระเจ้ากินนรพระสวามีได้ลงคอ{๓๐๘} [๘๒๒] พระมเหสีของพระเจ้าพกะและพระเจ้าพาวริยะผู้ทรงหมกมุ่นอยู่ในกามเหลือขนาด ยังประพฤติอนาจารกับคนใช้ใกล้ชิดซึ่งตกอยู่ในอำนาจความปรารถนาได้ มีหรือที่พระนางผู้มักมากในกามจะไม่ประพฤตินอกใจกับชายอื่นนอกจากคนนั้นอีก{๓๐๙} [๘๒๓] พระนางปิงคยานีพระอัครมเหสีผู้เป็นที่รักของพระเจ้าพรหมหัต ผู้เป็นใหญ่ในโลกทั้งปวง ยังประพฤติอนาจารกับคนเลี้ยงม้า ผู้ใกล้ชิดผู้ตกอยู่ในอำนาจความปรารถนาได้ มีหรือที่พระนางผู้มักมากในกามจะไม่ประพฤตินอกใจกับชายอื่นนอกจากคนนั้นอีก{๓๑๐} [๘๒๔] ชายผู้ไม่ถูกผีสิงไม่ควรเชื่อหญิงทั้งหลายผู้หยาบช้า ใจเบา อกตัญญู ประทุษร้ายมิตร

[๘๒๕] หญิงเหล่านั้นไม่รู้จักบุญคุณที่เขาทำแก่ตน ไม่รู้จักกิจที่ตนควรทำ ไม่รู้จักมารดา บิดา หรือพี่น้อง มิใช่ผู้ดี ชอบล่วงละเมิดธรรม เป็นไปตามอำนาจจิตของตน

[๘๒๖] เมื่อมีอันตรายและความจำเป็นเกิดขึ้น ย่อมทอดทิ้งสามีผู้แม้จะอยู่ด้วยกันมานาน เป็นที่รักเป็นที่พอใจ เป็นผู้อนุเคราะห์ แม้เสมอด้วยชีวิตได้ เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่วิสาสะกับหญิงทั้งหลาย

หน้า ๑๔๒

[๘๒๗] จริงอยู่ จิตของหญิงเหมือนจิตของลิง ลุ่ม ๆ ดอน ๆ เหมือนเงาไม้ หัวใจของหญิงพลิกหมุนไปมาเหมือนล้อรถ

[๘๒๘] เมื่อใดหญิงทั้งหลายเพ่งมองอยู่ เห็นทรัพย์ของชายที่พอจะถือเอาได้ เมื่อนั้นก็ใช้วาจาอ่อนหวานชักนำชายนั้นไปได้ เหมือนชาวกัมโพชะลวงม้าด้วยสาหร่ายฉะนั้น[๘๒๙] เมื่อใดหญิงทั้งหลายเพ่งมองอยู่ ไม่เห็นทรัพย์ของชายที่พอจะถือเอาได้ เมื่อนั้นย่อมตีจากชายนั้นไป เหมือนคนข้ามฟากถึงฝั่งน้ำแล้วก็จากแพไปฉะนั้น

[๘๓๐] หญิงทั้งหลายเปรียบด้วยยางเหนียว กินทุกอย่างเหมือนเปลว ไฟ มีมายากล้าแข็งเหมือนแม่น้ำที่มีกระแสเชี่ยว ย่อมคบได้ทั้งชายที่น่ารัก ทั้งชายที่ไม่น่ารัก เหมือนเรือจอดไม่เลือกท่า ทั้งฝั่งนี้ฝั่งโน้นฉะนั้น[๘๓๑] หญิงทั้งหลายไม่ใช่ของชายคนเดียวหรือสองคน เปิดกว้าง เหมือนร้านตลาด ผู้ใดสำคัญมั่นหมายหญิงเหล่านั้นว่าเป็นของตน ก็เท่าก้บดักลมด้วยตาข่าย

[๘๓๒] แม่น้ำ ๑ หนทาง ๑ ร้านสุรา ๑ สภา ๑ บ่อน้ำ ๑ มีอุปมาฉันใด หญิงในโลกก็มีอุปไมยฉันนั้น ขอบเขตของหญิงเหล่านั้น ไม่มีเลย

[๘๓๓] หญิงทั้งหลายเสมอด้วยไฟกินเปรียง เปรียบเหมือนงูเห่า ย่อมเลือกคบแต่ชายที่มีทรัพย์ เหมือนโคเลือกกินหญ้าที่ดี ๆ ในภายนอกฉะนั้น

[๘๓๔] ไฟกินเปรียง ๑ ช้างสาร ๑ งูเห่า ๑ พระเจ้าแผ่นดินผู้ได้อภิเษกแล้ว ๑ หญิงทั้งปวง ๑ ทั้ง ๕ นี้นรชนพึงคบหาด้วย

หน้า ๑๔๓

ความระมัดระวังเป็นพิเศษ เพราะว่าสิ่งทั้ง ๕ นั้นมีภาวะที่แท้จริงรู้ได้ยากแท้

[๘๓๕] หญิงที่งามเกินไป ๑ หญิงที่ชายส่วนมากไม่รักใคร่ ๑ หญิงที่ชำนาญการฟ้อนรำขับร้อง ๑ หญิงที่เป็นภรรยาของคนอื่น ๑ หญิงที่มาคบหาเพราะต้องการทรัพย์ ๑ หญิง ๕ ประเภทนี้ ก็ไม่ควรคบหา{๓๑๑} [๘๓๖] ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย นัยว่า ในครั้งนั้น พญาแร้งชื่อ อานนท์รู้แจ้งซึ่งคาถาทั้งเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของพญานกกุณาละแล้ว ได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ในเวลานั้นว่า[๘๓๗] ถึงชายจะพึงให้แผ่นดินอันเต็มด้วยทรัพย์นี้แก่หญิงที่ตนนับถือไซร้ หญิงนั้นได้โอกาสแล้วก็จะดูหมิ่นชายนั้นได้ เราจะไม่ขอไปสู่อำนาจของหญิงที่ไม่ดีเหล่านั้น

[๘๓๘] เมื่อมีอันตรายและความจำเป็นเกิดขึ้น พวกนางย่อมละทิ้งผัวหนุ่มผู้ขยันหมั่นเพียร มีความประพฤติไม่เหลาะแหละ เป็นที่รัก เป็นที่พอใจไปได้ เพราะฉะนั้น เราจะไม่ขอวิสาสะกับหญิงทั้งหลาย[๘๓๙] ชายไม่ควรวางใจว่า ‘หญิงคนนี้ปรารถนาเรา’ ไม่ควรวางใจว่า ‘หญิงคนนี้มาร้องไห้กระซิกกระซี้เรา’ เพราะว่าหญิงทั้งหลายย่อมคบได้ทั้งชายที่น่ารัก ทั้งชายที่ไม่น่ารัก เหมือนเรือจอดไม่เลือกท่าทั้งฝั่งนี้ฝั่งโน้นฉะนั้น[๘๔๐] ไม่ควรวางใจที่นั่งเก่าที่ทำด้วยกิ่งไม้ ไม่ควรวางใจมิตรเก่าที่เป็นโจร ไม่ควรวางใจข้าราชการว่าเป็นเพื่อนของเรา ไม่ควรวางใจหญิงแม้เป็นแม่ของลูกตั้ง ๑๐ คน

หน้า ๑๔๔

[๘๔๑] ไม่ควรวางใจหญิงที่กระทำความยินดีให้ แต่เป็นผู้ล่วงศีล ไม่สำรวม ถึงภรรยาแม้จะเป็นผู้มีความรักแน่นแฟ้นก็ไม่ควรวางใจ เพราะว่าหญิงทั้งหลายเสมอด้วยท่านํ้า[๘๔๒] หญิงทั้งหลายพึงฆ่าชายก็ได้ พึงตัดอวัยวะชายเองก็ได้ พึงใช้ให้ผู้อื่นตัดก็ได้ พึงตัดคอแล้วดื่มเลือดกินก็ได้ อย่าทำความสิเนหาในหญิงทั้งหลายผู้มีความรักใคร่อันเลวทราม ไม่สำรวมผู้เปรียบด้วยท่านํ้า[๘๔๓] คำเท็จของหญิงเหมือนคำจริง คำจริงของหญิงเหมือนคำเท็จหญิงทั้งหลายย่อมเลือกคบแต่ชายที่มีทรัพย์ ดังโคเลือกกินหญ้าที่ดี ๆ ในภายนอกฉะนั้น

[๘๔๔] หญิงทั้งหลายย่อมประเล้าประโลมชายด้วยการเดินบ้าง ด้วยการจ้องมองบ้าง ด้วยการยิ้มแย้มบ้าง ด้วยการนุ่งผ้าหลุด ๆ ลุ่ย ๆ บ้าง ด้วยพูดเพราะ ๆ บ้าง[๘๔๕] หญิงทั้งหลายเป็นโจร ใจแข็ง ร้ายกาจ เป็นนํ้าตาลกรวด ไม่รู้อะไร ๆ ที่เป็นการล่อลวงในหมู่มนุษย์

[๘๔๖] ธรรมดาหญิงในโลกเป็นคนไม่ดี ไม่มีขอบเขต มีความกำหนัดนัก คึกคะนอง และกินไม่เลือก เหมือนเปลวไฟไหม้เชื้อทุกอย่างฉะนั้น

[๘๔๗] สำหรับหญิงทั้งหลาย ชายที่ชื่อว่าเป็นที่รักไม่มี แม้ที่ไม่เป็นที่รักก็ไม่มี เพราะหญิงทั้งหลายย่อมคบได้ทั้งชายที่น่ารัก ทั้งชายที่ไม่น่ารัก เหมือนเรือจอดไม่เลือกท่าทั้งฝั่งนี้ฝั่งโน้นฉะนั้น[๘๔๘] สำหรับหญิงทั้งหลาย ชายที่ชื่อว่าเป็นที่รักไม่มี แม้ที่ไม่เป็นที่รักก็ไม่มี หญิงย่อมผูกพันชายเพราะต้องการทรัพย์ เหมือนเถาวัลย์พันไม้ฉะนั้น

หน้า ๑๔๕

[๘๔๙] หญิงทั้งหลายย่อมติดตามชายที่มีทรัพย์ ถึงจะเป็นคนเลี้ยงช้าง คนเลี้ยงม้า คนเลี้ยงโค คนจัณฑาล สัปเหร่อ คนเทขยะก็ตาม

[๘๕๐] หญิงทั้งหลายย่อมละทิ้งชายผู้มีตระกูลแต่ไม่มีอะไรเหมือนซากศพไป แต่จะติดตามชายเช่นนั้นได้เพราะเหตุแห่งทรัพย์

{๓๑๒} [๘๕๑] ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า ในครั้งนั้น พราหมณ์ผู้ประเสริฐชื่อนารทะรู้แจ้งซึ่งคาถาทั้งเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของพญาแร้งอานนท์แล้วได้กล่าวคาถาเหล่านี้ในเวลานั้นว่า[๘๕๒] ดูก่อนพญานก ท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้ากล่าว มหาสมุทร ๑ พราหมณ์ ๑ พระราชา ๑ หญิง ๑ สี่อย่างนี้ไม่รู้จักเต็ม

[๘๕๓] แม่น้ำซึ่งอาศัยแผ่นดินไม่ว่าสายใดย่อมไหลไปสู่มหาสมุทร แม่นํ้าเหล่านั้นก็ยังทำให้มหาสมุทรเต็มไม่ได้ เพราะฉะนั้น มหาสมุทรจึงชื่อว่าไม่เต็ม เพราะยังพร่องอยู่[๘๕๔] ส่วนพราหมณ์เรียนพระเวทซึ่งมีคัมภีร์อิติหาสะเป็นที่ห้าได้แล้ว ก็ยังปรารถนาการเรียนยิ่งขึ้นไปอีก เพราะฉะนั้น พราหมณ์จึงชื่อว่าไม่เต็ม เพราะยังพร่อง[๘๕๕] พระราชาทรงมีชัยได้ครอบครองแผ่นดินทั้งหมดอันบริบูรณ์ด้วยรัตนะนับไม่ถ้วน พร้อมทั้งมหาสมุทรและภูเขา ก็ยังทรงปรารถนามหาสมุทรฝั่งโน้นอีก เพราะฉะนั้น พระราชาจึงชื่อว่าไม่เต็ม เพราะยังพร่องอยู่[๘๕๖] หญิงแต่ละคนถึงมีสามี ๘ คน ซึ่งสามีล้วนเป็นคนแข็งกล้า มีกำลัง สามารถนำกามรสทุกอย่างมาให้ได้ นางก็ยังทำความพอใจในชายคนที่ ๙ อีก เพราะฉะนั้น หญิงจึงชื่อว่าไม่เต็ม เพราะยังพร่องอยู่

หน้า ๑๔๖

[๘๕๗] หญิงทั้งปวงกินทุกอย่างเหมือนเปลวไฟ พาทุกอย่างไปได้เหมือนแม่นํ้า เหมือนกิ่งไม้มีหนาม ย่อมละทิ้งชายไปได้ เพราะเหตุแห่งทรัพย์

[๘๕๘] ชายใดวางความรักทั้งหมดไว้ในหญิง ชายนั้นก็เหมือนดักลมด้วยตาข่าย เหมือนตักน้ำใส่มหาสมุทรด้วยมือข้างเดียว จะพึงได้ยินแต่เสียงมือของตน[๘๕๙] ภาวะของหญิงที่เป็นโจร รู้มาก หาความจริงในตัวได้ยาก เป็นภาวะที่ใคร ๆ รู้ได้ยาก เหมือนทางเดินของปลาในน้ำฉะนั้น

[๘๖๐] หญิงไม่มีความพอ พูดจาอ่อนหวาน ให้เต็มได้ยาก เสมอด้วยแม่น้ำ ทำให้ล่มจม บุคคลรู้ดังนี้แล้วพึงเว้นเสียให้ห่างไกล

[๘๖๑] หญิงเป็นเหมือนน้ำวน มีมายามาก ทำพรหมจรรย์ให้กำเริบร้อน ทำให้ล่มจม บุคคลรู้ดังนี้แล้วพึงเว้นเสียให้ห่างไกล

[๘๖๒] เมื่อหญิงคบหาบุรุษใด จะด้วยความพอใจหรือด้วยเหตุแห่งทรัพย์ก็ตาม ย่อมเผาบุรุษนั้นโดยพลัน เหมือนไฟป่าเผาสถานที่เกิดของตนฉะนั้น{๓๑๓} [๘๖๓] ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย นัยว่า ในครั้งนั้น พญานกกุณาละรู้แจ้งซึ่งคาถาทั้งเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของนารทพราหมณ์ผู้ประเสริฐ จึงได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ในเวลานั้นว่า[๘๖๔] บัณฑิตจะเจรจากับผู้ถือดาบอย่างคมกล้าก็ได้ จะเจรจากับปีศาจที่ดุร้ายก็ได้ แม้จะเข้าไปนั้งใกล้งูพิษร้ายก็ได้ แต่ไม่พึงเจรจากับหญิงตัวต่อตัว[๘๖๕] เพราะว่าหญิงทั้งหลายเป็นผู้ยํ่ายีจิตใจของชาวโลก มีการ ฟ้อนรำ การขับร้อง การพูดจา และการยิ้มเป็นอาวุธ ย่อม

หน้า ๑๔๗

เบียดเบียนชายผู้ไม่ได้ตั้งสติไว้ เหมือนหมู่รากษสบนเกาะ เบียดเบียนพวกพ่อค้าฉะนั้น

[๘๖๖] หญิงทั้งหลายไม่มีวินัย ไม่มีสังวร ยินดีในนํ้าเมาและเนื้อสัตว์ไม่สำรวม พวกนางย่อมกลืนกินทรัพย์ต้นทุนของชาย เหมือนปลาติมิงคละกลืนกินมังกรในทะเลฉะนั้น[๘๖๗] หญิงทั้งหลายมืกามคุณ ๕ อันน่ายินดีเป็นทำเลหากิน เป็นคนหยิ่ง มีจิตไม่เที่ยงตรง ไม่สำรวม ย่อมเข้าไปหาชายผู้ประมาท เหมือนแม่นํ้าทั้งหลายไหลไปสู่มหาสมุทรฉะนั้น[๘๖๘] หญิงทั้งหลายเข้าไปหาชายคนใดเพราะความพอใจ เพราะความกำหนัด หรือเพราะความต้องการทรัพย์ก็ตาม ได้ชื่อว่าผู้ฆ่าด้วยราคะและโทสะ ย่อมเผาชายเช่นนั้นเสียเหมือนดังเปลวไฟ[๘๖๙] หญิงทั้งหลายรู้ว่าชายมั่งคั่ง มีทรัพย์มาก ย่อมเข้าไปหาชาย ยอมให้ทั้งทรัพย์และตนเอง

ย่อมเกาะติดชายที่มีจิตกำหนัดยินดี เหมือนเถาย่างทรายเกาะไม้สาละในป่าฉะนั้น[๘๗๐] หญิงทั้งหลายประดับร่างกายและหน้าตาให้สวย เข้าไปหาชายด้วยความพอใจมีประการต่าง ๆ ทำยิ้มน้อยยิ้มใหญ่ ใช้มายาตั้งร้อย เหมือนนักเล่นกลและอสุรินทราหูฉะนั้น[๘๗๑] หญิงทั้งหลายประดับประดาด้วยทอง แก้วมณี และแก้วมุกดา ถึงจะมีคนสักการะและรักษาไว้ในตระกูลสามี ก็ยังประพฤตินอกใจสามีได้ ดังหญิงที่อยู่ในทรวงอกประพฤตินอกใจอสูรฉะนั้น[๘๗๒] แท้จริง นรชนแม้จะมีเดช มีปัญญาพินิจ มีมหาชนสักการะบูชา ถ้าตกอยู่ในอำนาจของหญิงแล้วย่อมไม่รุ่งเรือง เหมือนดวงจันทร์ลูกราหูจับฉะนั้น

หน้า ๑๔๘

[๘๗๓] โจรที่เห็นโจรซึ่งเป็นศัตรูกันมาประจันหน้า มีความโกรธ คิดทำร้าย พึงทำความพินาศเช่นใดให้ ผู้มีแต่ตัณหาตกอยู่ในอำนาจหญิงแล้วย่อมประสบความพินาศยิ่งกว่านั้นเสียอีก[๘๗๔] หญิงทั้งหลายถึงจะถูกชายโฉดฉุดกระชากลากผมและหยิกข่วน คุกคาม ทุบตีด้วยเท้า ด้วยมือ และด้วยท่อนไม้ ก็ยังยินดีเข้าไปหาชายเลวนั้นอยู่ เหมือนแมลงวันบินเข้าไปหาซากศพฉะนั้น[๘๗๕] ชายผู้มีจักษุคือปัญญา ปรารถนาความสุขแก่ตน พึงเว้นหญิงเหล่านั้นเสีย เหมือนกับเว้นบ่วงและข่ายของมารที่ดักไว้ในสกุล ในระหว่างถนน ในราชธานี หรือในนิคม[๘๗๖] ผู้ใดทอดทิ้งเสียซึ่งคุณคือตบะอันเป็นกศล ประพฤติจริตที่ไม่ประเสริฐ ผู้นั้นต้องกลับจากเทวโลกไปคลุกเคล้าอยู่กับนรก

เหมือนพ่อค้าซื้อหม้อแตกฉะนั้น[๘๗๗] คนโง่เขลาผู้ตกอยู่ในอำนาจของหญิงนั้น ย่อมถูกตำหนิทั้งในโลกนี้และโลกหน้า ถูกกรรมของตนกระทบแล้ว เคลื่อนไปเคลื่อนมาไม่แน่นอน เหมือนรถที่เทียมด้วยลาโกงย่อมแล่นไปนอกลู่นอกทางฉะนั้น[๘๗๘] ผู้ตกอยู่ในอำนาจของหญิงย่อมเข้าถึงนรกซึ่งเป็นที่เผาสัตว์ให้รุ่มร้อน และนรกอันมีป่าไม้งิ้ว มีหนามแหลมดังหอกเหล็ก แล้วมาอยู่ในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน และย่อมไม่พ้นจากเปรตวิสัยและอสุรกาย[๘๗๙] หญิงทั้งหลายย่อมทำลายความเล่นหัว ความยินดี ความเพลิดเพลินอันเป็นทิพย์ และจักรพรรดิสมบัติในมนุษย์ของชายผู้ประมาทให้พินาศ และยังทำชายนั้นให้ถึงทุคติอีกด้วย

หน้า ๑๔๙

[๘๘๐]ชายเหล่าใดไม่ต้องการหญิง ประพฤติพรหมจรรย์อยู่ ชายเหล่านั้นพึงได้การเล่นหัว ความยินดีอันเป็นทิพย์ จักรพรรดิสมบัติในมนุษย์ และนางเทพอัปสรอยู่ในวิมานทองโดยไม่ยากเลย[๘๘๑] ชายเหล่าใดไม่ต้องการหญิง ประพฤติพรหมจรรย์อยู่ ชายเหล่านั้นพึงได้คติที่ก้าวล่วงเสียซึ่งกามธาตุ การเกิดในรูปธาตุ และคติที่เข้าถึงวิสัยที่ปราศจากราคะ โดยไม่ยากเลย[๘๘๒] ชายเหล่าใดไม่ต้องการหญิง ประพฤติพรหมจรรย์อยู่ ชายเหล่านั้นเป็นผู้ดับแก้ว สะอาด พึงได้นิพพานอันเป็นแดนเกษมอันก้าวล่วงเสียซึ่งทุกข์ทั้งปวง ล่วงเลยความตาย ไม่หวั่นไหว ไม่มีอะไรปรุงแต่งโดยไม่ยากเลย

(พระบรมศาสดาตรัสประมวลชาดกว่า)

{๓๑๔} [๘๘๓] พญานกกุณาละในครั้งนั้นเป็นเรา พญานกดุเหว่าขาวเป็นพระอุทายี พญาแร้งเป็นพระอานนท์ นารทฤๅษีเป็นพระสารีบุตร บริษัททั้งหลายเป็นพุทธบริษัท เธอทั้งหลายจงทรงจำกุณาลชาดกไว้อย่างนี้แล

จบ กุณาลชาดกที่ ๔

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑การเกิดในรูปธาตุ หมายถึงการเกิดในพรหมโลก คติที่เข้าถึงวิสัยที่ปราศจากราคะ หมายถึงการสำเร็จเป็นพระอนาคามีแล้วไปเกิดในพรหมโลกชั้นสุทธาวาสภูมิ ๕ ชั้น (นัย ขุ.ชา.อ. ๘/๓๗๖)
หน้า ๑๕๐

๕. มหาสุตโสมชาดก (๕๓๗)

ว่าด้วยพระเจ้าสุตโสมผู้รักษาสัจจะ

(กาฬหัตถีเสนาบดีถามพ่อครัวที่ถูกจับมัดไพล่หลังว่า)

{๓๑๕} [๘๘๔] นี่พ่อครัว เพราะเหตุอะไรจึงทำกรรมอันรัายกาจเช่นนี้ เจ้าหลงบ้าฆ่าหญิงและชายมากมาย เพราะเหตุแห่งเนื้อหรือเพราะเหตุแห่งทรัพย์(พ่อครัวนั้นตอบว่า)

{๓๑๖} [๘๘๕] ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มิใช่เพราะเหตุแห่งตน มิใช่เพราะเหตุแห่งทรัพย์ ลูกเมีย สหาย หรือว่าญาติทั้งนั้น แต่พระจอมภูมิบาลผู้เป็นนายของข้าพเจ้า พระองค์เสวยมังสะเช่นนี้(กาฬหัตถีเสนาบดีถามว่า)

{๓๑๗} [๘๘๖] ถ้าเจ้าขวนขวายในกิจของเจ้านาย ทำกรรมอันร้ายกาจเช่นนี้เวลาเช้าเจ้าเข้าไปถึงภายในพระราชาวังแล้ว จะแถลงเหตุการณ์นั้นแก่เราต่อพระพักตร์พระราชาได้ไหม(พ่อครัวนั้นรับปากว่า)

{๓๑๘} [๘๘๗] ข้าแต่ท่านกาฬหัตถี ข้าพเจ้าจักทำตามที่ท่านสั่ง เวลาเช้า ข้าพเจ้าไปถึงภายในพระราชวังแล้ว จะแถลงเหตุการณ์นั้นแก่ท่านต่อพระพักตร์พระราชา(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๓๑๙} [๘๘๘] ครั้นราตรีสว่างแล้ว ดวงอาทิตย์อุทัยขึ้นมา กาฬหัตถีเสนาบดีได้พาคนทำเครื่องเสวยเข้าเฝ้าพระราชาแล้วได้ทูลถามว่า