พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · เตรสนิบาต
๖. กาลิงคโพธิชาดก
เล่ม ๒๗ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๗๙๐–๑๘๐๕ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๖/๑๐ ในเตรสนิบาตมี ๔ ฉบับ
๔๗๙. กาลิงฺคโพธิชาตก (๖)
๖. กาลิงคโพธิชาดก (๔๗๙)
ว่าด้วยพระเจ้ากาลิงคะทรงบูชาโพธิมณฑล
(พระศาสดาทรงประกาศเรื่องนี้ว่า)
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เตรสนิบาต กาลิงคโพธิชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๐ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
บาลี (มหาจุฬาฯ) เล่ม ๒๗ หน้า ๒๗๖–๒๗๘ · ไทย (มหาจุฬาฯ ๒) เล่ม ๒๗ หน้า ๔๐๗–๔๐๙
ราชา กาลิงฺโค จกฺกวตฺติ ธมฺเมน ปฐวิมนุสาสํ (๑)
อคมาสิ (๒) โพธิสมีปํ นาเคน มหานุภาเวน.
- ๑ฉ.สี. ปฐวิมนุสาสํ
- ๒ฉ. อคมา
พระเจ้าจักรพรรดิพระนามว่ากาลิงคะ
ทรงปกครองแผ่นดินโดยธรรม
ทรงพญาช้างแก้วซึ่งมีอานุภาพมาก ได้เสด็จไปใกล้โพธิพฤกษ์
กาลิงฺโค ภารทฺวาโช จ ราชานํ กาลิงฺคํ สมณโกลญฺญํ
จกฺกํ วตฺตยโต ปริคฺคเหตฺวา (๑) ปญฺชลี อิทมโวจ.
- ๑อิ. ปริเณตฺวา
พราหมณ์ปุโรหิตภารทวาชะ ชาวกาลิงคะพิจารณาดูภูมิภาค
แล้วประคองอัญชลี ได้กราบทูลพระราชา
พระนามว่ากาลิงคะ ผู้เป็นโอรสของพระดาบสว่า
ปจฺโจโรห มหาราช ภูมิภาโค ยถา สมณุคฺคิโต (๑)
อิธ อนธิวรา พุทฺธา อภิสมฺพุทฺธา วิโรจนฺติ.
- ๑ฉ.ม. สมณุคฺคโต
ขอเดชะพระมหาราช ขอพระองค์เสด็จลงมาเถิด
สถานที่นี้เป็นภูมิภาคที่พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ทรงยกย่องแล้ว
เพราะสถานที่นี้ พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ล้ำเลิศ
ตรัสรู้ด้วยพระองค์เอง ทรงรุ่งเรืองอยู่
ปทกฺขิณโต อาวฏฺฏา ติณลตา อสฺมึ ภูมิภาคสฺมึ
ปฐวิยา อยํ (๑) มณฺโฑ อิติ โน สุตํ (๒) มหาราช.
- ๑ฉ.ม. ปฐวิยา นาภิยํ, สี. ปุถุวิยา อยํ, อิ. ปุฐวิยายํ
- ๒ฉ.ม. สุตํ มนฺเต
ภูมิภาคนี้ ต้นหญ้าลดาวัลย์เวียนเป็นทักษิณาวัฏ
ภูมิภาคนี้เป็นจุดศูนย์กลางแห่งแผ่นดิน
ขอเดชะพระมหาราช ข้าพระองค์ได้สดับมาดังนี้
สาครปริยนฺตาย เมทนิยา (๑) สพฺพภูตธรณิยา
ปฐวิยา อยํ มณฺโฑ โอโรหิตฺวา นโม กโรหิ.
- ๑ฉ.ม. เมทินิยา
ภูมิภาคแห่งนี้เป็นจุดศูนย์กลางแห่งแผ่นดิน
ซึ่งเป็นที่รองรับสรรพสัตว์ เป็นแผ่นดินที่มีสาครล้อมรอบ
ขอพระองค์เสด็จลงมานมัสการเถิด พระเจ้าข้า
เย เต ภวนฺติ นาคา จ อภิชาตา จ กุญฺชรา
เอตฺตาวตา ปเทสํ เต นาคา เนว มุปยนฺติ.
พญาช้างเหล่าใดถึงจะเป็นช้างแก้วและเกิดในตระกูลสูง
พญาช้างเหล่านั้นก็เข้าไปใกล้สถานที่มีประมาณเพียงนั้นไม่ได้
อภิชาโต นาโค (๑) กามํ เปเสหิ กุญฺชรํ ทนฺตึ
เอตฺตาวตา ปเทโส จ น สกฺกา (๒) นาเคน มุปคนฺตุํ.
- ๑สี.อิ. เต นาโค
- ๒ก. น สกฺกา
พญาช้างถึงจะเกิดในตระกูลสูงก็จริง
ขอพระองค์ทรงไสพญาช้างตัวที่ฝึกแล้วไปเถิด
สถานที่มีประมาณเพียงนี้ พญาช้างก็ไม่สามารถจะเข้าไปได้
ตํ สุตฺวา ราชา กาลิงฺโค เวยฺยญฺชนิกวโจ นิสาเมตฺวา
สมฺเปเสสิ นาคํ อุยฺยาม (๑) มยํ ยถา อิทํ (๒) วจนํ.
- ๑ฉ.ม. อุสฺสาม
- ๒ฉ.ม. ยถิมสฺสิทํ
พระเจ้ากาลิงคะครั้นทรงสดับถ้อยคำนั้นแล้ว
ทรงใคร่ครวญวาจาของปุโรหิตผู้พยากรณ์
แล้วทรงไสพญาช้างไปด้วยพระดำริว่า
เราจักรู้ตามคำที่พราหมณ์นี้พูดจริงหรือ
สมฺเปสิโต จ รญฺญา นาโค โกญฺโจว อภินทิตฺวาน
ปฏิสกฺกิตฺวา นิสีทิ ครุํว ภารํ อสหมาโน.
ส่วนพญาช้างที่พระราชาทรงไสไป
ได้เปล่งเสียงโกญจนาทอันกึกก้อง ได้ถอยหลังคุกเข่าลง
เหมือนไม่สามารถจะนำภาระอันหนักไปได้
กาลิงฺค ภารทฺวาโช นาคํ ขีณายุกํ วิทิตฺวาน
ราชานํ กาลิงฺคํ ตรมาโน อชฺฌภาสิตฺถ
อญฺญํ สงฺกม นาคํ นาโค ขีณายุโก มหาราช.
พราหมณ์ปุโรหิตภารทวาชะชาวกาลิงคะรู้ว่า
พระคชาธารสิ้นชีพเสียแล้วจึงได้รีบกราบทูลพระเจ้ากาลิงคะว่า
ขอพระองค์เสด็จประทับพระคชาธารเชือกอื่นเถิด
พระคชาธารเชือกนี้สิ้นชีพแล้ว พระเจ้าข้า
ตํ สุตฺวา กาลิงฺโค ตรมาโน สงฺกมี นาคํ
สงฺกนฺเตว รญฺเญ นาโค ตตฺเถว ปติ ภุมฺยา
เวยฺยญฺชนิกวโจ ยถา ตถา อหุ นาโค.
พระเจ้ากาลิงคะครั้นได้สดับคำนั้นแล้ว
รีบประทับพระคชาธารเชือกอื่น
เมื่อพระราชาเสด็จประทับแล้ว
พระคชาธารก็ล้มลงบนแผ่นดิน ณ ที่นั้นเอง
เป็นอันว่า คำของปุโรหิตผู้ถวายพยากรณ์
ได้เป็นจริงตามที่ช้างปรากฏแล้ว
กาลิงฺโค ราชา กาลิงฺคํ พฺราหฺมณํ อิทมโวจ (๑)
ตฺวเมวาสิ สมฺพุทฺโธ สพฺพญฺญู สพฺพทสฺสาวี.
- ๑ฉ.ม. เอตทโวจ
พระเจ้ากาลิงคะได้ตรัส
กับพราหมณ์ปุโรหิตกาลิงคะดังนี้ว่า
ท่านนั่นแหละเป็นสัมพุทธะ สัพพัญญูรู้เห็นเหตุทั้งปวง
ตํ อนธิวาเสนฺโต กาลิงฺโค (๑) พฺราหฺมโณ อิทมโวจ
เวยฺยญฺชนิกา หิ มยํ พุทฺธา สพฺพญฺญุโน มหาราช.
- ๑ฉ.ม. กาลิงฺคํ
กาลิงคพราหมณ์ผู้ไม่ยอมรับคำชมเชยนั้นได้กราบทูลอย่างนี้ว่า
ความจริง ข้าพระองค์ทั้งหลายเป็นนักพยากรณ์
ส่วนพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นสัพพัญญู พระพุทธเจ้าข้า
สพฺพญฺญู สพฺพวิทู จ พุทฺธา น ลกฺขเณน ชานนฺติ
อาคมพลสา หิ มยํ พุทฺธา สพฺพํ ปชานนฺติ.
ก็พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงเป็นสัพพัญญู
และทรงรู้ทุกอย่าง หาทรงทราบด้วยสูตรไม่
ส่วนข้าพระองค์ทั้งหลายรู้ได้ด้วยกำลังวิชาอาคม
พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงรู้ชัดทุกสิ่งทุกอย่าง
ปหํสิตฺวาน (๑) สมฺโพธึ นานาตุริเยหิ วชฺชมาเนหิ
มาลาวิเลปนํ อภิหริตฺวา (๒) อถ ราชา มนุปายาสิ.
- ๑ฉ. มหยิตฺวา, สี.อิ. มหายิตฺวาน
- ๒สี.อิ. มาลาคนฺธวิเลปนํ อาหริตฺวา
ลำดับนั้น พระราชาทรงนำระเบียบดอกไม้
และเครื่องลูบไล้ไปบูชา ฉลองต้นโพธิ
ด้วยดนตรีต่าง ๆ ที่รับสั่งให้ประโคมแล้วเสด็จกลับ
สฏฺฐิวาหสหสฺสานิ ปุปฺผานํ สนฺนิปาตยิ
ปูเชสิ ราชา กาลิงฺโค โพธิมณฺฑมนุตฺตรนฺติ.
กาลิงฺคโพธิชาตกํ ฉฏฺฐํ.
พระเจ้ากาลิงคะทรงรับสั่งให้เก็บดอกไม้หกหมื่นเล่มเกวียน
บูชาโพธิมณฑลสถานอันยอดเยี่ยมทุกวัน ดังนี้แล
กาลิงคโพธิชาดกที่ ๖ จบ
จบ ๖. กาลิงคโพธิชาดก