arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · เตรสนิบาต

๑๐. สรภชาดก

เล่ม ๒๗

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๘๕๔–๑๘๗๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๐/๑๐ ในเตรสนิบาตมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เตรสนิบาต สรภชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๐ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๗ หน้า ๔๕๒–๔๕๖

หน้า ๔๕๒

๑๐. สรภชาดก (๔๘๓)

ว่าด้วยละมั่งทำคุณแก่พระราชา

(พระเจ้าพรหมทัตทรงระลึกถึงคุณของละมั่งโพธิสัตว์ที่ช่วยให้พ้นจาก การตกเหวลึก ทรงมีพระทัยปีติ จึงทรงเปล่งพระอุทานว่า)

{๑๘๕๔} [๑๙๑๓] เป็นชายชาติบัณฑิตพึงหวังร่ำไป ไม่พึงเบื่อหน่าย เราเห็นตัวเองอยู่ว่าปรารถนาอย่างใด ก็ได้เป็นอย่างนั้น

{๑๘๕๕} [๑๙๑๔] เป็นชายชาติบัณฑิตพึงหวังร่ำไป ไม่พึงเบื่อหน่าย เราเห็นตัวเองอยู่ว่าได้รับการช่วยเหลือให้ขึ้นจากนํ้ามาบนบกได้

{๑๘๕๖} [๑๙๑๕] เป็นชายชาติบัณฑิตพึงพยายามร่ำไป ไม่พึงเบื่อหน่ายเรา เห็นตัวเองอยู่ว่าปรารถนาอย่างใด ก็ได้เป็นอย่างนั้น

{๑๘๕๗} [๑๙๑๖] เป็นชายชาติบัณฑิตพึงพยายามร่ำไป ไม่พึงเบื่อหน่ายเรา เห็นตัวเองอยู่ว่าได้รับการช่วยเหลือให้ขึ้นจากนํ้ามาบนบกได้

{๑๘๕๘} [๑๙๑๗] นรชนผู้มีปัญญาแม้ตกอยู่ในกองทุกข์ก็ไม่ควรตัดความหวังที่ ความสุขจะมาหา เพราะว่าผัสสะ ที่ไม่เป็นประโยชน์และเป็น ประโยชน์มีมาก คนที่ไม่ใฝ่ฝันถึงเลยก็ต้องเข้าถึงความตาย{๑๘๕๙} [๑๙๑๘] แม้สิ่งที่มิได้คิดไว้ก็เกิดมีได้สิ่งที่คิดไว้แล้วก็สูญสลายไปได้ โภคะทั้งหลาย ของชายหญิงหาสำเร็จได้ด้วยความคิดไม่

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ผัสสะ หมายถึงสิ่งที่มาสัมผัส กระทบ หรือถูกต้องกายหรือจิต ในที่นี้ ผัสสะที่ไม่เป็นประโยชน์ หมายถึงผัสสะที่เป็นทุกข์ ซึ่งเมื่อมาสัมผัสแล้วทำให้ถึงตาย หรือเรียกว่ามรณสัมผัส ซึ่งถึง แม้คนเราจะไม่คิดไม่นึกถึง ก็ต้องสัมผัสเข้าสักวัน ผัสสะที่เป็นประโยชน์ หมายถึงผัสสะที่เป็นสุข ซึ่งเมื่อมาสัมผัสแล้วทำให้มีชีวิตชีวา หรือเรียกว่าชีวิตสัมผัส (ชุ.ชา.อ. ๖/๒๑๙)
  2. ๒โภคะทั้งหลาย ในที่นี้หมายถึงยศและบริวาร (ขุ.ชา.อ. ๖/๒๑๙)
หน้า ๔๕๓

(พราหมณ์ปุโรหิตถวายพระพรชัยมงคลแล้วกราบทูลถามว่า)

{๑๘๖๐} [๑๙๑๙] เมื่อก่อนพระองค์เสด็จติดตามละมั่งตัวใดไปจนตกเหวที่ซอกเขา พระองค์ทรงรอดพระชนม์สืบมาได้ก็ด้วยความบากบั่นของ ละมั่งตัวนั้นซึ่งมีจิตไม่ท้อแท้

{๑๘๖๑} [๑๙๒๐] ละมั่งตัวใดพยายามเอาก้อนหินถมเหวช่วยพระองค์ขึ้นจากเหว ลึกซึ่งยากที่จะขึ้นได้ ปลดเปลื้องพระองค์ผู้เข้าถึงกองทุกข์เสีย จากปากมฤตยูพระองค์ตรัสสรรเสริญถึงละมั่งตัวนั้นซึ่งมีจิต ไม่ท้อแท้ใช่ไหม พระเจ้าข้า(พระราชาตรัสว่า)

{๑๘๖๒} [๑๙๒๑] ดูก่อนพราหมณ์ คราวนั้นท่านได้อยู่ในที่นั้นด้วยหรือ หรือว่าใครได้บอกเรื่องนี้แก่ท่าน ท่านเป็นผู้เห็นได้ทุกอย่างหรือ จึง เปิดเผยข้อที่คลุมเครือ ญาณของท่านมีกำลังหรือหนอ

(พราหมณ์ปุโรหิตกราบทูลชี้แจงว่า)

{๑๘๖๓} [๑๙๒๒] ขอเดชะพระจอมชนคราวนั้นข้าพระองค์หาได้อยู่ในที่นั้นไม่ และใครก็มิได้บอกเรื่องนี้แก่ข้าพระองค์เลย แต่ว่านักปราชญ์ ทั้งหลายย่อมนำเนื้อความแห่งบทคาถาที่พระองค์ทรงภาษิตไว้ มาใคร่ครวญดู(ต่อมาท้าวสักกะเข้าสิงร่างพราหมณ์ปุโรหิต แล้วตรัสว่า)

{๑๘๖๔} [๑๙๒๓] ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระปรีชาอันประเสริฐ พระองค์ทรงสอด ลูกศรอันมีปีกอันจะกำจัดความแกล้วกล้าของปรปักษ์ได้เข้าในแล่งแล้ว จะทรงลังเลอะไรอยู่อีกเล่า ลูกศรที่ทรงยิงไปแล้ว ต้องฆ่าละมั่งได้ทันทีละมั่งตัวนี้เป็นพระกระยาหารของ พระราชาได้โดยแท้

หน้า ๔๕๔

(พระราชาตรัสว่า)

{๑๘๖๕} [๑๙๒๔] ดูก่อนพราหมณ์แม้เราจะรู้แจ้งชัดความข้อนี้ว่าเนื้อเป็น อาหารของกษัตริย์ก็แต่ว่าเราจะบูชาคุณที่ละมั่งตัวนี้ได้ทำไว้ แก่เราในครั้งก่อน เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่ฆ่าละมั่งตัวนี้(ท้าวสักกะตรัสว่า)

{๑๘๖๖} [๑๙๒๕] ข้าแต่พระมหาราชทิสาบดีนั่นมิใช่เนื้อนั่นคือท้าวสักกะ ผู้เป็นใหญ่กว่าอสูร ข้าแต่พระจอมมนุษย์ ขอพระองค์จงทรง ฆ่าท้าวสักกะเทวราชนั้นเสียแล้วจะได้เป็นใหญ่ในหมู่อมรเทพ{๑๘๖๗} [๑๙๒๖] ข้าแต่พระราชาผู้องอาจประเสริฐกว่านรชน ถ้าว่าพระองค์ยังทรงลังเลที่จะฆ่าละมั่งผู้เป็นสหาย พระองค์พร้อมด้วยพระ โอรส และพระชายาจักต้องตกเวตรณีนรกของพญายม(พระราชาตรัสว่า)

{๑๘๖๘} [๑๙๒๗] ถึงเราและชาวชนบท ลูก เมีย หมู่สหาย ทั้งหมดจะต้องตกเวตรณีนรกของพญายมนั้นก็ตาม ถึงกระนั้น เราก็จะไม่ฆ่าผู้ที่ให้ชีวิตเราเป็นอันขาด{๑๘๖๙} [๑๙๒๘] ดูก่อนมหาพราหมณ์ละมั่งตัวนี้ได้ทำคุณแก่เราเมื่อคราว ตกยากตัวคนเดียวในป่าเปลี่ยวแสนร้าย เราระลึกได้อยู่ถึงการ กระทำครั้งก่อนเช่นนี้ จะฆ่าละมั่งทั้ง ๆ รู้ได้อย่างไรเล่า(ท้าวสักกะจึงถวายพระพรพระราชาว่า)

{๑๘๗๐} [๑๙๒๙] ขอพระองค์ผู้ทรงโปรดปรานมิตรยิ่งนักจงดำรงพระชนม์อยู่ยืนนานเถิด พระองค์จงทรงปกครองราชสมบัติในคุณธรรมเถิด

หน้า ๔๕๕

จงทรงมีหมู่พระสนมกำนัลบำรุงบำเรอจงทรงบันเทิง พระหฤทัยในแว่นแคว้น เหมือนท้าววาสวะบันเทิงอยู่ในไตรทิพย์ ฉะนั้นเถิด

{๑๘๗๑} [๑๙๓๐] ขอพระองค์อย่าทรงกริ้ว จงมีพระหฤทัยผ่องใสอยู่เป็นนิจ ทรง ทำสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในธรรมทั้งปวงให้เป็นแขกควรต้อนรับ ครั้นทรงบำเพ็ญทานบ้าง เสวยบ้างตามอานุภาพแล้ว ไม่ถูก ชาวโลกตำหนิเอาได้ ขอจงเสด็จเข้าถึงสวรรค์เถิด

จบ เตรสกนิบาต

รวมชาดกที่มีในเตรสกนิบาตนี้ คือ

๑. อัมพชาดก ๒. ผันทนชาดก

๓. ชวนหังสชาดก ๔. จุลลนารทกัสสปชาดก

๕. ทูตชาดก ๖. กาลิงคโพธิชาดก

๗. อกิตติชาดก ๘. ตักการิยชาดก

๙. รุรุมิคชาดก ๑๐. สรภชาดก

หน้า ๔๕๖

๑๔. ปกิณณกนิบาต

๑. สาลิกทารชาดก (๔๘๔)

ว่าด้วยนกแขกเต้าเลี้ยงพ่อแม่

(คนดูแลนาถูกโกสิยพราหมณ์ถาม จึงตอบว่า)

{๑๘๗๒} [๑๙๓๑] ข้าแต่ท่านโกสิยะ นาข้าวสาลีบริบูรณ์ดี แต่พวกนกแขกเต้า ก็พากันมากินเสีย ข้าพเจ้าขอคืนนานั้นให้แก่ท่านเพราะ ข้าพเจ้าไม่อาจจะห้ามนกแขกเต้าเหล่านั้นได้[๑๙๓๒] ก็ในนกแขกเต้าเหล่านั้น มีนกแขกเต้าตัวหนึ่งงามกว่าทุก ๆ ตัว กินข้าวสาลีตามต้องการแล้วยังคาบไปอีก(พราหมณ์สั่งคนดูแลนาว่า)

{๑๘๗๓} [๑๙๓๓] เจ้าจงดักบ่วงหางสัตว์พอที่จะให้นกตัวนั้นติดได้ไว้ จงจับนกตัว นั้นทั้งเป็นมาให้เรา

(พญานกแขกเต้าโพธิสัตว์รำพันว่า)

{๑๘๗๔} [๑๙๓๔] ฝูงนกเหล่านั้นกินและดื่มแล้วก็พากันบินจากไปเราผู้เดียวที่ ติดบ่วง เราทำบาปอะไรไว้เล่า(พราหมณ์ถามนกแขกเต้าที่ถูกจับได้ว่า)

{๑๘๗๕} [๑๙๓๕] ดูก่อนนกแขกเต้าท้องของเจ้าเห็นจะใหญ่กว่าท้องของนก พวกอื่นเป็นแน่ เจ้ากินข้าวสาลีตามต้องการแล้วจึงยังคาบเอาไปอีก