พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · มหาวรรค
ขันติญาณปริโยคาหณญาณนิทเทส
เล่ม ๓๑ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๔๓–๒๔๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๔๔/๖๘ ในมหาวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค มหาวรรค ขันติญาณปริโยคาหณญาณนิทเทส (ฉบับหลวง เล่ม ๓๑ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๑ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๑)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๑ หน้า ๑๕๒–๑๕๓
๔๑. ขันติญาณนิทเทส
แสดงญาณความรู้แจ้งธรรมที่ปรากฏ
{๒๔๓} [๒๔๓] ปัญญาคือความรู้แจ้งธรรมทั้งหลายที่ปรากฏโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ชื่อว่าขันติญาณอย่างไร
รูปที่รู้แจ้งโดยเป็นของไม่เที่ยง โดยเป็นทุกข์ โดยเป็นอนัตตา รูปใด ๆ อันพระโยคาวจรรู้แจ้งแล้ว รูปนั้น ๆ ย่อมปรากฏ เพราะฉะนั้น ปัญญาคือความรู้แจ้งรูปที่ปรากฏจึงชื่อว่าขันติญาณ เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ จักขุ ... ชราและมรณะที่รู้แจ้งโดยเป็นของไม่เที่ยง โดยเป็นทุกข์ โดยเป็นอนัตตา ชราและมรณะใด ๆ อันพระโยคาวจรรู้แจ้งแล้วชราและมรณะนั้น ๆ ย่อมปรากฏ เพราะฉะนั้น ปัญญาคือความรู้แจ้งรูปที่ปรากฏจึงชื่อว่าขันติญาณชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาคือความรู้แจ้งธรรมทั้งหลายที่ปรากฏโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ชื่อว่าขันติญาณ”
จบ ขันติญาณนิทเทสที่ ๔๑
๔๒. ปริโยคาหนญาณนิทเทส
แสดงญาณความรู้ในการย่างเข้าไป
{๒๔๔} [๒๔๔] ปัญญาในความถูกต้องธรรม ชื่อว่าปริโยคาหนญาณอย่างไร
ปัญญาย่อมถูกต้องรูปโดยเป็นของไม่เที่ยง โดยเป็นทุกข์ โดยเป็นอนัตตา ย่อมถูกต้องรูปใด ๆ ก็เข้าไปสู่รูปนั้น ๆ เพราะฉะนั้น ปัญญาใน
ความถูกต้องรูป จึงชื่อว่าปริโยคาหนญาณ ปัญญาย่อมถูกต้องเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ ... จักขุ... ชราและมรณะ โดยเป็นของไม่เที่ยง โดยเป็นทุกข์ โดยเป็นอนัตตา ย่อมถูกต้องชราและมรณะใด ๆ ก็เข้าไปสู่ชราและมรณะนั้น ๆ เพราะฉะนั้น ปัญญาในความถูกต้องชราและมรณะจึงชื่อว่าปริโยคาหนญาณ
ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในความถูกต้องธรรมชื่อว่า ปริโยคาหนญาณ”
จบ ปริโยคาหนญาณนิทเทสที่ ๔๒
๔๓. ปเทสวิหารญาณนิทเทส
แสดงญาณความรู้ในปเทสวิหาร
{๒๔๕} [๒๔๕] ปัญญาในการรวมธรรมชื่อว่าปเทสวิหารญาณอย่างไร
กุศลเวทนาย่อมมีเพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัยบ้าง กุศลเวทนาย่อมมีเพราะความสงบแห่งมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัยบ้าง กุศลเวทนาย่อมมีเพราะสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัยบ้าง อกุศลเวทนาย่อมมีเพราะความสงบแห่งสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัยบ้าง อกุศลเวทนาย่อมมีเพราะมิจฉาสังกัปปะเป็นปัจจัยบ้าง กุศลเวทนาย่อมมีเพราะความสงบแห่งมิจฉาสังกัปปะเป็นปัจจัยบ้าง กุศลเวทนาย่อมมีเพราะสัมมาสังกัปปะเป็นปัจจัยบ้าง อกุศลเวทนาย่อมมีเพราะความสงบแห่งสัมมาสังกัปปะเป็นปัจจัยบ้าง ... อกุศลเวทนาย่อมมีเพราะมิจฉาวิมุตติเป็นปัจจัยบ้าง กุศลเวทนาย่อมมีเพราะความสงบแห่งมิจฉาวิมุตติเป็นปัจจัยบ้าง กุศลเวทนาย่อมมีเพราะสัมมาวิมุตติเป็นปัจจัยบ้าง
จบ ขันติญาณปริโยคาหณญาณนิทเทส