arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · มหาวรรค

สัลเลขัฏฐญาณนิทเทส

เล่ม ๓๑

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๓๓–๒๓๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๔๐/๖๘ ในมหาวรรคมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค มหาวรรค สัลเลขัฏฐญาณนิทเทส (ฉบับหลวง เล่ม ๓๑ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๑ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๑)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๑ หน้า ๑๔๖–๑๔๘

หน้า ๑๔๖

{๒๓๒} [๒๓๒] คำว่า เป็นประธาน ความว่า ธรรมเป็นประธาน ๑๓ ประการ คือ ตัณหามีความกังวลเป็นประธาน ๑ มานะมีความผูกพันเป็นประธาน ๑ ทิฏฐิมีความยึดมั่นเป็นประธาน ๑ อุทธัจจะมีความฟุ้งซ่านเป็นประธาน ๑ อวิชชามีกิเลสเป็นประธาน ๑ ศรัทธามีความน้อมใจเชื่อเป็นประธาน ๑ วิริยะมีความประคองไว้เป็นประธาน ๑ สติมีการเข้าไปตั้งไว้เป็นประธาน ๑ สมาธิมีความไม่ฟุ้งซ่านเป็นประธาน ๑ ปัญญามีความเห็นเป็นประธาน ๑ ชีวิตินทรีย์มีความเป็นไปเป็นประธาน ๑ วิโมกข์มีอารมณ์เป็นประธาน ๑ นิโรธมีสังขารเป็นประธาน ๑ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในความไม่ปรากฏแห่งธรรมทั้งปวงในการตัดขาดโดยชอบและในนิโรธ ชื่อว่าสมสีสัฏฐญาณ”

จบ สมสีสัฏฐญาณนิทเทสที่ ๓๖

๓๗. สัลเลขัฏฐญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในธรรมเครื่องขัดเกลา

{๒๓๓} [๒๓๓] ปัญญาในความสิ้นไปแห่งกิเลสอันหนา เป็นสภาพต่าง ๆ เป็นสภาพเดียว และเดชชื่อว่าสัลเลขัฏฐญาณอย่างไร

คำว่า หนา คือ ราคะหนา โทสะหนา โมหะหนา ความโกรธ ความผูกโกรธ ความลบหลู่ ความตีเสมอ ความริษยา ความตระหนี่ ความเจ้าเล่ห์ ความโอ้อวด ความหัวดื้อ ความแข่งดี ความถือตัว ความดูหมิ่นท่าน ความมัวเมา ความประมาท กิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง อภิสังขารทั้งปวง กรรมอันเป็นเหตุให้ไปสู่ภพทั้งปวงหนา

หน้า ๑๔๗

{๒๓๔} [๒๓๔] คำว่า เป็นสภาพต่าง ๆ เป็นสภาพเดียว ความว่า กามฉันทะเป็นสภาพต่างๆ เนกขัมมะเป็นสภาพเดียว พยาบาทเป็นสภาพต่าง ๆ ความไม่พยาบาทเป็นสภาพเดียว ถีนมิทธะเป็นสภาพต่าง ๆ อาโลกสัญญาเป็นสภาพเดียว อุทธัจจะเป็นสภาพต่าง ๆ ความไม่ฟุ้งซ่านเป็นสภาพเดียว วิจิกิจฉาเป็นสภาพต่าง ๆ การกำหนดธรรมเป็นสภาพเดียว อวิชชาเป็นสภาพต่าง ๆ ญาณเป็นสภาพเดียว อรติเป็นสภาพต่าง ๆ ความปราโมทย์เป็นสภาพเดียว นิวรณ์เป็นสภาพต่าง ๆ ปฐมฌานเป็นสภาพเดียว ... กิเลสทั้งปวงเป็นสภาพต่างๆ อรหัตตมรรคเป็นสภาพเดียว{๒๓๕} [๒๓๕] คำว่า เดช ความว่า เดชมี ๕ คือ

(๑) จรณเดช (เดชคือศีลเครื่องดำเนินไป)

(๒) คุณเดช (เดชคือคุณ)

(๓) ปัญญาเดช (เดชคือปัญญา)

(๔) บุญเดช (เดชคือบุญ)

(๕) ธรรมเดช (เดชคือธรรม)

บุคคลผู้มีจิตอันกล้าแข็งย่อมยังเดชคือความเป็นผู้ทุศีลให้สิ้นไปได้ด้วยจรณเดช ย่อมยังเดชมิใช่คุณให้สิ้นไปได้ด้วยคุณเดช ย่อมยังเดชคือความเป็นผู้มีปัญญาทรามให้สิ้นไปได้ ด้วยปัญญาเดช ย่อมยังเดชมิใช่บุญให้สิ้นไปได้ด้วยบุญเดช ย่อมยังเดชมิใช่ธรรมให้สิ้นไปได้ด้วยธรรมเดช

{๒๓๖} [๒๓๖] คำว่า ธรรมเครื่องขัดเกลา ความว่า กามฉันทะมิใช่ธรรมเครื่องขัดเกลา เนกขัมมะเป็นธรรมเครื่องขัดเกลา พยาบาทมิใช่ธรรมเครื่องขัดเกลา ความไม่พยาบาทเป็นธรรมเครื่องขัดเกลา ถีนมิทธะมิใช่ธรรมเครื่องขัดเกลา อาโลกสัญญาเป็นธรรมเครื่องขัดเกลา อุทธัจจะมิใช่ธรรมเครื่องขัดเกลา ความไม่ฟุ้งซ่านเป็นธรรมเครื่องขัดเกลา วิจิกิจฉามิใช่ธรรมเครื่องขัดเกลา การกำหนดธรรมเป็นธรรมเครื่องขัดเกลา อวิชชา

หน้า ๑๔๘

มิใช่ธรรมเครื่องขัดเกลา ญาณเป็นธรรมเครื่องขัดเกลา อรติมิใช่ธรรมเครื่องขัดเกลา ปราโมทย์เป็นธรรมเครื่องขัดเกลา นิวรณ์มิใช่ธรรมเครื่องขัดเกลา ปฐมฌานเป็นธรรมเครื่องขัดเกลา ... กิเลสทั้งปวงมิใช่ธรรมเครื่องขัดเกลา อรหัตตมรรคเป็นธรรมเครื่องขัดเกลา

ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในความสิ้นไปแห่งกิเลสอันหนาเป็นสภาพต่าง ๆ เป็นสภาพเดียว และเดชชื่อว่าสัลเลขัฏฐญาณ”

จบ สัลเลขัฏฐญาณนิทเทสที่ ๓๗

๓๘. วิริยารัมภญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในการปรารภความเพียร

{๒๓๗} [๒๓๗] ปัญญาในความประคองไว้ซึ่งจิตอันไม่หดหู่และจิตที่ส่งไป ชื่อว่าวิริยารัมภญาณอย่างไร

ปัญญาในความประคองไว้ซึ่งจิตอันไม่หดหู่และจิตที่ส่งไปเพื่อจะยังบาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น ... เพื่อละบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ... เพื่อยังกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ... เพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลอะเลือน .... เพื่อความเจริญยิ่ง เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญยิ่ง เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว แต่ละอย่างชื่อว่าวริยารัมภญาณ{๒๓๘} [๒๓๘] ปัญญาในความประคองไว้ซึ่งจิตอันไม่หดหู่และจิตที่ส่งไปเพื่อยังกามฉันทะที่ยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น ... เพื่อละกามฉันทะที่เกิดขึ้นแล้ว ... เพื่อยังเนกขัมมะที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ... เพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลอะเลือน ... เพื่อความบริบูรณ์แห่งเนกขัมมะที่เกิดขึ้นแล้ว ... เพื่อยัง