พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน · ชัจจันธวรรค
๑. อายุสมโอสัชชนสูตร
เล่ม ๒๕ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๒๗–๑๓๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๐ ในชัจจันธวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน ชัจจันธวรรค อายุสมโอสัชชนสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๕ หน้า ๒๖๐–๒๖๖
๖. ชัจจันธวรรค ๑. อายุสังขาโรสสัชชนสูตร
๖. ชัจจันธวรรค
๑. อายุสังขาโรสสัชชนสูตร
ว่าด้วยการปลงพระชนมายุสังขาร
{๑๒๗} [๕๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครอง อันตรวาสกแล้วทรงถือบาตรจีวร เสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครเวสาลี ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตแล้ว เสด็จกลับจากบิณฑบาตในเวลาหลังฉันภัตตาหารแล้ว ได้ตรัสเรียกท่านพระอานนท์มารับสั่งว่า “ดูก่อนอานนท์ เธอจงถือนิสีทนะ เราจะเข้าไปยังปาวาลเจดีย์เพื่อพักกลางวันกัน”ท่านพระอานนท์ทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วถือนิสีทนะ ตามเสด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าไปทางเบื้องพระปฤษฎางค์ ครั้งนั้น พระผู้มี พระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปยังปาวาลเจดีย์ ประทับนั่งบนอาสนะที่ท่านพระ อานนท์ปูลาดถวาย ครั้นประทับนั่งเรียบร้อยแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ ตรัสกะท่านพระอานนท์ว่า
“ดูก่อนอานนท์ พระนครเวสาลีเป็นที่น่ารื่นรมย์ อุเทนเจดีย์ก็เป็นที่ น่ารื่นรมย์ โคตมกเจดีย์ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ สัตตัมพเจดีย์ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ พหุปุตตกเจดีย์ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ สารันทเจดีย์ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ ปาวาลเจดีย์ก็เป็นที่รื่นรมย์ อิทธิบาท ๔ อันผู้ใดก็ตามเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อจำนงอยู่ พึงดำรงชีวิตอยู่ได้กัปหนึ่งหรือเกินกว่ากัปหนึ่ง
- ๑นิสีทนะ ในที่นี้หมายถึงแผ่นหนังสำหรับรองนั่ง (องฺ.อฎฐก.อ. ๒๗๔, ขุ.อุ.อ. ๓๔๕)
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน
ดูก่อนอานนท์ อิทธิบาท ๔ อันตถาคตเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้ เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ตถาคตนั้นเมื่อจำนงอยู่ ก็พึงดำรงชีวิตอยู่ได้กัปหนึ่งหรือเกินกว่ากัปหนึ่ง”
แม้ว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงทำนิมิตอันชัดแจ้ง จะทรงทำโอภาส อันชัดแจ้งถึงอย่างนี้ ท่านพระอานนท์ก็ไม่อาจที่จะรู้ทัน จึงมิได้ทูล อาราธนาพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระ ภาคเจ้าทรงดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกัปหนึ่งเถิด ขอพระสุคตเจ้าจงทรง ดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกัปหนึ่งเถิด เพื่อประโยชนเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุข แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย” เหมือนกับถูกมารเข้าดลใจ
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะท่านพระอานนท์เป็นครั้งที่ ๒ ... เป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ดูก่อนอานนท์ พระนครเวสาลีเป็นที่น่ารื่นรมย์ อุเทนเจดีย์ก็ เป็นที่น่ารื่นรมย์โคตมกเจดีย์ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ สัตตัมพเจดีย์ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ พหุปุตตกเจดีย์ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ สารันทเจดีย์ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ ปาวาลเจดีย์ก็เป็นที่รื่นรมย์ อิทธิบาท ๔ อันผู้ใดก็ตามเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อจำนงอยู่ พึงดำรงชีวิตอยู่ได้กัปหนึ่งหรือเกินกว่ากัปหนึ่ง ดูก่อนอานนท์ อิทธิบาท ๔ อันตถาคตเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ตถาคตนั้นเมื่อจำนงอยู่ ก็พึงดำรงชีวิตอยู่ได้กัปหนึ่งหรือเกินกว่ากัปหนึ่ง”
- ๑คำว่า กัป ในที่นี้หมายถึงอายุกัป คือช่วงกำหนดอายุของมนุษย์แต่ละยุคสมัยซึ่งมากบ้าง น้อยบ้าง (ที.ม.อ. ๑๕๗, สํ.ม.อ. ๓๒๘, องฺ.อฏฐก.อ. ๒๗๕, ขุ.อุ.อ. ๓๔๖) ในยุคสมัยแห่งพระพุทธเจ้าของเรา อายุกัปของมนุษย์เท่ากับ ๑๐๐ ปี
๖. ชัจจันธวรรค ๑. อายุสังขาโรสสัชชนสูตร
{๑๒๘} แม้ว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงทำนิมิตอันชัดแจ้ง จะทรงทำโอภาส อันชัดแจ้งถึงอย่างนี้ ท่านพระอานนท์ก็ไม่อาจที่จะรู้ทัน จึงมิได้ทูลอาราธนา พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกัปหนึ่งเถิด ขอพระสุคตเจ้าจงทรงดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกัปหนึ่งเถิด เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย” เหมือนกับถูกมารเข้าดลใจ
{๑๒๙} ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสกะท่านพระอานนท์ว่า “เธอไป เถิด อานนท์ เธอจงรู้กาลอันควรในบัดนี้เถิด”
ท่านพระอานนท์ทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วไปนั่งที่โคนไม้แห่งหนึ่งในที่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาคเจ้า
{๑๓๐} ครั้งนั้น มารผู้มีใจบาป เมื่อท่านพระอานนท์หลีกไปแล้วไม่นาน ได้เข้าไปหาพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วยืน ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตเจ้าจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ก็พระผู้มีพระ ภาคเจ้าได้เคยตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีใจบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่ภิกษุสาวกของเราจักยังไม่เป็นผู้ฉลาด ยังไม่ได้รับแนะนำอย่างดี ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรม สมควรแก่ธรรม ไม่ปฏิบัติชอบ ไม่ประพฤติตามธรรม เรียนกับอาจารย์ตนแล้วยังบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้ ยังแสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยสหธรรมไม่ได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็บัดนี้ ภิกษุสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้า
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน
เป็นผู้ฉลาดแล้ว ได้รับแนะนำอย่างดีแล้ว แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรม เรียนกับอาจารย์ของตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายได้ แสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ ข่มขี่ปรับปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยสหธรรมได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงปรินิพพาน ในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตเจ้าจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด บัดนี้เป็นเวลา ปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว
ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าได้เคยตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีใจบาป เราจะยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่ภิกษุณี สาวิกาของเราจักยังไม่เป็นผู้ฉลาด ... ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็บัดนี้ภิกษุณี ผู้เป็นสาวิกาของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ฉลาดแล้ว ... แสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยสหธรรมได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ
- ๑ในที่นี้ เป็นผู้ฉลาดแล้ว หมายถึงเป็นผู้ฉลาดด้วยการบรรลุอริยมรรค ได้รับแนะนำอย่างดีแล้ว หมายถึงได้รับการฝึกหัดด้วยการฝึกหัดกำจัดกิเลส แกล้วกล้า หมายถึงมีความแกล้วกล้าด้วยการ ละกิเลสที่ทำให้ไม่แกล้วกล้าคือทิฏฐิและวิจิกิจฉาเป็นต้น เป็นพหูสูต หมายถึงเป็นผู้สดับตรับฟัง พระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกมาก หรือเป็นทั้งปริยัติพหูสูตและปฏิเวธพหูสูต ทรงธรรม หมายถึงเป็นผู้ทรงพระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกนั้น หรือมีความแตกฉานในปริยัติธรรมและปฏิเวธธรรม ปฎิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม หมายถึงปฏิบัติธรรมคือวิปัสสนา (การฝึกอบรมปัญญาให้เห็นแจ้ง) อันเอื้อประโยชน์แก่อริยธรรม ปฎิบัติชอบ หมายถึงปฎิบัติตามปฏิปทาที่สืบทอดต่อไปสู่ความบริสุทธิ์ อันสมควรแก่ความหมดจดแห่งญาณทัสสนะ ประพฤติตามธรรม หมายถึงมีปกติ ประพฤติธรรมมีความมักน้อยเป็นต้นที่เหมาะสมแก่ปฏิปทานั้น อันเป็นไปเพื่อความขัดเกลา อย่างยิ่ง (ที.ม.อ. ๑๕๘, สํ.ม.อ. ๓๓๐, องฺ.อฏฐก.อ. ๒๗๖, ขุ.อุ.อ. ๓๔๙-๓๕๐)
- ๒แสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ ในที่นี้หมายถึงแสดงธรรมได้ชัดแจ้งจนถึงขั้นสามารถนำออกจากทุกข์ได้ (ที.ม.อ. ๑๕๘, สํ.ม.อ. ๓๓๐, องฺ.อฏฐก.อ. ๒๗๖, ขุ.อุ.อ. ๓๕๐)
- ๓ปรัปวาท หมายถึงวาทะหรือลัทธิอื่น ๆ นอกพระพุทธศาสนา (ที.ม.ฏี. ๓๗๕)
- ๔สหธรรม ในที่นี้หมายถึงวาทะที่ประกอบด้วยเหตุผล {ที.ม.อ. ๑๕๘, สํ.ม.อ. ๓๓๐, องฺ.อฎฺฐก.อ. ๒๗๖, ขุ.อุ.อ. ๓๕๐)
๖. ชัจจันธวรรค ๑. อายุสังขาโรสสัชชนสูตร ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตเจ้าจงปรินิพพาน ในบัดนี้เถิด บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว
ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญก็พระผู้มีพระภาคเจ้าได้เคยตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีใจบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่อุบาสก สาวกของเราจักยังไม่เป็นผู้ฉลาด ... ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็บัดนี้อุบาสก ผู้เป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ฉลาดแล้ว ... แสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยสหธรรมได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตเจ้าจงปรินิพพาน ในบัดนี้เถิด บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว
ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าได้เคยตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีใจบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่อุบาสิกา สาวิกาของเราจักยังไม่เป็นผู้ฉลาด ยังไม่ได้รับแนะนำอย่างดี ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่ปฏิบัติชอบ ไม่ประพฤติตามธรรม เรียนกับอาจารย์ของตนแล้วยังบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้ ยังแสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ ข่มขี่ ปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยสหธรรมไม่ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ บัดนี้ อุบาสิกาผู้เป็นสาวิกาของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ฉลาดแล้ว ได้รับแนะนำอย่างดีแล้ว แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควร แก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรม เรียนกับอาจารย์ของตนแล้ว บอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายได้ แสดง ธรรมมีปาฏิหาริย์ ข่มขี่ปรับปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยสหธรรมได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตเจ้าจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของ พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน
ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าได้เคยตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีใจบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่พรหมจรรย์ ของเรานี้จักยังไม่เจริญ แพร่หลาย กว้างขวาง ยังไม่รู้กันโดยมาก ยังไม่เป็นปึกแผ่น จนกระทั่งพวกเทวดาและมนุษย์ประกาศได้ดีแล้ว’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็บัดนี้พรหมจรรย์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าเจริญแพร่หลาย กว้างขวาง รู้กันโดยมาก เป็นปึกแผ่น จนกระทั่งพวกเทวดาและมนุษย์ ประกาศได้ดีแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจง ปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตเจ้าจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด บัดนี้เป็น เวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว”
{๑๓๑} เมื่อมารกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า “ดูก่อน มารผู้มีใจบาป ท่านจงมีความขวนขวายน้อยเถิด การปรินิพพานแห่ง ตถาคตจักมีในไม่ช้า แต่นี้ล่วงไปอีก ๓ เดือน ตถาคตจักปรินิพพาน”
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำรงพระสติสัมปชัญญะ ทรงปลง อายุสังขารแล้ว ณ ปาวาลเจดีย์ และเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปลงอายุ สังขารแล้วได้เกิดแผ่นดินไหวใหญ่ และเกิดขนพองสยองเกล้าน่าสะพรึงกลัว ทั้งกลองทิพย์ก็บันลือลั่น
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรง เปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า
- ๑พรหมจรรย์ ในที่นี้หมายถึงศาสนพรหมจรรย์ คือ คำสั่งสอนในพระพุทธศาสนาทั้งมวลที่ประมวล ไว้ในไตรสิขา คือ ศีล สมาธิ ปัญญา (ที.ม.อ. ๑๕๙, สํ.ม.อ. ๓๓๐, องฺ.อฏฐก.อ. ๒๗๖, ขุ.อุ.อ. ๓๕๐)
- ๒ทรงปลงอายุสังขาร ทรงสลัดลงซี่งปัจจัยเครื่องปรุงแต่งอายุ หมายถึงทรงตกลงพระทัยว่าจะ ปรินิพพาน หรือทรงกำหนดพระทัยเกี่ยวกับการที่จะปรินิพพานโดยทรงน้อมพระทัยเข้าผลสมาบัติ อย่างเดียวตลอด ๓ เดือน (นัย ที.ม.อ. ๑๖๗, สํ.ม.อ. ๓๓๐, องฺ.อฏฐก.อ. ๒๗๗, ขุ.อุ.อ. ๓๕๑)
๖. ชัจจันธวรรค ๒. สัตตชฏิลสูตร
พุทธมุนีเมื่อพิจารณาเห็นนิพพานและภพ จึงได้
ปลงกรรมอันปรุงแต่งภพเสีย ยินดีแล้วในภายใน มีจิต
ตั้งมั่นแล้ว ได้ทำลายเครือข่ายกิเลสอันเกิดในตนเสีย
เหมือนทหารทำลายเกราะฉะนั้น
๒. สัตตชฎิลสูตร
ว่าด้วยชฎิลปลอม ๗ คน
{๑๓๒} [๕๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ บุพพาราม ปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตา ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้นแลเป็นเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่หลีกเร้นประทับนั่งอยู่นอกซุ้มประตู ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้น แล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งก็ขณะนั้น ชฏิล ๗ คน นิครนถ์ ๗ คน อเจลก ๗ คน นิครนถ์นุ่งผ้าเตี่ยว ๗ คน ปริพาชก ๗ คน ผู้มีขนรักแร้ เล็บ และขน
- ๑ชฎิล หมายถึงนักบวชนอกพระพุทธศาสนาพวกหนึ่งซึ่งเกล้าผมมุ่นเป็นมวย ถือลัทธิบูชาไฟ จัดเข้าในพวกดาบสหรือฤๅษี หรือผู้ถือเพศเป็นดาบส (นัย ขุ.อุ.อ. ๗๘, ขุ.อุ.อ. ๓๕๔)
- ๒นิครนถ์ หมายถึงนักบวชนอกพระพุทธศาสนาพวกหนึ่งซึ่งนุ่งห่มผ้าขาว มักเรียกตนว่านิครนถ์ คือ ผู้หมดปมกิเลส เป็นสาวกของนิครนถ์นาฏบุตรเจ้าลัทธิอัตตกิลมถานุโยค คือถือว่าการทรมานตนเองเป็นการเผากิเลส (นัย ที.สี.อ. ๑๓๒, ม.มู.อ. ๒/๑๔๑, ขุ.อุ.อ. ๓๕๔)
- ๓อเจลก หมายถึงนักบวชนอกพระพุทธศาสนาพวกหนึ่งซึ่งไม่นิยมนุ่งห่มผ้า (องฺ.ติก.อ. ๒๗๖)
- ๔ปริพาชก หมายถึงนักบวชนอกพระพุทธศาสนาพวกหนึ่งซึ่งเป็นสาวกของสญชัยเวลัฏฐบุตรเจ้าลัทธิอมราวิกเขปวาท คือลัทธิที่พูดหลบเลี่ยงดิ้นได้ไม่ตายตัว (นัย ที.สี.อ. ๑๓๒, ม.มู.อ. ๒/๑๔๑)
จบ ๑. อายุสมโอสัชชนสูตร