arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรคาถา · วีสตินิบาต

๒. ปาราสริยเถรคาถา

เล่ม ๒๖

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๓๘๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๑๐ ในวีสตินิบาตมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรคาถา วีสตินิบาต ปาราสริยเถรคาถา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๖ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๖ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๕๓ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๖)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๖ หน้า ๕๐๘–๕๑๑

หน้า ๕๐๘

[๗๒๔] พวกโจรฟังถ้อยคำอันเป็นสุภาษิตของพระฤๅษีเถระแล้ว พากันวางศัสตราและอาวุธ บางพวกได้งดเว้นจากโจรกรรม บางพวกขอบรรพชา

[๗๒๕] โจรเหล่านั้นครั้นได้บรรพชาในศาสนาของพระสุคตเจ้าแล้ว ได้เจริญโพชฌงค์และพลธรรม ได้เป็นบัณฑิต มีจิตเฟื่องฟูเบิกบาน มีอินทรีย์อันอบรมดีแล้ว ได้บรรลุสันตบทคือพระนิพพานอันหาปัจจัยปรุงแต่งมิได้แล้ว

๒. ปาราสริยเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระปาราสริยเถระ

นัยว่า ท่านพระปาราสริยเถระ (เมื่อประกาศอาการที่ตนขบคิดเนื้อความ แห่งอินทริยภาวนาสูตรที่พระศาสดาทรงแสดงจนเป็นเหตุให้บรรลุอรหัตตผล) ได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ไว้ ความว่า){๓๘๖}[๗๒๖] ความคิดคำนึงได้มีแล้วแก่พระสมณะปาราสริยะผู้นั่งเข้า ณานสงบอยู่ตามลำพังว่า

[๗๒๗] บุรุษพึงประพฤติวัตรอย่างไร ประพฤติมารยาทอย่างไร ตามลำดับอย่างไร จึงชื่อว่าเป็นผู้ทำกิจของตน และชื่อว่าไม่เบียดเบียนใคร ๆ

[๗๒๘] อินทรีย์ทั้งหลายย่อมมีเพื่อเป็นประโยชน์และเพื่อไม่เป็นประโยชน์แก่มนุษย์ทั้งหลาย อินทรีย์ที่ไม่รักษาย่อมมี เพื่อไม่เป็นประโยชน์ อินทรีย์ที่รักษาย่อมมีเพื่อเป็นประโยชน์

หน้า ๕๐๙

[๗๒๙] บุรุษผู้รักษาและคุ้มครองอินทรีย์นั่นแล จึงชื่อว่าเป็นผู้ทำกิจของตน และชื่อว่าไม่เบียดเบียนใคร

[๗๓๐] ผู้ใดไม่ห้ามจักขุนทรีย์ซึ่งซ่านไปในรูปทั้งหลาย ไม่เห็นโทษ ในการซ่านไปอย่างนั้น ผู้นั้นย่อมไม่พ้นจากทุกข์ได้เลย

[๗๓๑] อนึ่ง ผู้ใดไม่ห้ามโสตินทรีย์ที่ซ่านไปในเสียงทั้งหลาย ไม่เห็นโทษในการซ่านไปนั้น ผู้นั้นย่อมไม่พ้นจากทุกข์ได้เลย

[๗๓๒] ถ้าผู้ใดไม่เห็นอุบายสลัดออกซ่องเสพอยู่ในกลิ่น ผู้นั้น เป็นผู้หมกมุ่นอยู่ในกลิ่น ย่อมไม่พ้นจากทุกข์ได้เลย

[๗๓๓] ผู้ใดมัวแต่นึกถึงรสเปรี้ยว รสหวาน และรสขม ถูกความอยากในรสผูกมัดไว้ ไม่นึกถึงความคิดที่เกิดขึ้นในขณะบรรพชาว่า ‘จักทำที่สุดทุกข์, ผู้นั้นย่อมไม่พ้นจากทุกข์ได้เลย[๗๓๔] ผู้ใดมัวนึกถึงโผฏฐัพพะอันสวยงาม ไม่ปฏิกูล กำหนัด ยินดีแล้ว ผู้นั้นย่อมประสบทุกข์มีประการต่าง ๆ อันมีราคะเป็นเหตุ

[๗๓๕] อนึ่ง ผู้ใดไม่อาจจะรักษาใจจากธรรมเหล่านี้ ทุกข์อันเกิดจากกระแสอารมณ์ทั้ง ๕ นั้นย่อมติดตามผู้นั้นไป เพราะการไม่รักษาใจนั้น

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑โผฏฐัพพะ อารมณ์ที่จะพึงถูกต้องด้วยกาย หมายถึงสิ่งที่ถูกต้องกาย เช่น เย็น ร้อน อ่อน แข็ง เป็นต้น หรีอกายสัมผัสทั้งที่แยกประเภทเป็นกายสัมผัสที่มีวิญญาณครองและไม่มีวิญญาณครอง (นัย องฺ.เอกก.อ. ๒๓, ขุ,เถร.อ. ๒/๓๐๖)
หน้า ๕๑๐

[๗๓๖] ร่างกายนี้เต็มไปด้วยหนอง เลือด และซากศพเป็นอันมาก เป็นของอันนายช่างผู้กล้าสร้างไว้ เป็นของเกลี้ยงเกลาวิจิตรงดงามแต่ภายนอก ภายในเต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีคูถเป็นต้น ดังสมุกฉะนั้น[๗๓๗] คนพาลย่อมไม่รู้สึกว่าร่างกายนี้เป็นของร้อน มีความยินดีที่หวานชื่น เกี่ยวพันด้วยความรัก ทนได้ยาก ฉาบ ไว้ด้วยสิ่งที่น่าชื่นใจ เหมือนมีดโกนที่อาบนํ้าผึ้งไว้ฉะนั้น[๗๓๘] บุคคลผู้กำหนัดยินดีในรูป เสียง กลิ่น รส และโผฏฐัพพะของหญิง ย่อมต้องประสบทุกข์มีประการต่าง ๆ

[๗๓๙] กระแสตัณหาทั้ง ๕ ในหญิงทั้งปวงย่อมไหลไปในทวาร ทั้ง ๕ ของบุรุษ ผู้ใดมีความเพียรสามารถทำการป้องกัน กระแสตัณหาเหล่านั้นได้

[๗๔๐] ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ฉลาด ตั้งอยู่ในธรรม เป็นผู้ขยันในธรรม มีปัญญาเห็นแจ้ง อันบุคคลผู้ยินดีอยู่พึงทำกิจอันประกอบด้วยเหตุผลได้

[๗๔๑] ถ้ากำหนดรู้กิจที่ประกอบด้วยประโยชน์ได้อยู่ ก็พึงเว้นกิจอันไร้ประโยชน์เสีย เมื่อรู้ว่าสิ่งนั้นไม่ควรทำ ก็พึงเป็นผู้ไม่ประมาท มีปัญญาเห็นแจ้ง เว้นสิ่งนั้นเสีย[๗๔๒] บุคคลพึงยึดเอาแต่กิจที่ประกอบด้วยประโยชน์และความยินดีอันประกอบด้วยธรรมมาประพฤติ เพราะว่าความ ยินดีในธรรมนั้นแลเป็นความยินดีสูงสุด

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑สมุก {สมุคฺค = หีบ ตะกร้า) สมุก ๒ น. ภาชนะสานกัน ๔ มุม มีฝาครอบสำหรับใส่ของต่าง ๆ (พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕ หน้า ๘๐๑)
หน้า ๕๑๑

[๗๔๓] ผู้ใดปรารถนาจะชิงเอาสิ่งของของผู้อื่นด้วยอุบายใหญ่น้อย ฆ่าผู้อื่น เบียดเบียนผู้อื่น ทำผู้อื่นให้เศร้าโศก ฉกชิงเอา สิ่งของของผู้อื่นด้วยความทารุณร้ายกาจ การกระทำของผู้นั้นเป็นการกระทำที่อาศัยความยินดีในกาม ประกอบ ด้วยความฉิบหาย เป็นความเลวโดยส่วนเดียว[๗๔๔] ช่างถากไม้ผู้แข็งแรงย่อมถอนลิ่มด้วยลิ่ม ฉันใด ภิกษุผู้ฉลาดย่อมกำจัดอินทรีย์ด้วยอินทรีย์ ฉันนั้น

[๗๔๕] บุคคลผู้อบรมศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ และปัญญา กำจัดอินทรีย์ ๕ ด้วยอินทรีย์ ๕ แล้วย่อมเป็นพราหมณ์ ผู้ไม่มีทุกข์ เข้าถึงพระนิพพาน

[๗๔๖] บุคคลดังกล่าวมานั้นจัดว่าเป็นผู้ประกอบด้วยประโยชน์ ตั้งอยู่ในธรรม ทำตามคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทุกอย่างโดยประการทั้งปวงอยู่ นรชนนั้นย่อมได้รับความสุข

๓. เตลุกานิเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระเตลุกานิเถระ

นัยว่า ท่านพระเตลุกานิเถระ (นั่งอยู่กับเหล่าพระเถระในวันหนึ่ง เมื่อจะบอกข้อปฏิบัติของตน) จึงกล่าวคาถาเหล่านี้ ความว่า

{๓๘๗}[๗๔๗] ผมมีความเพียรค้นคิดวิมุตติธรรมอยู่นาน ก็ไม่ได้ความสงบใจ จึงได้ถามสมณพราหมณ์ทั้งหลายว่า

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑กำจัดอินทรีย์ ๕ ด้วยอินทรีย์ ๕ หมายถึงใช้อินทรียธรรม ๕ คือ ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ และ ปัญญา เป็นเครื่องป้องกันมิให้กิเลสมีความยินดีและความขัดเคืองเป็นต้นเกิดขึ้นในทวารทั้ง ๕ คือ ตา หู จมูก ลิ้น และกาย (ขุ.เถร.อ. ๒/๓๑๐)