พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรีคาถา · ว่าด้วยคาถาสุภาษิตในโสฬสกนิบาต
๒. โรหิณีเถรีคาถา
เล่ม ๒๖ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๔๖๘ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๖ ในว่าด้วยคาถาสุภาษิตในโสฬสกนิบาตมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรีคาถา ว่าด้วยคาถาสุภาษิตในโสฬสกนิบาต โรหิณีเถรีคาถา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๖ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๖ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๕๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๖)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๖ หน้า ๖๖๖–๖๗๐
[๒๖๘] เมื่อก่อนแข้งทั้งสองของเราประดับด้วยกำไลทอง เกลี้ยง เกลา งดงาม เดี๋ยวนี้กลับเหี่ยวแห้งเหมือนต้นงาแห้ง เพราะชรา พระดำรัสของพระพุทธเจ้าผู้ตรัสความจริง เป็นคำจริงแท้ ไม่แปรผันเป็นอย่างอื่น[๒๖๙] เมื่อก่อนเท้าทั้งสองของเรางดงามเหมือนยัดด้วยปุยนุ่น เดี๋ยวนี้กลับแตกเป็นริ้วรอยงองุ้มดังเถาวัลย์เพราะชรา พระดำรัสของพระพุทธเจ้าผู้ตรัสความจริงเป็นคำจริงแท้ ไม่แปรผันเป็นอย่างอื่น[๒๗๐] ร่างกายของเรานี้มีเครื่องผูกยึดหย่อนยาน เป็นที่อยู่ แห่งทุกข์มากมาย ตกจากเครื่องลูบไล้ไป เป็นดุจเรือนที่ทรุดโทรม พระดำรัสของพระพุทธเจ้าผู้ตรัสความจริง เป็นคำจริงแท้ ไม่แปรผันเป็นอย่างอื่น
๒. โรหิณีเถรีคาถา
คาถาสุภาษิตของพระโรหิณีเถรี
(พระโรหิณีเถรีครั้นบรรลุอรหัตแล้วพิจารณาดูข้อปฏิบัติของตน ได้ นำคำโต้ตอบระหว่างตนกับพราหมณีผู้เป็นบิดาในครั้งที่ตนยังเป็นโสดาบันบุคคลมากล่าวเป็นอุทานคาถาเหล่านี้ ความว่าพราหมณ์ผู้เป็นบิดากล่าวว่า){๔๖๘}[๒๗๑] ดูก่อนแม่โรหิณีผู้เจริญ เจ้าฝันเพ้อถึงแต่สมณะ ตื่นขึ้นพร่ำถึงแต่สมณะ สรรเสริญแต่พวกสมณะ เจ้าเห็นจักเป็นสมณะเป็นแน่แท้
[๒๗๒] เจ้าได้ถวายข้าวนํ้าอันไพบูลย์แก่สมณะทั้งหลาย แม่โรหิณี บัดนี้ พ่อขอถามเจ้า เพราะเหตุอะไร สมณะ ทั้งหลายจึงเป็นที่รักของเจ้า
[๒๗๓] พวกสมณะล้วนไม่ชอบทำงาน เกียจคร้าน อาศัยสิ่งของ ที่คนอื่นให้เลี้ยงชีวิตหวังแต่อาหารและเครื่องนุ่งห่มเป็นต้นจากคนอื่น ชอบแต่ของ ดีเพราะเหตุอะไร สมณะ ทั้งหลายจึงเป็นที่รักของเจ้า
(พระโรหิณีเถรีตอบว่า)
[๒๗๔] คุณพ่อขา คุณพ่อถามดิฉันถึงคุณความดีของสมณะทั้งหลายมานานแล้ว ดิฉันจักชี้แจงคุณความดี คือปัญญา ศีล และความบากบั่นของสมณะเหล่านั้น ให้ทราบ[๒๗๕] สมณะทั้งหลายเป็นผู้ชอบทำงาน ไม่เกียจคร้าน ทำแต่งานที่ประเสริฐสุด ท่านละราคะและโทสะได้ เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของดิฉัน[๒๗๖] สมณะทั้งหลายย่อมกำจัดรากเหง้าทั้ง ๓ ของบาปได้ มีปกติทำแต่กรรมที่สะอาด ละบาปกรรมทั้งปวงได้แล้ว เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของดิฉัน[๒๗๗] กายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมของสมณะเหล่านั้น ล้วนแต่สะอาด เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของดิฉัน
- ๑รากเหง้าทั้ง ๓ ของบาป หมายถึงอกุศลมูล ๓ คีอ โลภะ โทสะ และโมหะ (ขุ.เถรี.อ. ๒๗๗)
[๒๗๘] สมณะทั้งหลายล้วนแต่ปราศจากมลทินเหมือนสังข์ที่เขาขัดดีแล้ว เป็นผู้บริสุทธิ์ทั้งภายในและภายนอก บริบูรณ์ด้วยธรรมขาว เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็น ที่รักของดิฉัน[๒๗๙] สมณะทั้งหลายเป็นพหูสูต ทรงธรรม เป็นผู้ประเสริฐ เลี้ยงชีวิตโดยชอบธรรม เทศนาอรรถและธรรม เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของดิฉัน[๒๘๐] สมณะทั้งหลายเป็นพหูสูต ทรงธรรม เป็นผู้ประเสริฐ เลี้ยงชีวิตโดยชอบธรรม มีจิตแน่วแน่เป็นอารมณ์เดียว มีสติ เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของดิฉัน[๒๘๑] สมณะทั้งหลายเป็นผู้ไปไกลจากแดนบ้าน มีสติตั้งมั่น พูดด้วยปัญญา ไม่ฟุ้งซ่าน รู้ประจักษ์ถึงที่สุดแห่งทุกข์
เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของดิฉัน[๒๘๒] สมณะทั้งหลายหลีกไปจากหมู่บ้านใด จะไม่กังวลแลหาถึงสัตว์หรีอสังขารอะไรในบ้านนั้น จากไปอย่างไม่มีความห่วงใย เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของดิฉัน[๒๘๓] สมณะทั้งหลายย่อมไม่เก็บสมบัติส่วนตัวไว้ในฉาง ไม่เก็บไว้ในหม้อ ไม่เก็บไว์ในกระเช้า เที่ยวแสวงหาแต่อาหาร ที่ผู้อื่นปรุงสำเร็จแล้ว เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของดิฉัน[๒๘๔] สมณะทั้งหลายไม่รับเงินไม่รับทอง ไม่รับรูปิยะ ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยอาหารที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้า เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของดิฉัน
[๒๘๕] สมณะทั้งหลายออกบวชจากตระกูลต่าง ๆ และจากชนบทต่าง ๆ แต่ก็รักใคร่กันและกันดี เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของดิฉัน(พราหมณ์ผู้เป็นบิดากล่าวต่อไปว่า)
[๒๘๖] ดูก่อนแม่โรหิณีผู้เจริญ เจ้าเกิดในตระกูลของเราเพื่อประโยชน์แก่เราหนอ เพราะเจ้าเป็นผู้มีศรัทธา มีความเคารพ อย่างแรงกล้าในพระพุทธเจ้า พระธรรม และ พระสงฆ์[๒๘๗] และเจ้าย่อมรู้จักพระสงฆ์ว่าเป็นเขตบุญอันยอดเยี่ยมของโลก ขอให้สมณะเหล่านั้นรับทักษิณาทานของเราบ้าง
[๒๘๘] เพราะไทยธรรมที่เราตั้งไว้แล้วในสมณะเหล่านั้นจักมีผลไพบูลย์แก่เรา
(พระโรหิณีเถรีกล่าวอย่างนี้ว่า)
ถ้าคุณพ่อกลัวต่อทุกข์ ถ้าคุณพ่อเกลียดทุกข์
[๒๘๙] ก็จงเข้าถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ผู้คงที่ ว่าเป็นสรณะ จงสมาทานศีลทั้งหลาย สรณคมน์ และการสมาทานศีลของคุณพ่อนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ แก่คุณพ่อ
(พราหมณ์ผู้เป็นบิดาได้กล่าวต่อไปว่า)
[๒๙๐] พ่อจะเข้าถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ผู้คงที่ ว่าเป็นสรณะ และจะสมาทานศีลทั้งหลาย สรณคมน์
และการสมาทานศีลของเรานั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เรา
[๒๙๑] เมื่อก่อน เราเป็นเผ่าพันธุ์แห่งพรหม แต่เดี๋ยวนี้เราเป็นพราหมณ์แล้ว เราเป็นผู้มีวิชชา ๓ มีความสวัสดี ถึงฝั่งแห่งเวท เป็นผู้ล้างบาปได้แล้ว
๓. จาปาเถรีคาถา
คาถาสุภาษิตของพระจาปาเถรี
(พระจาปาเถรีครั้นบรรลุอรหตแล้วพิจารณาดูข้อปฏิบัติของตน ได้ ผนวกถ้อยคำที่ตนกับอาชีวกชื่อว่าอุปกะผู้เป็นสามีมากล่าวเป็นอุทานคาถาเหล่านี้ ความว่าอุปกาชีวกกล่าวว่า)
{๔๖๙}[๒๙๒] เมื่อก่อน เราถือไม้เท้า เดี๋ยวนี้เราเป็นพรานเนื้อ เรา ไม่อาจออกจากเปือกตมที่ร้ายกาจคือกามและทิฏฐิข้าม ไปยังฝั่งโน้นได้ เพราะตัณหา
- ๑คาถาสุดท้ายนี้ พราหมณ์กล่าวหลังจากบวชแล้วเจริญวิปัสสนาจนสำเร็จเป็นพระอรหันต์ พิจารณา ดูข้อปฏิบัตของตน จึงเปล่งอุทานด้วยคาถานี้ (ขุ.เถรี.อ. ๒๗๙)
- ๒อุปกาชีวก ผู้นี้คืออาชีวก ผู้เคยเดินสวนทางกับพระผู้มีพระภาคเจ้าขณะเสด็จมุ่งสู่เมืองพาราณสี เพื่อทรงแสดงพระธรรมจักรโปรดพระปัญจวัคคีย์ ซึ่งได้ทักถามแล้วเดินหลีกไปสู่วังกหารชนบท อาศัยอยู่กินกับนางจาปาธิดาของหัวหน้าพรานล่าเนี้อ ภายหลังเมื่อชราภาพได้เข้ามาทูลขอบวชแล้วบำเพ็ญเพียรจนได้สำเร็จเป็นพระอนาคามี มรณภาพไปบังเกิดในสุทธาวาสภูมิชั้นอวิหา แล้วได้สำเร็จเป็นพระอรหันต์ในสุทธาวาสภูมินั้น (ขุ.เถรี.อ. ๒๗๙-๒๘๒)
จบ ๒. โรหิณีเถรีคาถา