arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย · จูฬยมกวรรค

๒. เวรัญชกสูตร

เล่ม ๑๒

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๔๘๘–๔๙๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๑๐ ในจูฬยมกวรรคมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ จูฬยมกวรรค เวรัญชกสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๒ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๒ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๑๙ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๒)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๒ หน้า ๕๔๑–๕๕๒

หน้า ๕๔๑

๒. เวรัญชกสูตร

ว่าด้วยชาวเมืองเวรัญชา

{๔๘๘} [๔๔๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ณพระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้น พวกพราหมณ์และ คฤหบดีชาวเมืองเวรัญชาพักอยู่ในพระนครสาวัตถีด้วยกิจบางอย่าง ได้สดับข่าวว่า ‘ท่านพระสมณโคดมเสด็จออกผนวชจากศากยตระกูล ประทับอยู่ที่พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็แลกิตติศัพท์อันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่าทรงเป็นศาสดาของเทวดา และมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม’

พระองค์ทรง ทราบประจักษ์โลกนี้ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วยพระปัญญาอันยิ่งด้วย พระองค์เอง แล้วทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย ทรงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะ บริบูรณ์ครบถ้วน ก็การเห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเห็นปานนั้นย่อมเป็นการดี”ครั้งนั้น พราหมณ์และคฤหบดีชาวเมืองเวรัญชาได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วบางพวกถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้า บางพวกทูลปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า บางพวกประนมมือไปทางพระผู้มีพระภาคเจ้า บางพวกประกาศชื่อและโคตรในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า บางพวกก็นิ่งอยู่ แล้วพากันนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้ทูลถาม พระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญอะไรเป็นเหตุเป็น

หน้า ๕๔๒

ปัจจัยให้สัตว์โลกบางพวกในโลกนี้หลังจากตายไปต้องเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต และนรก อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้สัตว์โลกบางพวกในโลกนี้หลังจากตายไปได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์”

เหตุปัจจัยให้เกิดในทุคติและสุคติ

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย สัตว์โลกบางพวกในโลกนี้หลังจากตายไปต้องเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต และนรก เพราะเหตุที่ประพฤติไม่เรียบร้อยคือประพฤติอธรรม สัตว์โลก บางพวกใน โลกนี้หลังจากตายไปได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เพราะเหตุที่ ประพฤติเรียบร้อย คือประพฤติธรรม”พราหมณ์และคฤหบดีเหล่านั้นทูลว่า “พวกข้าพระองค์ไม่รู้ทั่วถึงเนื้อความ พิสดารแห่งธรรมที่ท่านพระโคดมตรัสโดยย่อมิได้ทรงจำแนกความให้พิสดารเลย ขอประทานโอกาสเถิดขอท่านพระโคดมได้โปรดแสดงธรรมแก่พวก ข้าพระองค์โดยประการที่พวกข้าพระองค์จะพึงรู้ทั่วถึงเนื้อความพิสดารแห่ง ธรรมที่ท่านพระโคดมตรัสโดยย่อ มิได้ทรงจำแนกความให้พิสดารด้วยเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง”

พวกพราหมณ์และคฤหบดีชาวเมืองเวรัญชาทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

อกุศลกรรมบถ ๑๐

{๔๘๙} [๔๔๕] “ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายบุคคลผู้ประพฤติไม่ เรียบร้อยคือประพฤติอธรรมทางกายมี ๓ อย่าง ทางวาจามี ๔ อย่าง ทางใจ มี ๓ อย่าง

หน้า ๕๔๓

กายกรรม ๓

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายบุคคลผู้ประพฤติไม่เรียบร้อยคือ ผู้ประพฤติอธรรมทางกาย ๓ อย่าง คืออะไรบ้าง คือ บุคคลบางคนในโลกนี้

๑. คือ เป็นคนหยาบช้า มีฝ่ามือเปื้อน เลือด ใฝ่แต่การทุบตีและการฆ่าผู้อื่น ไม่มีความละอาย ไม่มีความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย

๒. เป็นผู้ถือเอาสิ่งของที่เขามิได้ให้คือถือเอาทรัพย์อัน เป็นเครื่องปลื้มใจของผู้อื่นที่อยู่ในบ้านหรือที่อยู่ในป่า ที่ เจ้าของมิได้ให้ ด้วยจิตเป็นขโมย

๓. เป็นผู้ประพฤติผิดในกาม คือ ล่วงละเมิดในเหล่าสตรีที่ มารดาปกครอง สตรีที่บิดาปกครอง สตรีที่มารดาและบิดาปกครอง สตรีที่พี่ชายปกครอง สตรีที่พี่สาวปกครอง สตรีที่ญาติปกครอง สตรีที่วงศ์ตระกูลปกครอง สตรีที่ธรรมปกครอง สตรีที่มีสามี สตรีที่มีค่าปรับ โดยที่สุด แม้สตรีที่เขาคล้องพวงมาลัยจองตัวไว้ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายบุคคลผู้ประพฤติไม่เรียบร้อย คือผู้ประพฤติอธรรมทางกาย ๓ อย่าง คืออย่างนี้แล

วจีกรรม ๔

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายก็บุคคลผู้ประพฤติไม่เรียบร้อยคือ ผู้ประพฤติอธรรมทางวาจา๔ อย่างคืออะไรบ้าง คือ บุคคลบางคนในโลกนี้

๑.เป็นผู้กล่าวเท็จ คือ อยู่ในที่ประชุม อยู่ในหมู่ชน อยู่ใน ท่ามกลางญาติ อยู่ในท่ามกลางขุนนาง อยู่ในท่ามกลางราชสกุล ถูกนำไปเป็นพยานถูกถามว่า ‘แน่ะพ่อมหาจำเริญ เชิญเถิด ท่านรู้เรื่องใด ก็จงบอกเรื่องนั้น’ เขาไม่รู้อยู่

หน้า ๕๔๔

กลับบอกว่ารู้บ้าง รู้อยู่ กลับบอกว่าไม่รู้บ้าง ไม่เห็นอยู่ กลับบอกว่าเห็นบ้างเห็นอยู่กลับบอกว่าไม่เห็นบ้าง เป็นผู้กล่าวคำเท็จทั้งที่รู้ตัวอยู่เพราะเหตุแห่งตนบ้าง เพราะเหตุแห่งผู้อื่นบ้างเพราะเห็นแก่สิ่งของเล็กน้อย เป็นเหตุบ้าง

๒. เป็นผู้ส่อเสียด คือฟังความจากข้างนี้แล้วไปบอกข้างโน้น เพื่อให้คนพวกนี้แตกกันบ้าง ฟังความจากข้างโน้นแล้วมา บอกข้างนี้เพื่อให้คนพวกโน้นแตกกันบ้าง ยุพวกที่พร้อม เพรียงกันให้แตกกันบ้าง ส่งเสริมพวกที่แตกกันแล้วบ้าง ชอบใจในความแตกกันเป็นพวกยินดีในความแตกกัน เป็นพวกชื่นชมในความแตกกันเป็นพวกและกล่าว วาจาที่ทำให้แตกกันเป็นพวก๓. เป็นผู้มีวาจาหยาบ คือ กล่าววาจาที่เป็นโทษ หยาบคาย เผ็ดร้อนแก่ผู้อื่น ขัดใจผู้อื่น ใกล้ต่อความโกรธ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบจิต

๔. เป็นผู้กล่าวคำเพ้อเจ้อ คือ พูดไม่ถูกกาล พูดคำที่ไม่เป็นจริง พูดไม่อิงอรรถ พูดไม่อิงธรรม พูดไม่อิงวินัย พูดแต่คำไม่มีหลักฐาน ไม่มีที่อ้างอิง ไม่มีที่สิ้นสุด ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ตามกาลอันควร

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย บุคคลผู้ประพฤติไม่เรียบร้อยคือ ผู้ประพฤติอธรรมทางวาจา ๔ อย่าง คืออย่างนี้แล

มโนกรรม ๓

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ก็บุคคลผู้ประพฤติไม่เรียบร้อย คือผู้ประพฤติอธรรมทางใจ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ บุคคลบางคนในโลกนี้

หน้า ๕๔๕

๑. เป็นผู้เพ่งเล็งอยากได้ คือเพ่งเล็งทรัพย์อันเป็นเครื่องปลื้ม ใจของบุคคลอื่นว่า ‘โอหนอ ทรัพย์ของผู้อื่นพึงเป็นของเรา’

๒. เป็นผู้มีจิตพยาบาทคือ มีความดำริในใจอันชั่วช้าว่า ‘ขอให้สัตว์เหล่านี้จงถูกฆ่า จงถูกทำลาย จงขาดสูญ หรือ อย่าได้มี”

๓. เป็นผู้มีความเห็นผิด คือมีความเห็นวิปริตว่า ‘ทานที่บุคคลให้แล้วไม่มีผล การบูชาไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากของกรรมที่บุคคลทำดีหรือทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มีคุณ บิดาไม่มีคุณ โอปปาติก สัตว์ไม่มี สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบปฏิบัติชอบ ผู้ทำ โลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเอง แล้วสอนผู้อื่นให้รู้ด้วยไม่มีในโลก’ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายบุคคลผู้ประพฤติไม่เรียบร้อย คือประพฤติอธรรมทางใจ ๓ อย่าง คืออย่างนี้แล

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย สัตว์โลกบางพวกในโลกนี้หลังจากตายไป ต้องเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต และนรก ก็เพราะเหตุที่ ประพฤติไม่เรียบร้อยคือประพฤติอธรรมอย่างนี้แล

กุศลกรรมบถ ๑๐

{๔๙๐} [๔๔๖] ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย บุคคลผู้ประพฤติเรียบร้อย คือประพฤติธรรมทางกายมี ๓ อย่าง ทางวาจามี ๔ อย่าง ทางใจมี ๓ อย่าง กายกรรม ๓ ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ก็บุคคลผู้ประพฤติเรียบร้อยคือ ประพฤติธรรมทางกาย ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ บุคคลบางคนในโลกนี้๑. ละการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ คือ วางอาชญา

หน้า ๕๔๖

วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู มีความกรุณา หวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่

๒. ละการถือเอาสิ่งของที่เขามิได้ให้ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ คือ ไม่ลักทรัพย์อันเป็นเครื่องปลื้มใจของผู้อื่นที่อยู่ในบ้าน หรือที่อยู่ในป่า ที่เจ้าของมิได้ให้ ด้วยจิตเป็นขโมย

๓. ละการประพฤติผิดในกามทั้งหลายเว้นขาดจากการ ประพฤติผิดในกามคือ ไม่ล่วงละเมิดในเหล่าสตรีที่ มารดาปกครอง สตรีที่บิดาปกครอง สตรีที่มารดาและ บิดาปกครอง สตรีที่พี่ชายปกครอง สตรีที่พี่สาวปกครอง สตรีที่ญาติปกครอง สตรีที่วงศ์ตระกูลปกครอง สตรีที่ ธรรมปกครอง สตรีที่มีสามี สตรีที่มีค่าปรับ โดยที่สุด แม้สตรีที่เขาคล้องพวงมาลัยจองตัวไว้ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายบุคคลผู้ประพฤติเรียบร้อยคือ ประพฤติธรรมทางกาย ๓ อย่าง คืออย่างนี้แล

วจีกรรม ๔

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายก็บุคคลผู้ประพฤติเรียบร้อยคือ ประพฤติธรรมทางวาจา๔ อย่างคืออะไรบ้าง คือ บุคคลบางคนในโลกนี้

๑. ละการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูดเท็จ คือ อยู่ในที่ ประชุมอยู่ในหมู่ชน อยู่ในท่ามกลางญาติ อยู่ใน ท่ามกลางขุนนาง อยู่ในท่ามกลางราชสกุล ถูกนำไปเป็น พยานถูกถามว่า‘แน่ะพ่อมหาจำเริญเชิญเถิด ท่านรู้ เรื่องใด ก็จงบอกเรื่องนั้น’ เขาไม่รู้อยู่ ก็บอกว่าไม่รู้ รู้อยู่ ก็บอกว่ารู้ ไม่เห็นอยู่ ก็บอกว่าไม่เห็น หรือเห็นอยู่ก็ บอกว่าเห็นไม่กล่าวคำเท็จทั้งที่รู้ตัวอยู่เพราะเหตุแห่ง ตนบ้าง เพราะเหตุแห่งผู้อื่นบ้าง เพราะเห็นแก่สิ่งของ

หน้า ๕๔๗

เล็กน้อยเป็นเหตุบ้าง

๒. ละคำส่อเสียด เว้นขาดจากคำส่อเสียด คือ ฟังความจาก ข้างนี้แล้วไม่ไปบอกข้างโน้นเพื่อให้คนพวกนี้แตกกัน หรือ ฟังความจากข้างโน้นแล้วไม่มาบอกข้างนี้ เพื่อให้คนพวกโน้นแตกกัน สมานพวกที่แตกกันแล้วบ้าง ส่งเสริมพวกที่ สมัครสมานสามัคคีกันบ้าง ชอบใจพวกที่สมัครสมานสามัคคีกันบ้าง ยินดีพวกที่สมัครสมานสามัคคีกันบ้าง เพลิดเพลินต่อพวกที่สมัครสมานสามัคคีกันบ้าง กล่าวแต่คำที่ทำให้คนสามัคคีกัน๓. ละคำหยาบ เว้นขาดจากคำหยาบ กล่าวแต่คำที่ไม่มีโทษ ไพเราะหู ชวนให้รัก จับใจ เป็นคำของชาวเมือง คน ส่วนมากรักใคร่พอใจ

๔. ละคำเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ พูดถูกกาล พูดแต่ คำที่เป็นจริง พูดอิงอรรถ พูดอิงธรรม พูดอิงวินัย พูด แต่คำมีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีที่กำหนด ประกอบด้วยประโยชน์ ตามกาลอันควร

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย บุคคลผู้ประพฤติเรียบร้อยคือ ประพฤติธรรมทางวาจา ๔ อย่าง คืออย่างนี้แล

มโนกรรม ๓

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ก็บุคคลผู้ประพฤติเรียบร้อยคือ ประพฤติธรรมทางใจ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ บุคคลบางคนในโลกนี้

๑. เป็นผู้ไม่มีความเพ่งเล็งอยากได้ คือ ไม่เพ่งเล็งทรัพย์อัน เป็นเครื่องปลื้มใจของผู้อื่นว่า ‘โอหนอ ทรัพย์ของผู้อื่น พึงเป็นของเรา,

๒. เป็นผู้มีจิตไม่พยาบาท คือ มีความดำริในใจไม่ชั่วช้าว่า

หน้า ๕๔๘

‘ขอให้สัตว์เหล่านี้จงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนกัน ไม่มีทุกข์ มีแต่สุข รักษาตนเถิด’

๓. เป็นผู้มีความเห็นชอบ คือมีความเห็นไม่วิปริตว่า ‘ทาน ที่ให้แล้วมีผลจริง การบูชามีผลจริง การเซ่นสรวงมีผลจริง ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีและทำชั่วมีจริง โลกนี้มีจริง โลกหน้ามีจริง มารดามีคุณจริง บิดามีคุณจริง โอปปาติกสัตว์ มีจริง สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบปฏิบัติชอบผู้ทำโลกนี้ และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอน ผู้อื่นให้รู้ด้วยมีจริงในโลก’ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายบุคคลผู้ประพฤติเรียบร้อยคือ ประพฤติธรรมทางใจ ๓ อย่าง คืออย่างนี้แล

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายสัตว์โลกบางพวกในโลกนี้หลัง จากตายไปได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ก็เพราะเหตุที่ประพฤติเรียบร้อยคือ ประพฤติธรรมอย่างนี้แล

ผลแห่งความประพฤติธรรม

{๔๙๑} [๔๔๗] ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายถ้าบุคคลผู้ประพฤติ เรียบร้อยคือประพฤติธรรมพึงหวังว่า ‘โอหนอ หลังจากตายไปเราพึงเข้า ถึงความเป็นพวกกษัตริย์มหาศาล’ ข้อนี้ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้คือ หลัง จากตายไปบุคคลนั้นจะพึงเข้าถึงความเป็นพวกกษัตริย์มหาศาล นั่นเป็นเพราะเหตุไร เพราะบุคคลนั้นเป็นผู้ประพฤติเรียบร้อยคือเป็นผู้ประพฤติ ธรรมอย่างนั้นแหละดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายถ้าบุคคลผู้ประพฤติเรียบร้อยคือ ประพฤติธรรมพึงหวังว่า ‘โอหนอ หลังจากตายไปเราพึงเข้าถึงความเป็น พวกพราหมณมหาศาล’ ...

หน้า ๕๔๙

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าบุคคลผู้ประพฤติเรียบร้อยคือ ประพฤติธรรมพึงหวังว่า ‘โอหนอ หลังจากตายไปเราพึงเข้าถึงความเป็น พวกคฤหบดีมหาศาล’ ข้อนี้ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ คือ หลังจากตายไป บุคคลนั้นจะพึงเข้าถึงความเป็นพวกคฤหบดีมหาศาล นั่นเป็นเพราะเหตุไร เพราะบุคคลนั้นเป็นผู้ประพฤติเรียบร้อยคือเป็นผู้ประพฤติธรรมอย่างนั้นแหละดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าบุคคลผู้ประพฤติเรียบร้อยคือ ประพฤติธรรมพึงหวังว่า ‘โอหนอ หลังจากตายไปเราพึงเข้าถึงความเป็น พวกเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา’ ข้อนี้ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ คือ หลังจาก ตายไปบุคคลนั้นจะพึงเข้าถึงความเป็นพวกเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกานั่น เป็นเพราะเหตุไรเพราะบุคคลนั้นเป็นผู้ประพฤติเรียบร้อยคือเป็นผู้ ประพฤติธรรมอย่างนั้นแหละดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าบุคคลผู้ประพฤติเรียบร้อยคือ ประพฤติธรรมพึงหวังว่า โอหนอ หลังจากตายไปเราพึงเข้าถึงความเป็น พวกเทวดาชั้นดาวดึงส์’...

...ความเป็นพวกเทวดาชั้นยามา ...

...ความเป็นพวกเทวดาชั้นดุสิต ...

...ความเป็นพวกเทวดาชั้นนิมมานรดี ...

...ความเป็นพวกเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตตี ...

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าบุคคลผู้ประพฤติเรียบร้อยคือ ประพฤติธรรมพึงหวังว่า ‘โอหนอ หลังจากตายไปเราพึงเข้าถึงความเป็น พวกเทวดาที่นับเนื่องในหมู่พรหมเถิด ข้อนี้ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ คือ หลัง จากตายไปบุคคลนั้นจะพึงเข้าถึงความเป็นพวกเทวดาที่นับเนื่องในหมู่พรหม นั่นเป็นเพราะเหตุไรเพราะบุคคลนั้นเป็นผู้ประพฤติเรียบร้อยคือเป็นผู้ ประพฤติธรรมอย่างนั้นแหละ

หน้า ๕๕๐

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าบุคคลผู้ประพฤติเรียบร้อยคือ ประพฤติธรรมพึงหวังว่า ‘โอหนอ หลังจากตายไปเราพึงเข้าถึงความเป็น พวกเทวดาชั้นอาภา, ข้อนี้ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ คือ หลังจากตายไป บุคคลนั้นจะพึงเข้าถึงความเป็นพวกเทวดาชั้นอาภานั่นเป็นเพราะเหตุไร เพราะบุคคลนั้นเป็นผู้ประพฤติเรียบร้อยคือเป็นผู้ประพฤติธรรมอย่างนั้นแหละดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าบุคคลผู้ประพฤติเรียบร้อยคือ ประพฤติธรรมพึงหวังว่า โอหนอ หลังจากตายไปเราพึงเข้าถึงความเป็น พวก เทวดาชั้นปริตตาภา, ...

...ความเป็นพวกเทวดาชั้นอัปปมาณาภา ...

...ความเป็นพวกเทวดาชั้นอาภัสสรา ...

...ความเป็นพวกเทวดาชั้นปริตตสุภา ...

...ความเป็นพวกเทวดาชั้นอัปปมาณสุภา ...

...ความเป็นพวกเทวดาชั้นสุภกิณหา ...

...ความเป็นพวกเทวดาชั้นเวหัปผลา ...

...ความเป็นพวกเทวดาชั้นอวิหา ...

...ความเป็นพวกเทวดาชั้นอตัปปา ...

...ความเป็นพวกเทวดาชั้นสุทัสสา ...

...ความเป็นพวกเทวดาชั้นสุทัสสี ...

...ความเป็นพวกเทวดาชั้นอกนิฏฐา ...

...ความเป็นพวกเทวดาผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนภพ ...

...ความเป็นพวกเทวดาผู้เข้าถึงวิญญาณัญจายตนภพ ...

...ความเป็นพวกเทวดาผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนภพ ...

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าบุคคลผู้ประพฤติเรียบร้อยคือ ประพฤติธรรมพึงหวังว่า โอหนอ หลังจากตายไป เราพึงเข้าถึงความเป็น

หน้า ๕๕๑

พวกเทวดาผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนภพ ข้อนี้ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ คือ หลังจากตายไปบุคคลนั้นจะพึงเข้าถึงความเป็นพวกเทวดาผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนภพ นั่นเป็นเพราะเหตุไร เพราะบุคคลนั้นเป็นผู้ประพฤติเรียบร้อยคือเป็นผู้ประพฤติธรรมอย่างนั้นแหละ

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าบุคคลผู้ประพฤติเรียบร้อยคือ ประพฤติธรรมพึงหวังว่า ‘โอหนอเราพึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติปัญญา วิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองใน ปัจจุบันเข้าถึงอยู่’ ข้อนี้ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ คือ บุคคลนั้นจะพึงทำให้ แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้ นั่นเป็นเพราะเหตุไร เพราะ บุคคลนั้นเป็นผู้ประพฤติเรียบร้อยคือเป็นผู้ประพฤติธรรมอย่างนั้นแหละ”

ชาวเมืองเวรัญชาขอถึงพระรัตนตรัยตลอดชีวิต

{๔๙๒} [๔๔๘] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พวกพราหมณ์และ คฤหบดีชาวเมืองเวรัญชาได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘ข้าแต่พระโคดม ผู้เจริญพระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่ คนผู้หลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้, ดังนี้ พวกข้าพระองค์นี้ขอถึงพระโคดมผู้เจริญ พร้อมทั้งพระธรรม และ ภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระโคดมผู้เจริญได้โปรดทรงจำพวกข้าพระองค์ ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

จบ เวรัญชกสูตรที่ ๒

หน้า ๕๕๒

๓. มหาเวทัลลสูตร

ว่าด้วยการสนทนาธรรมที่ทำให้เกิดปัญญา สูตรใหญ่

{๔๙๓} [๔๔๙] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ณพระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นเป็นเวลาเย็น ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากผลสมาบัติแล้ว ได้เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถีงที่อยู่ ครั้นแล้วได้สนทนาปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการสนทนาปราศรัย พอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

เรื่องปัญญากับวิญญาณ

{๔๙๔}ท่านพระมหาโกฏฐิกะ นั่งเรียบร้อยแล้วได้ถามท่านพระสารีบุตรว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุมีคำที่กล่าวกันว่า ‘ผู้ด้อยปัญญา ผู้ด้อยปัญญา’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงไรหนอ จึงเรียกว่า ‘ผู้ด้อยปัญญา”

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ท่านพระมหาโกฏฐิกะ เป็นพระอริยสาวกที่ได้รับยกย่อง(เป็นเอตทัคคะ)ทางด้านปฏิสัมภิทา คือมีความสามารถเยี่ยมกว่าภิกษุทั้งหลายที่บรรลุปฏิสัมภิทา ๔ ดังนั้น ท่านจึงสามารถตั้งปัญ หาขึ้นเองก็ได้ แก้ปัญหาที่ตั้งขึ้นเองก็ได้ หรือทำได้ทั้งสองอย่าง เหตุที่ไปถามท่านพระสารีบุตร ซึ่งท่านให้ความเคารพฐานพระพี่ชายก็เพราะต้องการจะเทียบเคียงดูกับคำตอบของท่านว่าตรง กันหรือไม่ (นัย ม.มู.อ. ๒/๒๔๕)
  2. ๒ด้วยเหตุเพียงไรหนอ เป็นการถามสาวหาเหตุ หมายถึงถามว่าที่เรียกอย่างนี้ได้เพราะเหตุไร เกี่ยวกับเรื่องการถาม (ปุจฉา) ในพระพุทธศาสนามี ๕ ลักษณะ คือ (๑) อทิฏฐโชตนาปุจฉา การ ถามเพื่อความกระจ่างในสิ่งที่ตนยังไม่รู้ยังไม่เห็นมาก่อน (๒) ทิฎฐสังสันทนาปุจฉา การถาม เพื่อเทียบเคียงดูกับสิ่งที่ตนรู้เห็นมาบ้างแล้ว เช่นในพระสูตรนี้ (๓) วิมติเฉทนาปุจฉา การถาม เพื่อคลายความสงสัย (๔) อนุมติปุจฉา การถามนำเพื่อให้ผู้ฟังคล้อยตามในสิ่งที่ชี้แจงมา เช่น ในกรณีที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงถึงความไม่เที่ยงเป็นต้นแห่งเบญจขันธ์ซึ่งทรงชี้แจงโดยพิสดารแล้ว ก็จะทรงถามว่า ‘พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยง หรือไม่เที่ยง’ เป็นต้น (๕)กเถตุกามยตาปุจฉา การถามเพื่อมุ่งจะกล่าวชี้แจงต่อ หรือเป็นลักษณะถามเอง ตอบเอง เช่นในกรณีที่พระพุทธเจ้าจะตรัสถึงสติปัฏฐาน ก็จะทรงถามก่อนว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สติปัฏฐาน เหล่านี้มี ๔ อย่าง ๔ อย่างคืออะไรบ้าง คือ...’ เป็นต้น (ม.มู.อ. ๒/๒๔๒-๒๔๓)