arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย · สฬายตนวรรค

๔. นันทโกวาทสูตร

เล่ม ๑๔

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๗๖๖–๗๙๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๔/๑๐ ในสฬายตนวรรคมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ สฬายตนวรรค นันทโกวาทสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๔ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๔ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๔)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๔ หน้า ๔๙๐–๕๑๐

หน้า ๔๙๐

แล้วเก็บเสนาสนะ ถือบาตรจีวรเดินทางจาริกมุ่งตรงไปยังสุนาปรันตชนบท จาริกไปโดยลำดับได้ลุถึงสุนาปรันตชนบทแล้ว

ทราบว่า ท่านพระปุณณะอยู่ในสุนาปรันตชนบทนั้น ต่อจากนั้น ท่านพระปุณณะทำให้ชาวสุนาปรันตชนบทมาแสดงตนเป็นอุบาสกประมาณ ๕๐๐ คน เป็นอุบาสิกาประมาณ ๕๐๐ คนภายในพรรษานั้นเอง และตัวท่านได้ทำให้แจ้งซึ่งวิชชา ๓ ภายในพรรษานั้นเหมือนกัน ต่อมาท่านก็ได้ปรินิพพานครั้งนั้นแล ภิกษุหลายรูปเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กุลบุตรชื่อปุณณะที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสั่งสอนด้วยพระโอวาทย่อนั้น มรณภาพเสียแล้ว คติของท่านเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร”{๗๖๕} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุณณกุลบุตรเป็นบัณฑิต ได้บรรลุธรรรมสมควรแก่ธรรมแล้ว ทั้งไม่รบกวนเราเพราะเหตุแห่งธรรม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุณณกุลบุตรปรินิพพานแล้ว”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ ปุณโณวาทสูตรที่ ๓

๔. นันทโกวาทสูตร

ว่าด้วยโอวาทของพระนันทกเถระ

{๗๖๖} [๓๙๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล พระมหาปชาบดี

หน้า ๔๙๑

โคตมีพร้อมด้วยภิกษุณีประมาณ ๕๐๐ รูป เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ยืน ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ยืนเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดโอวาทสั่งสอนพวกภิกษุณี ได้โปรดแสดงธรรมแก่พวกภิกษุณีด้วยเถิด”

{๗๖๗} ก็สมัยนั้นแล ภิกษุผู้เถระทั้งหลายย่อมโอวาทพวกภิกษุณีโดยเปลี่ยนเวรกัน แต่ท่านพระนันทกะไม่ปรารถนาที่จะโอวาทพวกภิกษุณีตามวาระ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสถามท่านพระอานนท์ว่า “ดูก่อนอานนท์ วันนี้เวรให้โอวาทภิกษุณีเป็นวาระของใครหนอแล”

ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เวรให้โอวาทภิกษุณี ภิกษุทุกรูปทำกันหมดแล้ว แต่ท่านพระนันทกะรูปนี้ไม่ปรารถนาจะให้โอวาทพวกภิกษุณีตามวาระ”

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสกะท่านพระนันทกะว่า “ดูก่อนนันทกะ เธอจงให้โอวาทสั่งสอนพวกภิกษุณี ดูก่อนพราหมณ์ เธอจงแสดงธรรมีกถาแก่พวกภิกษุณีเถิด”

ท่านพระนันทกะทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า“อย่างนั้นพระพุทธเจ้าข้า” แล้วครองอันตรวาสกถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี ในเวลาเช้า ครั้นกลับจากบิณฑบาตภายหลังฉันภัตตาหารแล้ว เข้าไปยังวิหารราชการามโดยไม่มีเพื่อน ภิกษุณีเหล่านั้นได้เห็นท่านพระนันทกะเดินมาแต่ไกล จึงช่วยกันปูลาดอาสนะและตั้งนํ้าสำหรับล้างเท้าไว้ ท่านพระนันทกะนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้วจึงล้างเท้า แม้ภิกษุณีเหล่านั้นก็พากันกราบท่านพระนันทกะแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้ว{๗๖๘} ท่านพระนันกะ ได้กล่าวดังนี้ว่า “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย จักมีข้อที่ต้องสอบถามกัน ในข้อที่ต้องสอบถามนั้น น้องหญิงทั้งหลายรู้ พึงตอบว่ารู้ ไม่รู้ก็พึงตอบว่าไม่รู้

หน้า ๔๙๒

หรือน้องหญิงรูปใดมีความเคลือบแคลงสงสัย น้องหญิงรูปนั้นพึงทวนถามข้าพเจ้าในเรื่องนั้นว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้อนี้เป็นอย่างไร ข้อนี้มีเนื้อความอย่างไร”ภิกษุณีเหล่านั้นกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกดิฉันย่อมพอใจยินดีต่อพระผู้เป็นเจ้านันทกะ ด้วยเหตุที่พระผู้เป็นเจ้านันทกะปวารณาแก่พวกดิฉันเช่นนี้”

ถาม-ตอบเรื่องอายตนะภายใน

{๗๖๙} [๓๙๙] พระนันทกะถามว่า “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พวกท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง”ภิกษุณีทั้งหลายตอบว่า “ไม่เที่ยง เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น เจ้าข้า”

“ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พวกท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน โสตะเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ...

“ฆานะเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ...

“ชิวหาเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ...

หน้า ๔๙๓

“กายเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ...

“มโนเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น เจ้าข้า”

“นั้นเพราะเหตุอะไร”

“เพราะเมื่อก่อนพวกดิฉันมิได้เห็นข้อนั้นดีด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า ‘อายตนะภายใน ๖ ของเราไม่เที่ยงแม้เพราะเหตุนี้’ เจ้าข้า”“สาธุ สาธุ น้องหญิงทั้งหลาย พระอริยสาวกผู้เห็นเรื่องนี้ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงย่อมมีความเห็นอย่างนี้แล”

ถาม-ตอบเรื่องอายตนะภายนอก

{๗๗๐} [๔๐๐] “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พวกท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น เจ้าข้า”

หน้า ๔๙๔

“ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พวกท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เสียงเที่ยงหรือไม่เที่ยง’

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ...

“กลิ่นเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ...

“รสเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า”...

“โผฏฐัพพะเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ...

“ธรรมารมณ์เที่ยงหรือไม่เที่ยง”’

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือ ที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น เจ้าข้า”

“นั่นเพราะเหตุอะไร”

“เพราะเมื่อก่อนพวกดิฉันมิได้เห็นข้อนั้นดีด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า “อายตนะภายนอก ๖ ของเราไม่เที่ยงแม้เพราะเหตุนี้’ เจ้าข้า”“สาธุ สาธุ น้องหญิงทั้งหลาย พระอริยสาวกผู้เห็นเรื่องนี้ด้วยปัญญา อันชอบตามความเป็นจริงย่อมมีความเห็นอย่างนี้แล

หน้า ๔๙๕

ถาม-ตอบเรื่องวิญญาณ

{๗๗๑} [๔๐๑] “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พวกท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”“ไม่เที่ยง เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น เจ้าข้า”

“ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พวกท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน โสตวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ...

“ฆานวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ...

“ชิวหาวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ...

“กายวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ..

“มโนวิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ เจ้าข้า”

หน้า ๔๙๖

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น เจ้าข้า”

“นั่นเพราะเหตุอะไร”

“เพราะเมื่อก่อน พวกดิฉันมิได้เห็นข้อนั้นดีด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า ‘กองวิญญาณ ๖ ของเราไม่เที่ยงแม้เพราะเหตุนี้’ เจ้าข้า”

“สาธุ สาธุ น้องหญิงทั้งหลาย พระอริยสาวกผู้เห็นเรื่องนี้ด้วยปัญญา อันชอบตามความเป็นจริงย่อมมีความเห็นอย่างนี้แล

{๗๗๒} [๔๐๒] ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เปรียบเหมือนประทีปน้ำมันส่องแสงอยู่ นํ้ามันก็ดี ไส้ก็ดี เปลวไฟก็ดี ตลอดถึงแสงสว่างก็ดี ล้วนไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ผู้ใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ประทีปนํ้ามันที่กำลังส่องแสงอยู่โน้น นํ้ามันก็ดี ไส้ก็ดี เปลวไฟก็ดี ล้วนไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา แต่ว่าแสงสว่างของประทีปนั้นแล เที่ยง ยั่งยืน เป็นไปติดต่อ ไม่มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา’ ผู้ที่กล่าวนั้น ชื่อว่ากล่าวถูกต้องหรือหนอแล”“ไม่ถูกต้อง เจ้าข้า”

“นั่นเพราะเหตุอะไร

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะประทีปน้ำมันที่ส่องแสงอยู่โน้น นํ้ามันก็ดี ไส้ก็ดี เปลวไฟก็ดี ล้วนไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา แสงสว่างของประทีปนั้นก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดาเช่นกัน”

{๗๗๓} “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล บุคคลใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อายตนะภายใน ๖ ของเราไม่เที่ยง แต่เราอาศัยอายตนะภายในเสวยเวทนาใด ที่เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม เวทนานั้น

หน้า ๔๙๗

เที่ยง ยั่งยืน เป็นไปติดต่อ แต่ไม่แปรปรวนไปเป็นธรรมดา’ บุคคลผู้กล่าวอย่างนั้น ชื่อว่ากล่าวถูกต้องหรือหนอแล”

“ไม่ถูกต้อง เจ้าข้า”

“นั่นเพราะเหตุอะไร”

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเวทนาที่เกิดแต่อายตนะภายในนั้น ๆ อาศัยปัจจัยที่เกิดแต่อายตนะภายในนั้น ๆ จึงเกิดขึ้นได้ เพราะปัจจัยที่เกิดแต่อายตนะภายในนั้น ๆ ดับ เวทนาที่เกิดแต่อายตนะภายในนั้น ๆ จึงดับ”

“สาธุ สาธุ น้องหญิงทั้งหลาย พระอริยสาวกผู้เห็นเรื่องนี้ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงย่อมมีความเห็นอย่างนี้แล”

{๗๗๔} [๔๐๓] “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้ใหญ่ประเภทยืน ต้นที่มีแก่น รากก็ดี ลำต้นก็ดี กิ่งและใบก็ดี ตลอดจนเงาก็ดี ล้วนไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ต้นไม้ใหญ่ประเภทยืนต้นที่มีแก่น รากก็ดี ลำต้นก็ดี กิ่งและใบก็ดี ล้วนไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา’ แต่ว่าเงาของต้นไม้นั้นแลเที่ยง ยั่งยืน เป็นไปติดต่อ ไม่มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา’ ผู้ที่กล่าวอย่างนั้น ชื่อว่ากล่าวถูกต้องหรือหนอแล”“ไม่ถูกต้อง เจ้าข้า”

“นั่นเพราะเหตุอะไร”

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะต้นไม้ใหญ่ประเภทยืนต้นที่มีแก่น รากก็ดี ลำต้นก็ดี กิ่งและใบก็ดี ล้วนไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา เงาของต้นไม้ก็ต้องไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดาเช่นกัน”

{๗๗๕} “ฉันนั้นเหมือนกันแล น้องหญิงทั้งหลาย บุคคลใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อายตนะภายใน ๖ ของเราไม่เที่ยง แต่เราอาศัยอายตนะภายนอกเสวยเวทนาใด ที่เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม เวทนานั้นเที่ยง

หน้า ๔๙๘

ยั่งยืน เป็นไปติดต่อ แต่ไม่แปรปรวนไปเป็นธรรมดา บุคคลผู้กล่าวนั้นชื่อว่ากล่าวถูกต้องหรือหนอแล”

‘ไม่ถูกต้อง เจ้าข้า”

“นั่นเพราะเหตุอะไร”

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเวทนาที่เกิดแต่อายตนะภายนอกนั้น ๆ อาศัย ปัจจัยที่เกิดแต่อายตนะภายนอกนั้น ๆ จึงเกิดขึ้นได้ เพราะปัจจัยที่เกิดแต่ อายตนะภายนอกนั้น ๆ ดับ เวทนาที่เกิดแต่อายตนะภายนอกนั้น ๆ จึงดับ”

สาธุ สาธุ น้องหญิงทั้งหลาย พระอริยสาวกผู้เห็นเรื่องนี้ด้วยปัญญา อันชอบตามความเป็นจริงย่อมมีความเห็นอย่างนี้แล

{๗๗๖} [๔๐๔] ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนฆ่าโคหรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้ชำนาญฆ่าแม่โคแล้วใช้มีดสำหรับแล่โคอันคมกริบชำแหละโค แยกส่วนเนื้อข้างใน แยกส่วนหนังข้างนอกไว้ ในส่วนเนื้อนั้น ส่วนใดเป็นเนื้อสัน เส้นเอ็น เครื่องรัดรึง ก็ใช้มีดสำหรับแล่โคอันคมกริบชำแหละเชือดเฉือนส่วนนั้น ๆ ครั้นชำแหละเชือดเฉือนแล้ว เลาะส่วนหนังนอกออกเอาหนังนั่นแหละ คลุมแม่โคนั้นไว้แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘แม่โคตัวนี้ประกอบด้วยหนังผืนนี้เหมือนอย่างเดิมนั้นเอง’ ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย คนฆ่าโคหรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้ กล่าวอย่างนั้นชื่อว่ากล่าวถูกต้องหรือหนอแล”“ไม่ถูกต้อง เจ้าข้า”

“นั่นเพราะเหตุอะไร”

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะคนฆ่าโคหรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้ชำนาญโน้นฆ่าแม่โคแล้วใช้มีดสำหรับแล่โคอันคมกริบชำแหละโค แยกส่วนเนื้อข้างใน แยกส่วนหนังข้างนอกไว้ ในส่วนเนื้อนั้น ส่วนใดเป็นเนื้อสัน เส้นเอ็น เครื่องรัดรึง ก็ใช้มีดสำหรับแล่โคอันคมกริบชำแหละเชือดเฉือนส่วนนั้น ๆ ครั้นชำแหละเชือดเฉือนแล้ว เลาะส่วนหนังนอกออก เอาหนังนั่นแหละคลุม

หน้า ๔๙๙

แม่โคนั้นไว้ แม้เขาจะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘แม่โคตัวนี้ประกอบด้วยหนังผืนนี้เหมือนอย่างเดิมนั่นเอง’ ก็จริง ถึงกระนั้นแล แม่โคนั้นก็แยกกันแล้วจากหนังผืนนั้น”{๗๗๗} “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เราเปรียบอุปมานี้เพื่อให้เข้าใจเนื้อความชัด เนื้อความในอุปมานั้นมีดังต่อไปนี้

ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ข้อว่า ส่วนเนื้อข้างใน นั้นเป็นชื่อของอายตนะภายใน ๖

ข้อว่า ส่วนหนังข้างนอก นั้นเป็นชื่อของอายตนะภายนอก ๖

ข้อว่า เนื้อสัน เส้นเอ็น เครื่องรัดรึง นั้นเป็นชื่อของนันทิราคะ

ข้อว่า มีดสำหรับแล่โคอันคมกริบ นั้นเป็นชื่อของอริยปัญญาซึ่งใช้ชำแหละเชือดเฉือนกิเลสในภายใน สังโยชน์ในภายใน เครื่องผูกในภายใน

เรื่องโพชฌงค์ ๗

{๗๗๘} [๔๐๕] ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย โพชฌงค์ที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว เป็นเหตุให้เข้าถึงเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้นี้มีอยู่ ๗ ประการ โพชฌงค์ ๗ ประการคืออะไรบ้างคือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้

๑. ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน

๒. ย่อมเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ...

๓. ย่อมเจริญวิริยสัมโพชฌงค์ ...

๔. ย่อมเจริญปีติสัมโพชฌงค์ ...

๕. ย่อมเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ...

หน้า ๕๐๐

๖. ย่อมเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ ...

๗. ย่อมเจริญอุเปกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสลัดทิ้ง

ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เหล่านี้แลคือโพชฌงค์ ๗ ที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว เป็นเหตุให้เข้าถึงเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้”

{๗๗๙} [๔๐๖] ครั้นท่านพระนันทกะกล่าวสอนภิกษุณีเหล่านั้นด้วยโอวาทนี้แล้ว จึงส่งไปด้วยคำว่า “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พวกท่านจงไปเถิด สมควรแก่เวลาแล้ว”

ลำดับนั้น ภิกษุณีเหล่านั้นยินดีอนุโมทนาภาษิตของท่านพระนันทกะแล้วลุกจากอาสนะ กราบท่านพระนันทกะ ทำประทักษิณแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ยืนเรียบร้อยแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุณีทั้งหลาย พวกเธอจงไปเถิด สมควรแก่เวลาแล้ว” ต่อจากนั้น ภิกษุณีเหล่านั้นได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วหลีกไป{๗๘๐} ครั้งนั้นแล เมื่อภิกษุณีเหล่านั้นหลีกไปแล้วไม่นาน พระผู้มีพระภาคเจ้า ได้ตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในทุกวันอุโบสถ ๑๔ ค่ำนั้น คนเป็นอันมากย่อมไม่มีความเคลือบแคลงหรือสงสัยว่า ‘ดวงจันทร์พร่องหรือเต็มหนอ’ แต่แท้ที่จริง ดวงจันทร์ก็ยังพร่องอยู่ทีเดียว ฉันใด ภิกษุณีเหล่านั้น ก็เป็นผู้ชื่นชมธรรมเทศนาของนันทกะทั้งที่ยังไม่มีความดำริบริบูรณ์เลย ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย”{๗๘๑} [๔๐๗] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะท่านพระนันทกะว่า “ดูก่อนนันทกะ ถ้าเช่นนั้น วันพรุ่งนี้เธอก็พึงกล่าวสอนภิกษุณีเหล่านั้นด้วยโอวาทนั้นเหมือนเดิม”ท่านพระนันทกะทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

หน้า ๕๐๑

ครั้งนั้นแล พอล่วงราตรีนั้นไปแล้ว ถึงเวลาเช้า ท่านพระนันทกะจึงครองอันตรสาวกถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี ครั้นกลับจากบิณฑบาตภายหลังฉันภัตตาหารแล้ว เข้าไปยังวิหารราชการามโดยไม่มีเพื่อน ภิกษุณีเหล่านั้นได้เห็นท่านพระนันทกะเดินมาแต่ไกล จึงช่วยกันปูลาดอาสนะและตั้งนํ้าสำหรับล้างเท้าไว้ ท่านพระนันทกะนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้วจึงล้างเท้า แม้ภิกษุณีเหล่านั้นก็พากันกราบท่านพระนันทกะแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้ว ท่านพระนันทกะได้กล่าวดังนี้ว่า{๗๘๒} “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย จักมีข้อที่ต้องสอบถามกัน ในข้อที่ต้องสอบถามนั้น น้องหญิงทั้งหลายรู้ พึงตอบว่ารู้ ไม่รู้ ก็พึงตอบว่าไม่รู้ หรือน้องหญิงรูปใดมีความเคลือบแคลงสงสัย น้องหญิงรูปนั้นพึงทวนถามข้าพเจ้าในเรื่องนั้นว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้อนี้เป็นอย่างไร ข้อนี้มีเนื้อความอย่างไร”

ภิกษุณีเหล่านั้นกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกดิฉันย่อมพอใจยินดีต่อพระผู้เป็นเจ้านันทกะ ด้วยเหตุที่พระผู้เป็นเจ้านันทกะปวารณาแก่พวกดิฉันเช่นนี้”

ถามตอบเรื่องอายตนะภายใน

{๗๘๓} [๔๐๘] พระนันทกะถามว่า “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พวกท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

ภิกษุณีทั้งหลายตอบว่า “ไม่เที่ยง เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นอัตตาของเรา”

“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น เจ้าข้า”

หน้า ๕๐๒

“ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พวกท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน โสตะเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ...

“ฆานะเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ...

“ชิวหาเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ...

“กายเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ...

“มโนเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น เจ้าข้า”

“นั่นเพราะเหตุอะไร”

“เพราะเมื่อก่อน พวกดิฉันมิได้เห็นข้อนั้นดีด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า ‘อายตนะภายใน ๖ ของเราไม่เที่ยงแม้เพราะเหตุนี้’ เจ้าข้า”“สาธุ สาธุ น้องหญิงทั้งหลาย พระอริยสาวกผู้เห็นเรื่องนี้ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงย่อมมีความเห็นอย่างนี้แล”

หน้า ๕๐๓

ถาม-ตอบเรื่องอายตนะภายนอก

{๗๘๔} [๔๐๙] “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พวกท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”“ไม่เที่ยง เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น เจ้าข้า”

“ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พวกท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เสียงเที่ยงหรือไม่เที่ยง’“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ...

“กลิ่นเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ...

“รสเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า”...

“โผฏฐัพพะเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ...

“ธรรมารมณ์เที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ เจ้าข้า”

หน้า ๕๐๔

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือ ที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นอัตตาของเรา”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น เจ้าข้า”

“นั่นเพราะเหตุอะไร”

“เพราะเมื่อก่อน พวกดิฉันมิได้เห็นข้อนั้นดีด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า “อายตนะภายนอก ๖ ของเราไม่เที่ยงแม้เพราะเหตุนี้’ เจ้าข้า”“สาธุ สาธุ น้องหญิงทั้งหลาย พระอริยสาวกผู้เห็นเรื่องนี้ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงย่อมมีความเห็นอย่างนี้แล”

ถาม-ตอบเรื่องวิญญาณ

{๗๘๕} [๔๑๐] “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พวกท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”“ไม่เที่ยง เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นอัตตาของเรา”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น เจ้าข้า”

“ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พวกท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน โสตวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ...

“ฆานวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า”...

หน้า ๕๐๕

“ชิวหาวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ...

“กายวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า” ...

“มโนวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ เจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น เจ้าข้า”

“นั่นเพราะเหตุอะไร”

“เพราะเมื่อก่อน พวกดิฉันมิได้เห็นข้อนั้นดีด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า ‘กองวิญญาณ ๖ ของเรา ไม่เที่ยง แม้เพราะเหตุนี้’ เจ้าข้า”“สาธุ สาธุ น้องหญิงทั้งหลาย พระอริยสาวกผู้เห็นเรื่องนี้ด้วยปัญญา อันชอบตามความเป็นจริงย่อมมีความเห็นอย่างนี้แล”{๗๘๖} [๔๑๑] ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เปรียบเหมือนประทีปนํ้ามันส่องแสงอยู่ นํ้ามันก็ดี ไส้ก็ดี เปลวไฟก็ดี ตลอดถึงแสงสว่างก็ดี ล้วนไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ผู้ใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ประทีปน้ำมันที่กำลังส่องแสงอยู่โน้น น้ำมันก็ดี ไส้ก็ดี เปลวไฟก็ดี ล้วนไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา แต่ว่าแสงสว่างของประทีปนั้นแล เที่ยง ยั่งยืน เป็นไปติดต่อ ไม่มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา’ ผู้ที่กล่าวนั้นชื่อว่ากล่าวถูกต้องหรือหนอแล”“ไม่ถูกต้อง เจ้าข้า”

หน้า ๕๐๖

“นั่นเพราะเหตุอะไร

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะประทีปนํ้ามันที่ส่องแสงอยู่โน้น นํ้ามันก็ดี ไส้ก็ดี เปลวไฟก็ดี ล้วนไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา แสงสว่างของประทีปนั้นก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดาเช่นกัน”

{๗๘๗} “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล บุคคลใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อายตนะภายใน ๖ ของเราไม่เที่ยง แต่เราอาศัยอายตนะภายในเสวยเวทนาใด ที่เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม เวทนานั้น เที่ยง ยั่งยืน เป็นไปติดต่อ แต่ไม่แปรปรวนไปเป็นธรรมดา’ บุคคลผู้กล่าวอย่างนั้นชื่อว่ากล่าวถูกต้องหรือหนอแล”

“ไม่ถูกต้อง เจ้าข้า”

“นั่นเพราะเหตุอะไร”

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเวทนาที่เกิดแต่อายตนะภายในนั้น ๆ อาศัยปัจจัยที่เกิดแต่อายตนะภายในนั้น ๆ จึงเกิดขึ้นได้ เพราะปัจจัยที่เกิดแต่อายตนะภายในนั้น ๆ ดับ เวทนาที่เกิดแต่อายตนะภายในนั้น ๆ จึงดับ”

“สาธุ สาธุ น้องหญิงทั้งหลาย พระอริยสาวกผู้เห็นเรื่องนี้ด้วยปัญญา อันชอบตามความเป็นจริงย่อมมีความเห็นอย่างนี้แล”

{๗๘๘} [๔๑๒] “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้ใหญ่ประเภทยืนต้นที่มีแก่น รากก็ดี ลำต้นก็ดี กิ่งและใบก็ดี ตลอดจนเงาก็ดี ล้วนไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ต้นไม้ใหญ่ประเภทยืนต้นที่มีแก่น รากก็ดี ลำต้นก็ดี กิ่งและใบก็ดี ล้วนไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา’ แต่ว่าเงาของต้นไม้นั้นแลเที่ยง ยั่งยืน เป็นไปติดต่อ ไม่มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา’ ผู้ที่กล่าวอย่างนั้น ชื่อว่ากล่าวถูกต้องหรือหนอแล”“ไม่ถูกต้อง เจ้าข้า”

หน้า ๕๐๗

“นั่นเพราะเหตุอะไร”

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะต้นไม้ใหญ่ประเภทยืนต้นที่มีแก่น รากก็ดี ลำต้นก็ดี กิ่งและใบก็ดี ล้วนไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา เงาของต้นไม้ก็ต้องไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดาเช่นกัน”

{๗๘๙} “ฉันนั้นเหมือนกันแล น้องหญิงทั้งหลาย บุคคลใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อายตนะภายนอก ๖ ของเราไม่เที่ยง แต่เราอาศัยอายตนะภายนอกเสวยเวทนาใด ที่เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม เวทนานั้น เที่ยง ยั่งยืน เป็นไปติดต่อแต่ไม่แปรปรวนไปเป็นธรรมดา บุคคลผู้กล่าว นั้นชื่อว่ากล่าวถูกต้องหรือหนอแล”

“ไม่ถูกต้อง เจ้าข้า”

“นั่นเพราะเหตุอะไร”

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเวทนาที่เกิดแต่อายตนะภายนอกนั้น ๆ อาศัย ปัจจัยที่เกิดแต่อายตนะภายนอกนั้น ๆ จึงเกิดขึ้นได้ เพราะปัจจัยที่เกิดแต่ อายตนะภายนอกนั้น ๆ ดับ เวทนาที่เกิดแต่อายตนะภายนอกนั้น ๆ จึงดับ”

“สาธุ สาธุ น้องหญิงทั้งหลาย พระอริยสาวกผู้เห็นเรื่องนี้ด้วยปัญญา อันชอบตามความเป็นจริงย่อมมีความเห็นอย่างนี้แล

{๗๙๐} [๔๑๓] ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนฆ่าโคหรือลูกมือของ คนฆ่าโคผู้ชำนาญฆ่าแม่โคแล้วใช้มีดสำหรับแล่โคอันคมกริบชำแหละโค แยกส่วนเนื้อข้างใน แยกส่วนหนังข้างนอกไว้ ในส่วนเนื้อนั้น ส่วนใดเป็นเนื้อสัน เส้นเอ็น เครื่องรัดรึง ก็ใช้มีดสำหรับแล่โคอันคมกริบชำแหละเชือดเฉือนส่วน นั้น ๆ ครั้นชำแหละเชือดเฉือนแล้ว เลาะส่วนหนังนอกออกเอาหนังนั่นแหละคลุมแม่โคนั้นไว้แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘แม่โคตัวนี้ประกอบด้วยหนังผืนนี้เหมือนอย่างเดิมนั่นเอง’ ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย คนฆ่าโคหรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้กล่าวอย่างนั้นชื่อว่ากล่าวถูกต้องหรือหนอแล”“ไม่ถูกต้อง เจ้าข้า”

หน้า ๕๐๘

“นั่นเพราะเหตุอะไร”

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะคนฆ่าโคหรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้ชำนาญโน้นฆ่าแม่โคแล้วใช้มีดสำหรับแล่โคอันคมกริบชำแหละโค แยกส่วนเนื้อข้างใน แยกส่วนหนังข้างนอกไว้ ในส่วนเนื้อนั้น ส่วนใดเป็นเนื้อสัน เส้นเอ็น เครื่องรัดรึง ก็ใช้มีดสำหรับแล่โคอันคมกริบชำแหละเชือดเฉือนส่วนนั้น ๆ ครั้นชำแหละเชือดเฉือนแล้ว เลาะส่วนหนังนอกออก เอาหนังนั่นแหละคลุมแม่โคนั้นไว้ แม้เขาจะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘แม้โคตัวนี้ประกอบด้วยหนังผืนนี้เหมือนอย่างเดิมนั่นเอง’ ก็จริง ถึงกระนั้นแล แม่โคนั้นก็แยกกันแล้วจากหนังผืนนั้น”{๗๙๑} “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เราเปรียบอุปมานี้เพื่อให้เข้าใจเนื้อความชัดเนื้อความในอุปมานั้นมีดังต่อไปนี้

ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย ข้อว่า ส่วนเนื้อข้างใน นั้นเป็นชื่อของอายตนะภายใน ๖

ข้อว่า ส่วนหนังข้างนอก นั้นเป็นชื่อของอายตนะภายนอก ๖

ข้อว่า เนื้อสัน เส้นเอ็น เครื่องรัดรึง นั้นเป็นชื่อของนันทิราคะ

ข้อว่า มีดสำหรับแล่โคอันคมกริบ นั้นเป็นชื่อของอริยปัญญาซึ่งใช้ชำแหละเชือดเฉือนกิเลสในภายใน สังโยชน์ในภายใน เครื่องผูกในภายใน

เรื่องโพชฌงค์ ๗

{๗๙๒} [๔๑๔] ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย โพชฌงค์ที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว เป็นเหตุให้เข้าถึงเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้นี้มีอยู่ ๗ ประการ โพชฌงค์ ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้

หน้า ๕๐๙

๑. ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน

๒. ย่อมเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ...

๓. ย่อมเจริญวิริยสัมโพชฌงค์ ...

๔. ย่อมเจริญปีติสัมโพชฌงค์ ...

๕. ย่อมเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ...

๖. ย่อมเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ ...

๗. ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสลัดทิ้ง

ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย เหล่านี้แลคือโพชฌงค์ ๗ ที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว เป็นเหตุให้เข้าถึงเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้”{๗๙๓} [๔๑๕] ครั้นท่านพระนันทกะกล่าวสอนภิกษุณีเหล่านั้นด้วยโอวาทนี้แล้ว จึงส่งกลับด้วยคำว่า “ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พวกท่านจงไปเถิด สมควรแก่เวลาแล้ว”

ลำดับนั้น ภิกษุณีเหล่านั้นยินดีอนุโมทนาภาษิตของท่านพระนันทกะ แล้วลุกจากอาสนะ กราบท่านพระนันทกะ ทำประทักษิณแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ยืนเรียบร้อยแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุณีทั้งหลาย พวกเธอจงไปเถิด สมควรแก่เวลาแล้ว” ต่อจากนั้น ภิกษุณีเหล่านั้นได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วหลีกไป{๗๙๔} ครั้งนั้นแล เมื่อภิกษุณีเหล่านั้นหลีกไปแล้วไม่นาน พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในทุกวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำนั้น คนเป็นอันมากย่อมไม่มีความเคลือบแคลงหรือสงสัยว่า ‘ดวงจันทร์พร่องหรือ

หน้า ๕๑๐

เต็มหนอ’ แต่แท้ที่จริง ดวงจันทร์ก็เต็มอยู่ทีเดียว ฉันใด ภิกษุณีเหล่านั้นย่อมเป็นผู้ชื่นชมธรรมเทศนาของนันทกะด้วย ทั้งมีความดำริบริบูรณ์แล้วด้วย ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุณีทั้ง ๕๐๐ รูปนั้น ภิกษุรูปที่บรรลุท้ายสุดก็เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้แน่ที่จะตรัสรู้ในเบื้องหน้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชม พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ นันทโกวาทสูตรที่ ๔

๕. จูฬราหุโลวาทสูตร

ว่าด้วยทรงประทานพระโอวาทแก่พระราหุล สูตรเล็ก

{๗๙๕} [๔๑๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนี่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหลีกเร้นประทับอยู่ในที่รโหฐาน ได้เกิดพระปริวิตกขึ้นอย่างนี้ว่า “ราหุลมีธรรมที่บ่มวิมุตติแก่กล้าแล้วแล ถ้ากระไร เราพึงแนะนำราหุลในธรรมเป็นที่สิ้นอาสวะสูงขึ้นไป”

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ธรรมที่บ่มวิมุตติ ในที่นี้หมายถึงธรรม ๑๕ ประการที่เป็นเหตุให้อินทรียธรรม ๕ มีสัทธินทรีย์เป็นต้น บริสุทธิ์ กล่าวคือ สัทธินทรีย์ย่อมบริสูทธิ์ เมื่อ (๑) หลีกเว้นผู้ไม่มีศรัทธา (๒) คบหาผู้มีศรัทธา (๓) พิจารณาสัมปสาทนียสูตร วิริยินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ เมื่อ (๔) หลีกเว้นผู้เกียจคร้าน (๕) คบหาผู้ระดมความเพียร (๖) พิจารณาสัมมัปปธาน ๔ สตินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ เมื่อ (๗) หลีกเว้นผู้หลงลืมสติ (๘) คบหาผู้มีสติมั่นคง (๙) พิจารณาสติปัฏฐาน ๔ สมาธินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ เมื่อ (๑๐) หลีกเว้นผู้มีจิตฟุ้งซ่าน (๑๑) คบหาผู้มีจิตเป็นสมาธิ (๑๒) พิจารณาฌานและวิโมกข์ ปัญญินทรีย์