พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย · อนุปทวรรค
๗. มหาจัตตารีสกสูตร
เล่ม ๑๔ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๕๒–๒๘๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๗/๑๐ ในอนุปทวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ อนุปทวรรค มหาจัตตารีสกสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๔ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๔ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๒ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๔)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๔ หน้า ๑๙๕–๒๐๕
๗. มหาจัตตารีสกสูตร
ว่าด้วยโลกิยมรรคและโลกุตตรมรรค
{๒๕๒} [๑๓๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว
{๒๕๓} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอริยสัมมาสมาธิที่มีเหตุปัจจัยมีองค์ประกอบแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังสัมมาสมาธินั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “อย่างนั้นก็ดี พระพุทธเจ้าข้า”
องค์ประกอบของอริยสมาธิ ๗
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อริยสัมมาสมาธิที่มีเหตุปัจจัย มีองค์ประกอบ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตเตกัคคตาอันห้อมล้อมด้วยองค์ประกอบ ๗ ประการเหล่านี้แล เรียกว่า ‘อริยสัมมาสมาธิที่ ‘มีเหตุปัจจัย’ บ้าง ‘มีองค์ประกอบ’ บ้าง{๒๕๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาองค์ประกอบ ๗ ประการนั้น สัมมาทิฏฐิจัดเป็นประธาน ก็สัมมาทิฏฐิเป็นประธานอย่างไร คือ ภิกษุย่อมรู้มิจฉาทิฏฐิว่าเป็นความเห็นผิด ย่อมรู้สัมมาทิฎฐิว่าเป็นความเห็นชอบ ความรู้ของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาทิฏฐิ
- ๑อริยสัมมาสมาธิ หมายถึงสมาธิในองค์มรรค ซึ่งปราศจากโทษคือเป็นโลกุตตระ (ม.อุ.อ. ๙๒)
มิจฉาทิฏฐิ ๑๐
{๒๕๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็มิจฉาทิฏฐิเป็นไฉน คือ ความเห็นดังนี้ว่า ‘ทานที่บุคคลให้แล้วไม่มีผลจริง ๑ การบูชาไม่มีผลจริง ๑ การเซ่นสรวงไม่มีผลจริง ๑ ผลวิบากของกรรมที่บุคคลทำดีหรือทำชั่วไม่มีจริง ๑ โลกนี้ไม่มีจริง ๑ โลกหน้าไม่มีจริง ๑ มารดาไม่มีคุณจริง ๑ บิดาไม่มีคุณจริง ๑ โอปปาติกสัตว์ไม่มีจริง ๑ สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบ ปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้ด้วย ไม่มีในโลก ๑’ นี้เป็นมิจฉาทิฏฐิ
สัมมาทิฏฐิ ๒
{๒๕๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาทิฏฐิเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสัมมาทิฏฐิไว้ ๒ อย่าง คือ สัมมาทิฏฐิอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกาย ๑ สัมมาทิฏฐิอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนโลกุตตระ เป็นองค์มรรค ๑
{๒๕๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมาทิฏฐิอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกายเป็นไฉน คือ ความเห็นดังนี้ว่า ‘ทานที่บุคคลให้แล้วมีผลจริง ๑ การบูชามีผลจริง ๑ การเซ่นสรวงมีผลจริง ๑ ผลวิบากของกรรมที่บุคคลทำดีหรือทำชั่วมีจริง ๑ โลกนี้มีจริง ๑ โลกหน้ามีจริง ๑ มารดามีคุณจริง ๑ บิดามีคุณจริง ๑ โอปปาติกสัตว์มีจริง ๑ สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบ ปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้ด้วย มีอยู่จริงในโลก ๑’ นี้เป็นสัมมาทิฏฐิอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญให้ผลแก่ร่างกาย{๒๕๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาทิฏฐิอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนโลกุตตระ เป็นองค์มรรคเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปัญญา ปัญญินทรีย์์ ปัญญาพละ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ความเห็นชอบ องค์แห่งมรรคของภิกษุผู้
มีจิตไกลจากข้าศึก มีจิตหาอาสวะมิได้ พรั่งพร้อมด้วยอริยมรรค เจริญอริยมรรคอยู่ นี้แลเป็นสัมมาทิฏฐิอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนโลกุตตระ เป็นองค์มรรค
ภิกษุนั้นย่อมพยายามเพื่อละมิจฉาทิฏฐิ เพื่อบรรลุสัมมาทิฏฐิ ความพยายามของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาวายามะ
ภิกษุนั้นย่อมมีสติละมิจฉาทิฎฐิได้ มีสติบรรลุสัมมาทิฏฐิอยู่ สติของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาสติ
ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๓ ประการเหล่านี้ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาวายามะ สัมมาสติ ย่อมห้อมล้อมคล้อยตามสัมมาทิฏฐิของภิกษุนั้น
สัมมาทิฎฐิเป็นประธานอย่างไร
{๒๕๙} [๑๓๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาองค์ประกอบ ๗ ประการนั้น สัมมาทิฏฐิจัดเป็นประธาน ก็สัมมาทิฏฐิเป็นประธานอย่างไร คือ ภิกษุรู้มิจฉาสังกัปปะว่าเป็นความดำริผิด รู้สัมมาสังกัปปะว่าเป็นความดำริชอบ ความรู้ของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ
มิจฉาสังกัปปะ
{๒๖๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็มิจฉาสังกัปปะเป็นไฉน คือ. ความดำริในกาม ความดำริในพยาบาท ความดำริในความเบียดเบียน นี้เป็นมิจฉาสังกัปปะ
สัมมาสังกัปปะ ๒
{๒๖๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาสังกัปปะเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสัมมาสังกัปปะไว้ ๒ อย่าง คือ สัมมาสังกัปปะอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกาย ๑ สัมมาสังกัปปะอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนโลกุตตระ เป็นองค์มรรค ๑
{๒๖๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาสังกัปปะอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกายเป็นไฉน คือ ความดำริในเนกขัมมะ ความดำริในความไม่พยาบาท ความดำริในความไม่เบียดเบียน นี้เป็นสัมมาสังกัปปะอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกาย
{๒๖๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาสังกัปปะอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะเป็นส่วนโลกุตตระ เป็นองค์มรรค เป็นไฉน คือ ความตรึก ความวิตก ความดำริ ความแน่วแน่ ความแนบแน่น ความปักใจ การปรุงแต่งคำของภิกษุผู้มีจิตไกลจากข้าศึก มีจิตหาอาสวะมิได้ พรั่งพร้อมด้วยอริยมรรค เจริญอริยมรรคอยู่ นี้แลเป็นสัมมาสังกัปปะอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนแห่งโลกุตตระ เป็นองค์มรรคภิกษุนั้นย่อมพยายามเพื่อละมิจฉาสังกัปปะ เพื่อบรรลุสัมมาสังกัปปะ ความพยายามของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาวายามะ
ภิกษุนั้นย่อมมีสติละมิจฉาสังกัปปะได้ มีสติบรรลุสัมมาสังกัปปะอยู่ สติของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาสติ
ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๓ ประการเหล่านี้ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาวายามะ สัมมาสติ ย่อมห้อมล้อมคล้อยตามสัมมาสังกัปปะของภิกษุนั้น
{๒๖๔} [๑๓๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาองค์ประกอบ ๗ ประการนั้น สัมมาทิฏฐิจัดเป็นประธาน ก็สัมมาทิฏฐิย่อมเป็นประธานอย่างไร คือ ภิกษุรู้มิจฉาวาจาว่าเป็นวาจาผิด รู้สัมมาวาจาว่าเป็นวาจาชอบ ความรู้ของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาทิฏฐิ
มิจฉาวาจา
{๒๖๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็มิจฉาวาจาเป็นไฉน คือ พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ นี้เป็นมิจฉาวาจา
สัมมาวาจา ๒
{๒๖๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาวาจาเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสัมมาวาจาไว้ ๒ อย่าง คือ สัมมาวาจาอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกาย ๑ สัมมาวาจาอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนโลกุตตระ เป็นองค์มรรค ๑
{๒๖๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาวาจาอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกายเป็นไฉน คือ เจตนางดเว้นจากการพูดเท็จ เจตนางดเว้นจากการพูดส่อเสียด เจตนางดเว้นจากการพูดคำหยาบ เจตนางดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ นี้เป็นสัมมาวาจาอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกาย{๒๖๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาวาจาอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนโลกุตตระ เป็นองค์มรรคเป็นไฉน คือ การงด การเว้น การเว้นขาดเจตนางดเว้นจากวจีทุจริต ๔ ของภิกษุผู้มีจิตไกลจากข้าศึก มีจิตหาอาสวะมิได้ พรั่งพร้อมด้วยอริยมรรค เจริญอริยมรรคอยู่ นี้แลเป็นสัมมาวาจาอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนโลกุตตระ เป็นองค์มรรคภิกษุย่อมพยายามเพื่อละมิจฉาวาจา เพื่อบรรลุสัมมาวาจาอยู่ ความพยายามของเธอนั้นจัดป็นสัมมาวายามะ
ภิกษุนั้นย่อมมีสติละมิจฉาวาจาได้ มีสติบรรลุสัมมาวาจาอยู่ สติของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาสติ
ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๓ ประการเหล่านี้ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาวายามะ สัมมาสติ ย่อมห้อมล้อมคล้อยตามสัมมาวาจาของภิกษุนั้น
{๒๖๙} [๑๓๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลายบรรดาองค์ประกอบ ๗ ประการนั้น สัมมาทิฏฐิจัดเป็นประธาน ก็สัมมาทิฏฐิย่อมเป็นประธานอย่างไร คือ ภิกษุรู้มิจฉากัมมันตะว่าเป็นการงานผิด รู้สัมมากัมมันตะว่าเป็นการงานชอบ ความรู้ของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาทิฏฐิ
มิจฉากัมมันตะ
{๒๗๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็มิจฉากัมมันตะเป็นไฉน คือ การฆ่าสัตว์ การลักทรัพย์ การประพฤติผิดในกาม นี้จัดเป็นมิจฉากัมมันตะ
สัมมากัมมันตะ ๒
{๒๗๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมากัมมันตะเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสัมมากัมมันตะไว้ ๒ อย่าง คือ สัมมากัมมันตะอันป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกาย ๑ สัมมากัมมันตะอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนแห่งโลกุตตระ เป็นองค์มรรค ๑
{๒๗๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมากัมมันตะอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกายเป็นไฉน คือ เจตนางดเว้นจากการฆ่าสัตว์ เจตนางดเว้นจากการลักทรัพย์ เจตนางดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม นี้จัดเป็นสัมมากัมมันตะอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกาย{๒๗๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมากัมมันตะอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะเป็นส่วนแห่งโลกุตตระ เป็นองค์มรรคเป็นไฉน คือ การงด การเว้น การเว้นขาด เจตนางดเว้นจากกายทุจริต ๓ ของภิกษุผู้มีจิตไกลจากข้าศึก มีจิตหาอาสวะมิได้ พรั่งพร้อมด้วยอริยมรรค เจริญอริยมรรคอยู่ นี้แลจัดเป็นสัมมากัมมันตะอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนแห่งโลกุตตระ เป็นองค์มรรคภิกษุนั้นย่อมพยายามเพื่อละมิจฉากัมมันตะ เพื่อบรรลุสัมมากัมมันตะอยู่ ความพยายามของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาวายามะ
ภิกษุนั้นย่อมมีสติละมิจฉากัมมันตะได้ มีสติ บรรลุสัมมากัมมันตะอยู่ สติของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาสติ
ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๓ ประการเหล่านี้ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาวายามะ สัมมาสติ ย่อมห้อมล้อมคล้อยตามสัมมากัมมันตะของภิกษุนั้น
{๒๗๔} [๑๔๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาองค์ประกอบ ๗ ประการนั้น สัมมาทิฏฐิจัดเป็นประธาน ก็สัมมาทิภฐิย่อมเป็นประธานอย่างไร คือ ภิกษุรู้มิจฉาอาชีวะว่าเป็นการเลี้ยงชีพผิด รู้สัมมาอาชีวะว่าเป็นการเลี้ยงชีพชอบ ความรู้ของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาทิฏฐิ
มิจฉาอาชีวะ
{๒๗๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็มิจฉาอาชีวะเป็นไฉน คือ การโกง การล่อลวง การตลบตะแลง การทำอุบายโกง การเอาลาภต่อลาภ นี้จัดเป็นมิจฉาอาชีวะ
สัมมาอาชีวะ ๒
{๒๗๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาอาชีวะเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสัมมาอาชีวะไว้ ๒ อย่าง คือ สัมมาอาชีวะอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกาย ๑ สัมมาอาชีวะอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนแห่งโลกุตตระ เป็นองค์มรรค ๑
{๒๗๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาอาชีวะอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกายเป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ย่อมละมิจฉาอาชีวะ เลี้ยงชีพด้วยสัมมาอาชีวะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้จัดเป็นสัมมาอาชีวะอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกาย
{๒๗๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาอาชีวะอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนแห่งโลกุตตระ เป็นองค์มรรคเป็นไฉน คือ การงด การเว้น การเว้นขาด เจตนางดเว้นจากมิจฉาอาชีวะ ของภิกษุผู้มีจิตไกลจากข้าศึก มีจิตหาอาสวะมิได้ พรั่งพร้อมด้วยอริยมรรค เจริญอริยมรรคอยู่ นี้แลจัดเป็นสัมมาอาชีวะอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนแห่งโลกุตตระ เป็นองค์มรรคภิกษุนั้นย่อมพยายามเพื่อละมิจฉาอาชีวะ เพื่อบรรลุสัมมาอาชีวะอยู่ ความพยายามของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาวายามะ
ภิกษุนั้นย่อมมีสติละมิจฉาอาชีวะได้ มีสติบรรลุสัมมาอาชีวะอยู่ สติของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาสติ
ธรรมที่ห้อมล้อมสัมมาอาชีวะ
ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๓ ประการเหล่านี้ คือ สัมมาทิฎฐิ สัมมาวายามะ สัมมาสติ ย่อมห้อมล้อมคล้อยตามสัมมาอาชีวะของภิกษุนั้น
{๒๗๙} [๑๔๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลายบรรดาองค์ประกอบ ๗ ประการนั้น สัมมาสังกัปปะย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาทิฏฐิ สัมมาวาจาย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาสังกัปปะ สัมมากัมมันตะย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาวาจา สัมมาอาชีวะย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมากัมมันตะ สัมมาวายามะย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาอาชีวะ สัมมาสติย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาวายามะ สัมมาสมาธิย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาสติ สัมมาญาณะย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาสมาธิ สัมมาวิมุตติย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาญาณะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเสขะผู้ประกอบด้วยองค์ประกอบ ๘ ประการ จึงเป็นพระอรหันต์ผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐ ด้วยประการฉะนี้แล{๒๘๐} [๑๔๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาองค์ประกอบ ๗ ประการนั้น มาทิฏฐิจัดเป็นประธาน ก็สัมมาทิฏฐิเป็นประธานอย่างไร คือ
เมื่อมีสัมมาทิฏฐิก็ทำลายมิจฉาทิฏฐิได้
บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาทิฏฐิย่อมเป็นอันทำลายมิจฉาทิฏฐิได้แล้ว ทั้งบาปอกุศลธรรมเป็นอเนกที่มีเพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัยนั้นก็เป็นอันบุคคลนั้น
- ๑พระเสขะ พระผู้ยังต้องศึกษาไตรสิกขา พระผู้ประกอบด้วยเสขธรรมมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ได้แก่พระอริยบุคคล ๗ เบื้องต้นในจำนวน ๘ (นัย วิ.อ. ๑/๒๕๗, อง.ทุก.อ. ๒/๓๔)
ทำลายได้แล้ว และกุศลธรรมเป็นอเนกย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์เพราะสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย
บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาสังกัปปะย่อมเป็นอันทำลายมิจฉาสังกัปปะได้...
บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาวาจาย่อมเป็นอันทำลายมิจฉาวาจาได้...
บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมากัมมันตะย่อมเป็นอันทำลายมิจฉากัมมันตะได้...
บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาอาชีวะย่อมเป็นอันทำลายมิจฉาอาชีวะได้...
บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาวายามะย่อมเป็นอันทำลายมิจฉาวายามะได้...
บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาสติย่อมเป็นอันทำลายมิจฉาสติได้...
บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาสมาธิย่อมเป็นอันทำลายมิจฉาสมาธิได้...
บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาญาณะย่อมเป็นอันทำลายมิจฉาญาณะได้...
บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาวิมุตติย่อมเป็นอันทำลายมิจฉาวิมุตติได้ ทั้ง บาปอกุศลธรรมเป็นอเนกซึ่งมีเพราะมิจฉาวิมุตติเป็นปัจจัยนั้นก็เป็นอันบุคคลนั้นทำลายได้แล้ว และกุศลธรรมเป็นอเนกย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์เพราะสัมมาวิมุตติเป็นปัจจัยดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการนี้แล เป็นอันเราประกาศธรรมบรรยายมหาจัตตารีสกะ ฝ่ายกุศล ๒๐ ฝ่ายอกุศล ๒๐ ซึ่งสมณพราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใคร ๆ ในโลกยังประกาศไม่ได้{๒๘๑} [๑๔๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์ผู้ใดผู้หนึ่งพึงสำคัญที่จะตำหนิหรือคัดค้านธรรมบรรยายมหาจัตตารีสกะนี้ การกล่าวตามเหตุที่มีเหตุผล ๑๐ ประการของสมณะหรือพราหมณ์ผู้นั้นย่อมถึงฐานะที่น่าตำหนิได้ในปัจจุบันทีเดียว คือ ถ้าท่านผู้เจริญตำหนิสัมมาทิฏฐิ เหล่าสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในมิจฉาทิฏฐิก็เป็นผู้ที่น่าบูชาน่าสรรเสริญสำหรับท่านผู้เจริญ
- ๑มหาจัตตารีสกะ ธรรมบรรยาย ๔๐ ข้ออันยิ่งใหญ่ หมายถึงธรรมบรรยายที่ประกาศธรรมจำนวน ๔๐ ข้อทั้งฝ่ายกุศลและฝ่ายอกุศลซึ่งชื่อว่ายิ่งใหญ่เพราะการให้ผลที่มาก (ม.อุ.อ. ๙๖)
ถ้าท่านผู้เจริญตำหนิสัมมาสังกัปปะ เหล่าสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในมิจฉาสังกัปปะก็เป็นผู้ที่น่าบูชาน่าสรรเสริญสำหรับท่านผู้เจริญ
ถ้าท่านผู้เจริญตำหนิสัมมาวาจา เหล่าสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในมิจฉาวาจาก็เป็นผู้ที่น่าบูชาน่าสรรเสริญสำหรับท่านผู้เจริญ
ถ้าท่านผู้เจริญตำหนิสัมมากัมมันตะ เหล่าสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในมิจฉากัมมันตะก็เป็นผู้ที่น่าบูชาน่าสรรเสริญสำหรับท่านผู้เจริญ
ถ้าท่านผู้เจริญตำหนิสัมมาอาชีวะ เหล่าสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในมิจฉาอาชีวะก็เป็นผู้ที่น่าบูชาน่าสรรเสริญสำหรับท่านผู้เจริญ
ถ้าท่านผู้เจริญตำหนิสัมมาวายามะ เหล่าสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในมิจฉาวายามะก็เป็นผู้ที่น่าบูชาน่าสรรเสริญสำหรับท่านผู้เจริญ
ถ้าท่านผู้เจริญตำหนิสัมมาสติ เหล่าสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในมิจฉาสติก็เป็นผู้ที่น่าบูชาน่าสรรเสริญสำหรับท่านผู้เจริญ
ถ้าท่านผู้เจริญตำหนิสัมมาสมาธิ เหล่าสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในมิจฉาสมาธิก็เป็นผู้ที่น่าบูชาน่าสรรเสริญสำหรับท่านผู้เจริญ
ถ้าท่านผู้เจริญตำหนิสัมมาญาณะ เหล่าสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในมิจฉาญาณะก็เป็นผู้ที่น่าบูชาน่าสรรเสริญสำหรับท่านผู้เจริญ
ถ้าท่านผู้เจริญตำหนิสัมมาวิมุตติ เหล่าสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในมิจฉาวิมุตติก็เป็นผู้ที่น่าบูชาน่าสรรเสริญสำหรับท่านผู้เจริญ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่งพึงสำคัญที่จะพึงตำหนิหรือคัดค้านธรรมบรรยายมหาจัตตารีสกะนี้ การกล่าวตามเหตุที่มีเหตุผล ๑๐ ประการของสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นยอมถึงฐานะที่น่าตำหนิได้ในปัจจุบันทีเดียว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้พวกวัสสะและพวกภัญญะ
- ๑พวกวัสสะและพวกภัญญะ หมายถึงชื่อของเจ้าลัทธิ ๒ คน (ม.อุ.อ. ๙๖-๙๗)
ชาวโอกกลชนบททั้งที่เป็นอเหตุกวาทะ อกิริยวาทะ นัตถิกวาทะ ก็ยังไม่กล้าที่จะตำหนิ ไม่กล้าคัดค้านธรรมบรรยายมหาจัตตารีสกะเลย นั่นเพราะเหตุอะไร เพราะกลัวถูกนินทา กลัวถูกว่าร้าย และกลัวแข่งดี”
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล
จบ มหาจัตตารีสกสูตรที่ ๗
๘. อานาปานัสสติสูตร
ว่าด้วยการเจริญอานาปานสติ
{๒๘๒} [๑๔๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดา ในบุพพาราม ใกล้พระนครสาวัตถี พร้อมด้วยพระสาวกผู้เป็นเถระมีชื่อเสียงหลายรูปด้วยกัน เช่น ท่านพระสารีบุตร ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ท่านพระมหากัสสปะ ท่านพระมหากัจจายนะ ท่านพระมหาโกฏฐิตะ ท่านพระมหากัปปินะ ท่านพระมหาจุนทะ ท่านพระอนุรทธะ ท่านพระเรวตะ ท่านพระอานนท์ และพระสาวกผู้เป็นเถระมีชื่อเสียงอื่น ๆก็สมัยนั้นแล พระเถระทั้งหลายช่วยกันโอวาทพร่ำสอนพวกภิกษุนวกะกัน คือ พระเถระบางพวกโอวาทพรํ่าสอนภิกษุ ๑๐ รูปบ้าง บางพวกโอวาทพร่ำสอน ๒๐ รูปบ้าง บางพวกโอวาทพรํ่าสอน ๓๐ รูปบ้าง บางพวก
- ๑อเหตุกวาทะ หมายถึงผู้มีลัทธิว่าไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัยเพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เป็นต้น อกิริยวาทะ หมายถึงผู้มีลัทธิปฏิเสธกรรมว่าเมื่อทำบาป บาปก็ไม่เป็นอันทำ เป็นต้น นัตถิกวาทะ หมายถึงผู้มีลัทธิว่าทานที่ให้แล้วย่อมไม่มีผล เป็นต้น (ม.อุ.อ. ๙๗)
- ๒โอวาทพรํ่าสอน หมายถึงช่วยกันสงเคราะห์ด้วยอามิสและธรรม แล้วจึงโอวาทพร่ำสอนในเรื่องที่เกี่ยวกับกัมมัฏฐาน (ม.อุ.อ. ๙๘)
จบ ๗. มหาจัตตารีสกสูตร