arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย · อนุปทวรรค

๗. มหาจัตตารีสกสูตร

เล่ม ๑๔

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๕๒–๒๘๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๗/๑๐ ในอนุปทวรรคมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ อนุปทวรรค มหาจัตตารีสกสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๔ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๔ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๒ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๔)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๔ หน้า ๑๙๕–๒๐๕

หน้า ๑๙๕

๗. มหาจัตตารีสกสูตร

ว่าด้วยโลกิยมรรคและโลกุตตรมรรค

{๒๕๒} [๑๓๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

{๒๕๓} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอริยสัมมาสมาธิที่มีเหตุปัจจัยมีองค์ประกอบแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังสัมมาสมาธินั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “อย่างนั้นก็ดี พระพุทธเจ้าข้า”

องค์ประกอบของอริยสมาธิ ๗

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อริยสัมมาสมาธิที่มีเหตุปัจจัย มีองค์ประกอบ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตเตกัคคตาอันห้อมล้อมด้วยองค์ประกอบ ๗ ประการเหล่านี้แล เรียกว่า ‘อริยสัมมาสมาธิที่ ‘มีเหตุปัจจัย’ บ้าง ‘มีองค์ประกอบ’ บ้าง{๒๕๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาองค์ประกอบ ๗ ประการนั้น สัมมาทิฏฐิจัดเป็นประธาน ก็สัมมาทิฏฐิเป็นประธานอย่างไร คือ ภิกษุย่อมรู้มิจฉาทิฏฐิว่าเป็นความเห็นผิด ย่อมรู้สัมมาทิฎฐิว่าเป็นความเห็นชอบ ความรู้ของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาทิฏฐิ

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑อริยสัมมาสมาธิ หมายถึงสมาธิในองค์มรรค ซึ่งปราศจากโทษคือเป็นโลกุตตระ (ม.อุ.อ. ๙๒)
หน้า ๑๙๖

มิจฉาทิฏฐิ ๑๐

{๒๕๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็มิจฉาทิฏฐิเป็นไฉน คือ ความเห็นดังนี้ว่า ‘ทานที่บุคคลให้แล้วไม่มีผลจริง ๑ การบูชาไม่มีผลจริง ๑ การเซ่นสรวงไม่มีผลจริง ๑ ผลวิบากของกรรมที่บุคคลทำดีหรือทำชั่วไม่มีจริง ๑ โลกนี้ไม่มีจริง ๑ โลกหน้าไม่มีจริง ๑ มารดาไม่มีคุณจริง ๑ บิดาไม่มีคุณจริง ๑ โอปปาติกสัตว์ไม่มีจริง ๑ สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบ ปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้ด้วย ไม่มีในโลก ๑’ นี้เป็นมิจฉาทิฏฐิ

สัมมาทิฏฐิ ๒

{๒๕๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาทิฏฐิเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสัมมาทิฏฐิไว้ ๒ อย่าง คือ สัมมาทิฏฐิอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกาย ๑ สัมมาทิฏฐิอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนโลกุตตระ เป็นองค์มรรค ๑

{๒๕๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมาทิฏฐิอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกายเป็นไฉน คือ ความเห็นดังนี้ว่า ‘ทานที่บุคคลให้แล้วมีผลจริง ๑ การบูชามีผลจริง ๑ การเซ่นสรวงมีผลจริง ๑ ผลวิบากของกรรมที่บุคคลทำดีหรือทำชั่วมีจริง ๑ โลกนี้มีจริง ๑ โลกหน้ามีจริง ๑ มารดามีคุณจริง ๑ บิดามีคุณจริง ๑ โอปปาติกสัตว์มีจริง ๑ สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบ ปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้ด้วย มีอยู่จริงในโลก ๑’ นี้เป็นสัมมาทิฏฐิอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญให้ผลแก่ร่างกาย{๒๕๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาทิฏฐิอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนโลกุตตระ เป็นองค์มรรคเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปัญญา ปัญญินทรีย์์ ปัญญาพละ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ความเห็นชอบ องค์แห่งมรรคของภิกษุผู้

หน้า ๑๙๗

มีจิตไกลจากข้าศึก มีจิตหาอาสวะมิได้ พรั่งพร้อมด้วยอริยมรรค เจริญอริยมรรคอยู่ นี้แลเป็นสัมมาทิฏฐิอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนโลกุตตระ เป็นองค์มรรค

ภิกษุนั้นย่อมพยายามเพื่อละมิจฉาทิฏฐิ เพื่อบรรลุสัมมาทิฏฐิ ความพยายามของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาวายามะ

ภิกษุนั้นย่อมมีสติละมิจฉาทิฎฐิได้ มีสติบรรลุสัมมาทิฏฐิอยู่ สติของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาสติ

ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๓ ประการเหล่านี้ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาวายามะ สัมมาสติ ย่อมห้อมล้อมคล้อยตามสัมมาทิฏฐิของภิกษุนั้น

สัมมาทิฎฐิเป็นประธานอย่างไร

{๒๕๙} [๑๓๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาองค์ประกอบ ๗ ประการนั้น สัมมาทิฏฐิจัดเป็นประธาน ก็สัมมาทิฏฐิเป็นประธานอย่างไร คือ ภิกษุรู้มิจฉาสังกัปปะว่าเป็นความดำริผิด รู้สัมมาสังกัปปะว่าเป็นความดำริชอบ ความรู้ของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ

มิจฉาสังกัปปะ

{๒๖๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็มิจฉาสังกัปปะเป็นไฉน คือ. ความดำริในกาม ความดำริในพยาบาท ความดำริในความเบียดเบียน นี้เป็นมิจฉาสังกัปปะ

สัมมาสังกัปปะ ๒

{๒๖๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาสังกัปปะเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสัมมาสังกัปปะไว้ ๒ อย่าง คือ สัมมาสังกัปปะอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกาย ๑ สัมมาสังกัปปะอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนโลกุตตระ เป็นองค์มรรค ๑

หน้า ๑๙๘

{๒๖๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาสังกัปปะอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกายเป็นไฉน คือ ความดำริในเนกขัมมะ ความดำริในความไม่พยาบาท ความดำริในความไม่เบียดเบียน นี้เป็นสัมมาสังกัปปะอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกาย

{๒๖๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาสังกัปปะอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะเป็นส่วนโลกุตตระ เป็นองค์มรรค เป็นไฉน คือ ความตรึก ความวิตก ความดำริ ความแน่วแน่ ความแนบแน่น ความปักใจ การปรุงแต่งคำของภิกษุผู้มีจิตไกลจากข้าศึก มีจิตหาอาสวะมิได้ พรั่งพร้อมด้วยอริยมรรค เจริญอริยมรรคอยู่ นี้แลเป็นสัมมาสังกัปปะอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนแห่งโลกุตตระ เป็นองค์มรรคภิกษุนั้นย่อมพยายามเพื่อละมิจฉาสังกัปปะ เพื่อบรรลุสัมมาสังกัปปะ ความพยายามของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาวายามะ

ภิกษุนั้นย่อมมีสติละมิจฉาสังกัปปะได้ มีสติบรรลุสัมมาสังกัปปะอยู่ สติของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาสติ

ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๓ ประการเหล่านี้ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาวายามะ สัมมาสติ ย่อมห้อมล้อมคล้อยตามสัมมาสังกัปปะของภิกษุนั้น

{๒๖๔} [๑๓๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาองค์ประกอบ ๗ ประการนั้น สัมมาทิฏฐิจัดเป็นประธาน ก็สัมมาทิฏฐิย่อมเป็นประธานอย่างไร คือ ภิกษุรู้มิจฉาวาจาว่าเป็นวาจาผิด รู้สัมมาวาจาว่าเป็นวาจาชอบ ความรู้ของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาทิฏฐิ

มิจฉาวาจา

{๒๖๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็มิจฉาวาจาเป็นไฉน คือ พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ นี้เป็นมิจฉาวาจา

หน้า ๑๙๙

สัมมาวาจา ๒

{๒๖๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาวาจาเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสัมมาวาจาไว้ ๒ อย่าง คือ สัมมาวาจาอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกาย ๑ สัมมาวาจาอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนโลกุตตระ เป็นองค์มรรค ๑

{๒๖๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาวาจาอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกายเป็นไฉน คือ เจตนางดเว้นจากการพูดเท็จ เจตนางดเว้นจากการพูดส่อเสียด เจตนางดเว้นจากการพูดคำหยาบ เจตนางดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ นี้เป็นสัมมาวาจาอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกาย{๒๖๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาวาจาอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนโลกุตตระ เป็นองค์มรรคเป็นไฉน คือ การงด การเว้น การเว้นขาดเจตนางดเว้นจากวจีทุจริต ๔ ของภิกษุผู้มีจิตไกลจากข้าศึก มีจิตหาอาสวะมิได้ พรั่งพร้อมด้วยอริยมรรค เจริญอริยมรรคอยู่ นี้แลเป็นสัมมาวาจาอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนโลกุตตระ เป็นองค์มรรคภิกษุย่อมพยายามเพื่อละมิจฉาวาจา เพื่อบรรลุสัมมาวาจาอยู่ ความพยายามของเธอนั้นจัดป็นสัมมาวายามะ

ภิกษุนั้นย่อมมีสติละมิจฉาวาจาได้ มีสติบรรลุสัมมาวาจาอยู่ สติของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาสติ

ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๓ ประการเหล่านี้ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาวายามะ สัมมาสติ ย่อมห้อมล้อมคล้อยตามสัมมาวาจาของภิกษุนั้น

{๒๖๙} [๑๓๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลายบรรดาองค์ประกอบ ๗ ประการนั้น สัมมาทิฏฐิจัดเป็นประธาน ก็สัมมาทิฏฐิย่อมเป็นประธานอย่างไร คือ ภิกษุรู้มิจฉากัมมันตะว่าเป็นการงานผิด รู้สัมมากัมมันตะว่าเป็นการงานชอบ ความรู้ของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาทิฏฐิ

หน้า ๒๐๐

มิจฉากัมมันตะ

{๒๗๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็มิจฉากัมมันตะเป็นไฉน คือ การฆ่าสัตว์ การลักทรัพย์ การประพฤติผิดในกาม นี้จัดเป็นมิจฉากัมมันตะ

สัมมากัมมันตะ ๒

{๒๗๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมากัมมันตะเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสัมมากัมมันตะไว้ ๒ อย่าง คือ สัมมากัมมันตะอันป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกาย ๑ สัมมากัมมันตะอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนแห่งโลกุตตระ เป็นองค์มรรค ๑

{๒๗๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมากัมมันตะอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกายเป็นไฉน คือ เจตนางดเว้นจากการฆ่าสัตว์ เจตนางดเว้นจากการลักทรัพย์ เจตนางดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม นี้จัดเป็นสัมมากัมมันตะอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกาย{๒๗๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมากัมมันตะอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะเป็นส่วนแห่งโลกุตตระ เป็นองค์มรรคเป็นไฉน คือ การงด การเว้น การเว้นขาด เจตนางดเว้นจากกายทุจริต ๓ ของภิกษุผู้มีจิตไกลจากข้าศึก มีจิตหาอาสวะมิได้ พรั่งพร้อมด้วยอริยมรรค เจริญอริยมรรคอยู่ นี้แลจัดเป็นสัมมากัมมันตะอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนแห่งโลกุตตระ เป็นองค์มรรคภิกษุนั้นย่อมพยายามเพื่อละมิจฉากัมมันตะ เพื่อบรรลุสัมมากัมมันตะอยู่ ความพยายามของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาวายามะ

ภิกษุนั้นย่อมมีสติละมิจฉากัมมันตะได้ มีสติ บรรลุสัมมากัมมันตะอยู่ สติของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาสติ

ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๓ ประการเหล่านี้ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาวายามะ สัมมาสติ ย่อมห้อมล้อมคล้อยตามสัมมากัมมันตะของภิกษุนั้น

หน้า ๒๐๑

{๒๗๔} [๑๔๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาองค์ประกอบ ๗ ประการนั้น สัมมาทิฏฐิจัดเป็นประธาน ก็สัมมาทิภฐิย่อมเป็นประธานอย่างไร คือ ภิกษุรู้มิจฉาอาชีวะว่าเป็นการเลี้ยงชีพผิด รู้สัมมาอาชีวะว่าเป็นการเลี้ยงชีพชอบ ความรู้ของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาทิฏฐิ

มิจฉาอาชีวะ

{๒๗๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็มิจฉาอาชีวะเป็นไฉน คือ การโกง การล่อลวง การตลบตะแลง การทำอุบายโกง การเอาลาภต่อลาภ นี้จัดเป็นมิจฉาอาชีวะ

สัมมาอาชีวะ ๒

{๒๗๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาอาชีวะเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสัมมาอาชีวะไว้ ๒ อย่าง คือ สัมมาอาชีวะอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกาย ๑ สัมมาอาชีวะอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนแห่งโลกุตตระ เป็นองค์มรรค ๑

{๒๗๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาอาชีวะอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกายเป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ย่อมละมิจฉาอาชีวะ เลี้ยงชีพด้วยสัมมาอาชีวะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้จัดเป็นสัมมาอาชีวะอันเป็นสาสวะ เป็นส่วนแห่งบุญ ให้ผลแก่ร่างกาย

{๒๗๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาอาชีวะอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนแห่งโลกุตตระ เป็นองค์มรรคเป็นไฉน คือ การงด การเว้น การเว้นขาด เจตนางดเว้นจากมิจฉาอาชีวะ ของภิกษุผู้มีจิตไกลจากข้าศึก มีจิตหาอาสวะมิได้ พรั่งพร้อมด้วยอริยมรรค เจริญอริยมรรคอยู่ นี้แลจัดเป็นสัมมาอาชีวะอันเป็นอริยะ ที่เป็นอนาสวะ เป็นส่วนแห่งโลกุตตระ เป็นองค์มรรคภิกษุนั้นย่อมพยายามเพื่อละมิจฉาอาชีวะ เพื่อบรรลุสัมมาอาชีวะอยู่ ความพยายามของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาวายามะ

หน้า ๒๐๒

ภิกษุนั้นย่อมมีสติละมิจฉาอาชีวะได้ มีสติบรรลุสัมมาอาชีวะอยู่ สติของเธอนั้นจัดเป็นสัมมาสติ

ธรรมที่ห้อมล้อมสัมมาอาชีวะ

ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๓ ประการเหล่านี้ คือ สัมมาทิฎฐิ สัมมาวายามะ สัมมาสติ ย่อมห้อมล้อมคล้อยตามสัมมาอาชีวะของภิกษุนั้น

{๒๗๙} [๑๔๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลายบรรดาองค์ประกอบ ๗ ประการนั้น สัมมาสังกัปปะย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาทิฏฐิ สัมมาวาจาย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาสังกัปปะ สัมมากัมมันตะย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาวาจา สัมมาอาชีวะย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมากัมมันตะ สัมมาวายามะย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาอาชีวะ สัมมาสติย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาวายามะ สัมมาสมาธิย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาสติ สัมมาญาณะย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาสมาธิ สัมมาวิมุตติย่อมเป็นไปแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาญาณะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเสขะผู้ประกอบด้วยองค์ประกอบ ๘ ประการ จึงเป็นพระอรหันต์ผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐ ด้วยประการฉะนี้แล{๒๘๐} [๑๔๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาองค์ประกอบ ๗ ประการนั้น มาทิฏฐิจัดเป็นประธาน ก็สัมมาทิฏฐิเป็นประธานอย่างไร คือ

เมื่อมีสัมมาทิฏฐิก็ทำลายมิจฉาทิฏฐิได้

บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาทิฏฐิย่อมเป็นอันทำลายมิจฉาทิฏฐิได้แล้ว ทั้งบาปอกุศลธรรมเป็นอเนกที่มีเพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัยนั้นก็เป็นอันบุคคลนั้น

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑พระเสขะ พระผู้ยังต้องศึกษาไตรสิกขา พระผู้ประกอบด้วยเสขธรรมมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ได้แก่พระอริยบุคคล ๗ เบื้องต้นในจำนวน ๘ (นัย วิ.อ. ๑/๒๕๗, อง.ทุก.อ. ๒/๓๔)
หน้า ๒๐๓

ทำลายได้แล้ว และกุศลธรรมเป็นอเนกย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์เพราะสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย

บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาสังกัปปะย่อมเป็นอันทำลายมิจฉาสังกัปปะได้...

บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาวาจาย่อมเป็นอันทำลายมิจฉาวาจาได้...

บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมากัมมันตะย่อมเป็นอันทำลายมิจฉากัมมันตะได้...

บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาอาชีวะย่อมเป็นอันทำลายมิจฉาอาชีวะได้...

บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาวายามะย่อมเป็นอันทำลายมิจฉาวายามะได้...

บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาสติย่อมเป็นอันทำลายมิจฉาสติได้...

บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาสมาธิย่อมเป็นอันทำลายมิจฉาสมาธิได้...

บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาญาณะย่อมเป็นอันทำลายมิจฉาญาณะได้...

บุคคลผู้ดำรงอยู่ในสัมมาวิมุตติย่อมเป็นอันทำลายมิจฉาวิมุตติได้ ทั้ง บาปอกุศลธรรมเป็นอเนกซึ่งมีเพราะมิจฉาวิมุตติเป็นปัจจัยนั้นก็เป็นอันบุคคลนั้นทำลายได้แล้ว และกุศลธรรมเป็นอเนกย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์เพราะสัมมาวิมุตติเป็นปัจจัยดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการนี้แล เป็นอันเราประกาศธรรมบรรยายมหาจัตตารีสกะ ฝ่ายกุศล ๒๐ ฝ่ายอกุศล ๒๐ ซึ่งสมณพราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใคร ๆ ในโลกยังประกาศไม่ได้{๒๘๑} [๑๔๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์ผู้ใดผู้หนึ่งพึงสำคัญที่จะตำหนิหรือคัดค้านธรรมบรรยายมหาจัตตารีสกะนี้ การกล่าวตามเหตุที่มีเหตุผล ๑๐ ประการของสมณะหรือพราหมณ์ผู้นั้นย่อมถึงฐานะที่น่าตำหนิได้ในปัจจุบันทีเดียว คือ ถ้าท่านผู้เจริญตำหนิสัมมาทิฏฐิ เหล่าสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในมิจฉาทิฏฐิก็เป็นผู้ที่น่าบูชาน่าสรรเสริญสำหรับท่านผู้เจริญ

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑มหาจัตตารีสกะ ธรรมบรรยาย ๔๐ ข้ออันยิ่งใหญ่ หมายถึงธรรมบรรยายที่ประกาศธรรมจำนวน ๔๐ ข้อทั้งฝ่ายกุศลและฝ่ายอกุศลซึ่งชื่อว่ายิ่งใหญ่เพราะการให้ผลที่มาก (ม.อุ.อ. ๙๖)
หน้า ๒๐๔

ถ้าท่านผู้เจริญตำหนิสัมมาสังกัปปะ เหล่าสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในมิจฉาสังกัปปะก็เป็นผู้ที่น่าบูชาน่าสรรเสริญสำหรับท่านผู้เจริญ

ถ้าท่านผู้เจริญตำหนิสัมมาวาจา เหล่าสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในมิจฉาวาจาก็เป็นผู้ที่น่าบูชาน่าสรรเสริญสำหรับท่านผู้เจริญ

ถ้าท่านผู้เจริญตำหนิสัมมากัมมันตะ เหล่าสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในมิจฉากัมมันตะก็เป็นผู้ที่น่าบูชาน่าสรรเสริญสำหรับท่านผู้เจริญ

ถ้าท่านผู้เจริญตำหนิสัมมาอาชีวะ เหล่าสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในมิจฉาอาชีวะก็เป็นผู้ที่น่าบูชาน่าสรรเสริญสำหรับท่านผู้เจริญ

ถ้าท่านผู้เจริญตำหนิสัมมาวายามะ เหล่าสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในมิจฉาวายามะก็เป็นผู้ที่น่าบูชาน่าสรรเสริญสำหรับท่านผู้เจริญ

ถ้าท่านผู้เจริญตำหนิสัมมาสติ เหล่าสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในมิจฉาสติก็เป็นผู้ที่น่าบูชาน่าสรรเสริญสำหรับท่านผู้เจริญ

ถ้าท่านผู้เจริญตำหนิสัมมาสมาธิ เหล่าสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในมิจฉาสมาธิก็เป็นผู้ที่น่าบูชาน่าสรรเสริญสำหรับท่านผู้เจริญ

ถ้าท่านผู้เจริญตำหนิสัมมาญาณะ เหล่าสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในมิจฉาญาณะก็เป็นผู้ที่น่าบูชาน่าสรรเสริญสำหรับท่านผู้เจริญ

ถ้าท่านผู้เจริญตำหนิสัมมาวิมุตติ เหล่าสมณพราหมณ์ผู้ดำรงอยู่ในมิจฉาวิมุตติก็เป็นผู้ที่น่าบูชาน่าสรรเสริญสำหรับท่านผู้เจริญ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่งพึงสำคัญที่จะพึงตำหนิหรือคัดค้านธรรมบรรยายมหาจัตตารีสกะนี้ การกล่าวตามเหตุที่มีเหตุผล ๑๐ ประการของสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นยอมถึงฐานะที่น่าตำหนิได้ในปัจจุบันทีเดียว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้พวกวัสสะและพวกภัญญะ

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑พวกวัสสะและพวกภัญญะ หมายถึงชื่อของเจ้าลัทธิ ๒ คน (ม.อุ.อ. ๙๖-๙๗)
หน้า ๒๐๕

ชาวโอกกลชนบททั้งที่เป็นอเหตุกวาทะ อกิริยวาทะ นัตถิกวาทะ ก็ยังไม่กล้าที่จะตำหนิ ไม่กล้าคัดค้านธรรมบรรยายมหาจัตตารีสกะเลย นั่นเพราะเหตุอะไร เพราะกลัวถูกนินทา กลัวถูกว่าร้าย และกลัวแข่งดี”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ มหาจัตตารีสกสูตรที่ ๗

๘. อานาปานัสสติสูตร

ว่าด้วยการเจริญอานาปานสติ

{๒๘๒} [๑๔๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดา ในบุพพาราม ใกล้พระนครสาวัตถี พร้อมด้วยพระสาวกผู้เป็นเถระมีชื่อเสียงหลายรูปด้วยกัน เช่น ท่านพระสารีบุตร ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ท่านพระมหากัสสปะ ท่านพระมหากัจจายนะ ท่านพระมหาโกฏฐิตะ ท่านพระมหากัปปินะ ท่านพระมหาจุนทะ ท่านพระอนุรทธะ ท่านพระเรวตะ ท่านพระอานนท์ และพระสาวกผู้เป็นเถระมีชื่อเสียงอื่น ๆก็สมัยนั้นแล พระเถระทั้งหลายช่วยกันโอวาทพร่ำสอนพวกภิกษุนวกะกัน คือ พระเถระบางพวกโอวาทพรํ่าสอนภิกษุ ๑๐ รูปบ้าง บางพวกโอวาทพร่ำสอน ๒๐ รูปบ้าง บางพวกโอวาทพรํ่าสอน ๓๐ รูปบ้าง บางพวก

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑อเหตุกวาทะ หมายถึงผู้มีลัทธิว่าไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัยเพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เป็นต้น อกิริยวาทะ หมายถึงผู้มีลัทธิปฏิเสธกรรมว่าเมื่อทำบาป บาปก็ไม่เป็นอันทำ เป็นต้น นัตถิกวาทะ หมายถึงผู้มีลัทธิว่าทานที่ให้แล้วย่อมไม่มีผล เป็นต้น (ม.อุ.อ. ๙๗)
  2. ๒โอวาทพรํ่าสอน หมายถึงช่วยกันสงเคราะห์ด้วยอามิสและธรรม แล้วจึงโอวาทพร่ำสอนในเรื่องที่เกี่ยวกับกัมมัฏฐาน (ม.อุ.อ. ๙๘)