พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย · เทวทหวรรค
๒. ปัญจัตตยสูตร
เล่ม ๑๔ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๘–๔๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๑๐ ในเทวทหวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ เทวทหวรรค ปัญจัตตยสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๔ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๔ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๒ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๔)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๔ หน้า ๓๒–๔๗
เหตุแห่งอภิชาติ ตถาคตก็น่าได้รับการสรรเสริญ ถ้าสัตว์โลกย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งความพยายามในปัจจุบัน ตถาคตก็น่าได้รับการสรรเสริญ ถ้าหมู่สัตว์ไม่ใช่เสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งความพยายามในปัจจุบัน ตถาคตก็น่าได้รับการสรรเสริญดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตมีวาทะอย่างนี้ วาทะ ๑๐ ประการอันชอบด้วยเหตุผลของตถาคตผู้มีวาทะอย่างนี้ย่อมถึงฐานะที่ควรได้รับการสรรเสริญ”
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล
จบ เทวทหสูตรที่ ๑
๒. ปัญจัตตยสูตร
ว่าด้วยขันธ์ ๕ สามหมวด
ความเห็นผิดแบบต่างๆ
{๒๘} [๒๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว{๒๙} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งกำหนดขันธ์ส่วนอนาคต มีทิฏฐิคล้อยตามขันธ์ส่วนอนาคต ย่อมปรารภขันธ์ส่วนอนาคต ประกาศถ้อยคำที่แสดงลัทธิหลายประการ คือ
- ๑สมณพราหมณ์ ในที่นี้คือนักบวชภายนอกพระพุทธศาสนาที่มีชาติกำเนิดเป็นพราหมณ์ ซึ่งคนทั่วไปสมมติเรียกว่าเป็นทั้งสมณะและพราหมณ์ (ม.อุ.อ. ๑๐, ที.สี.อ. ๙๕)
พวกหนึ่งประกาศอย่างนี้ว่า ‘อัตตาที่มีสัญญาเป็นของยั่งยืนหลังจากตายไป’
พวกหนึ่งประกาศอย่างนี้ว่า ‘อัตตาที่ไม่มีสัญญาเป็นของยั่งยืนหลังจากตายไป’
พวกหนึ่งประกาศอย่างนี้ว่า ‘อัตตาที่มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่เป็นของยั่งยืนหลังจากตายไป’
อีกพวกหนึ่งบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่เกิดของสัตว์ที่มีอยู่
และอีกพวกหนึ่งประกาศนิพพานในปัจจุบัน
เป็นอันว่าสมณพราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติอัตตาที่มีอยู่ว่ายั่งยืนหลังจากตายไปพวกหนึ่ง บัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่เกิดของสัตว์ที่มีอยู่พวกหนึ่ง ประกาศนิพพานในปัจจุบันพวกหนึ่ง รวมถ้อยคำแสดงลัทธิเหล่านี้เป็น ๕ อย่าง แล้วย่อเป็น ๓ อย่าง จาก ๓ ขยายเป็น ๕ นี้ คืออุเทศของถ้อยคำแสดงลัทธิ ๕ อย่าง ๓ หมวด{๓๐} [๒๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลายบรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น ท่านสมณพราหมณ์พวกที่บัญญัติอัตตาที่มีสัญญาว่ายั่งยืนหลังจากตายไป ย่อมบัญญัติอัตตาที่มีสัญญา
- ๑คำว่า นิพพาน หมายถึง สภาพที่ดับกิเลสและกองทุกข์ได้เด็ดขาด ภาวะจิตที่เป็นสุขสูงสุดเพราะไร้กิเลสและไร้ทุกข์ เป็นโลอุตตรธรรมอันเป็นจุดหมายสูงสุดของพระพุทธศาสนา ในอรรกกลาพระวินัยได้ให้ความหมายของนิพพานไว้ว่า “ธรรมชาติที่หลุดออก สลัดออก พรากพ้นจากตัณหาทีได้ชื่อว่าเป็นตัวร้อยรัด ผูกพัน เย็บร้อยสัตว์ไว้ในกำเนิด ๔, คติ ๕, วิญญาณฐิติ ๗ และสัตตาวาส ๙ เรียกว่านิพพาน” (วิ.อ. ๑๒๒๗) แต่ในที่นี้คำว่า เป็นนิพพานในปัจจุบัน คือลัทธิที่เห็นว่าบุคคลสามารถบรรลุนิพพานคือดับทุกข์ได้โดยง่ายในชาติปัจจุบันนี้ เป็นลัทธิของพวกสมณพราหมณ์ที่เห็นความเพลิดเพลินในกามสุขทั้งของมนุษย์หรือของเทพว่าเป็นนิพพานหรือเห็นความสุขในฌานสมาบัติว่าเป็นนิพพาน (นัย ม.อุ.อ. ๑๑, ที.สี.อ. ๑๑๒)
- ๒พึงดูเทียบกับสัญญีวาทะ ๑๖ พรหมชาลสูตร ใน ที.สี. (แปล) ๙/๗๕-๗๖/๔๒-๔๓
๑) ชนิดมีรูปว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๒) ชนิดไม่มีรูปว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๓) ชนิดทั้งมีรูปและไม่มีรูปว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๔) ชนิดมีรูปก็มิใช่ไม่มีรูปก็มิใช่ว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๕) ชนิดมีสัญญาอย่างเดียวกันว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๖) ชนิดมีสัญญาต่างกันว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๗) ชนิดมีสัญญาเล็กน้อยว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๘) ชนิดมีสัญญาหาประมาณมิได้ว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
แต่มีพวกหนึ่งประกาศวิญญาณกสิณที่เกินไปจากทั้ง ๗ นี้ว่าหาประมาณมิได้ ไม่หวั่นไหว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมทราบเรื่องนี้ดีท่านสมณพราหมณ์พวกที่บัญญัติอัตตาที่มีสัญญาว่ายั่งยืนหลังจากตายไป ย่อมบัญญัติอัตตาที่มีสัญญา
๑) ชนิดมีรูปว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๒) ชนิดไม่มีรูปว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๓) ชนิดทั้งมีรูปและไม่มีรูปว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๔) ชนิดมีรูปก็มิใช่ไม่มีรูปก็มิใช่ว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๕) ชนิดมีสัญญาอย่างเดียวกันว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๖) ชนิดมีสัญญาต่างกันว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๗) ชนิดมีสัญญาเล็กน้อยว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๘) ชนิดมีสัญญาหาประมาณมิได้ว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
แต่มีอีกพวกหนึ่งประกาศอากิญจัญญายตนะซึ่งมีมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ เป็นสัญญาที่บัณฑิตกล่าวว่าบริสุทธิ์ สูงสุด ลํ้าเลิศ ยอด
- ๑วิญญาณกสิณ คือวิญญาณัญจายตนะ(อรูปฌานที่เข้าถึงภาวะมีวิญญาณไม่มีที่สุด) [ม.อุ.อ. ๑๒]
เยี่ยมกว่าสัญญาทั้งหลายทั้งที่เป็นสัญญาในรูป ทั้งที่เป็นสัญญาในอรูป ทั้งที่เป็นสัญญาอย่างเดียวกัน ทั้งที่เป็นสัญญาต่างกัน ว่าหาประมาณมิได้ ไม่หวั่นไหว สัญญานี้นั้นถูกปัจจัยปรุงแต่ง เป็นของหยาบ ก็แลความดับของสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งมีอยู่ ตถาคตก็ทราบว่า ‘สิ่งนี้มีอยู่’ เห็นอุบายเป็นเครื่องสลัดออกจากสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งนั้น จึงล่วงพ้นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งนั้นมาได้{๓๑} [๒๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น ท่านสมณพราหมณ์พวกที่บัญญัติอัตตาที่ไม่มีสัญญาว่ายั่งยืนหลังจากตายไป ย่อมบัญญัติอัตตาที่ไม่มีสัญญา
๑) ชนิดมีรูปว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๒) ชนิดไม่มีรูปว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๓) ชนิดทั้งมีรูปและไม่มีรูปว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๔) ชนิดมีรูปก็มิใช่ ไม่มีรูปก็มิใช่ว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์พวกที่บัญญัติอัตตาที่มีสัญญาว่ายั่งยืนหลังจากตายไป ย่อมคัดค้านกับสมณพราหมณ์พวกที่บัญญัติอัตตาที่ไม่มีสัญญาเหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะสัญญาเป็นเหมือนโรค เป็นเหมือนหัวฝี เป็นเหมือนลูกศร ความไม่มีสัญญานั้นสงบ ประณีต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมทราบเรื่องนี้ดีท่านสมณพราหมณ์พวกที่บัญญัติอัตตาที่ไม่มีสัญญาว่ายั่งยืนหลังจากตายไป ย่อมบัญญัติอัตตาที่ไม่มีสัญญา
๑) ชนิดมีรูปว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๒) ชนิดไม่มีรูปว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๓) ชนิดทั้งมีรูปและไม่มีรูปว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๔) ชนิดมีรูปก็มิใช่ ไม่มีรูปก็มิใช่ว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
- ๑พึงดูเทียบกับอสัญญีวาทะ ๘ พรหมชาลสูตร ใน ที.สี. (แปล) ๙/๗๘-๗๙/๔๔-๔๕
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณพราหมณ์คนใดคนหนึ่งพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราจักบัญญัติการมาเกิด การไปเกิด การจุติ การอุบัติ ความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ นอกจากรูป นอกจากเวทนา นอกจากสัญญา นอกจากสังขาร นอกจากวิญญาณ’ คำกล่าวดังนี้ของสมณพราหมณ์นั้นมิใช่ฐานะที่จะมีได้ ความไม่มีสัญญานี้นั้นก็ถูกปัจจัยปรุงแต่ง เป็นของหยาบ ก็แลความดับของสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งมีอยู่ ตถาคตก็ทราบว่า ‘สิ่งนี้มีอยู่’ เห็นอุบายเป็นเครื่องสลัดออกจากสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งนั้น จึงล่วงพ้นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งนั้นมาได้{๓๒} [๒๔] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น ท่านสมณพราหมณ์พวกที่บัญญัติอัตตาที่มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ว่ายั่งยืน หลังจากตายไป ย่อมบัญญัติอัตตาที่มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่
๑) ชนิดมีรูปว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๒) ชนิดไม่มีรูปว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๓) ชนิดทั้งมีรูปและไม่มีรูปว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๔) ชนิดมีรูปก็มิใช่ ไม่มีรูปก็มิใช่ว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น ท่านสมณพราหมณ์ พวกที่บัญญัติอัตตาที่มีสัญญาว่ายั่งยืนหลังจากตายไป ย่อมคัดค้านกับสมณพราหมณ์พวกที่บัญญัติอัตตาที่มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ว่ายั่งยืนนั้น แม้ท่านสมณพราหมณ์พวกที่บัญญัติอัตตาที่ไม่มีสัญญาว่ายั่งยืนหลังจากตายไป ก็ย่อมคัดค้านกับสมณพราหมณ์พวกที่บัญญัติอัตตาที่มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ว่ายั่งยืนนั้น ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะสัญญาเป็นเหมือนโรค เป็นเหมือนหัวฝี เป็นเหมือนลูกศร ความไม่มีสัญญา เป็นความหลง ความมีสัญญาก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็มิใช่นั้นสงบ ประณีต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมทราบเรื่องนี้ดี
- ๑พึงดูเทียบกับเนวสัญญานาสัญญีวาทะ ๘ พรหมชาลสูตร ใน ที.สี. (แปล) ๙/๘๑-๘๒I๔๖-๔๗
ท่านสมณพราหมณ์พวกที่บัญญัติอัตตาที่มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ว่ายั่งยืนหลังจากตายไป ย่อมบัญญัติอัตตาที่มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่
๑) ชนิดมีรูปว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๒) ชนิดไม่มีรูปว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๓) ชนิดทั้งมีรูปและไม่มีรูปก็มิใช่ว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
๔) ชนิดมีรูปก็มิใช่ไม่มีรูปก็มิใช่ว่ายั่งยืนหลังจากตายไปบ้าง
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งบัญญัติการเข้าถึงอายตนะนี้ด้วยเพียงสังขารที่พึงรู้แจ้งด้วยการได้เห็น ได้ยิน ได้ทราบ การบัญญัติของสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นกล่าวได้ว่าเป็นความพินาศของการเข้าถึงอายตนะนี้ เพราะอายตนะนี้ท่านไม่กล่าวว่าพึงบรรลุได้ด้วยความถึงพร้อมของสังขาร(ดังกล่าว)เลย แต่ท่านกล่าวว่าพึงบรรลุ ได้ด้วยความถึงพร้อมของสังขารที่เหลือจากสังขาร(ดังกล่าว) เนวสัญญานาสัญญายตนะนี้นั้นก็ถูกปัจจัยปรุงแต่ง เป็นของหยาบ ก็แลความดับของสิ่งที่ปัจจัยปรุ่งแต่งมีอยู่ ตถาคตก็ทราบว่า ‘สิ่งนี้มีอยู่’ เห็นอุบายเป็นเครื่องสลัดออกจากสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งนั้น จึงล่วงพ้นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งนั้นมาได้
- ๑พึงดูเทียบกับเนวสัญญานาสัญญีวาทะ ๘ พรหมชาลสูตร ใน ที.สี. (แปล) ๙/๘๑-๘๒/๔๖-๔๗
- ๒อายตนะ ในที่นี้หมายถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ (ม.อุ.อ. ๑๓)
- ๓สังขารที่พึงรู้แจ้งด้วยการได้เห็น ได้ยิน ได้ทราบ หมายถึงสัญญา (ความจำได้หมายรู้) ที่เป็นไปทางทวาร ๕ คือ ตา หู จมูก ลิ้น และกาย หรือหมายถึงทั้งสัญญาที่เป็นไปทางทวาร ๕ และสังขาร(สภาพปรุงแต่งจิต) ที่ยังหยาบ (ม.อุ.อ. ๑๓)
- ๔ความถึงพร้อมแห่งสังขาร หมายถึงความเป็นไปแห่งสังขารที่ยังหยาบ (ม.อุ.อ. ๑๓)
- ๕สังขารที่เหลือจากสังขาร(ดังกล่าว)หมายถึงสังขารที่ถึงภาวะละเอียดกว่าสังขารดังกล่าวมาทั้งหมด ด้วยอำนาจภาวนา(การฝึกอบรมจิต) ซึ่งเมื่อมีสังขารที่ละเอียดเช่นนี้เกิดขึ้น ย่อมเป็นอันเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ ซึ่งเป็นอรูปฌานขั้นสูงสุด คือเป็นภาวะมีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มี สัญญาก็ไม่ใช่นี้ได้ (ม.อุ.อ. ๑๓)
{๓๓} [๒๕] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์ที่กำหนดขันธ์ส่วนอนาคตนั้น สมณพราหมณ์พวกที่บัญญัติอัตตาที่มีสัญญาว่ายั่งยืนหลังจากตายไป ย่อมคัดค้านกับสมณพราหมณ์พวกที่บัญญัติความขาดสูญ ความพินาศความไม่เกิดของสัตว์ที่มีอยู่ แม้ท่านสมณพราหมณ์พวกที่บัญญัติอัตตาที่ไม่มีสัญญาว่ายั่งยืนหลังจากตายไป ก็ย่อมคัดค้านกับสมณพราหมณ์พวกที่บัญญัติความขาดสูญนั้น แม้ท่านสมณพราหมณ์พวกที่บัญญัติอัตตาที่มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ว่ายั่งยืนหลังจากตายไป ก็ย่อมคัดค้านกับสมณพราหมณ์พวกที่บัญญัติว่าขาดสูญนั้น ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะท่านสมณพราหมณ์เหล่านี้แม้ทั้งหมดย่อมหมายมั่นกาลข้างหน้าประกาศความหวังเด็ดขาดว่า
‘เราละโลกไปแล้วจักเป็นเช่นนี้ๆ’ เปรียบเหมือนพ่อค้าไปค้าขาย ย่อมมีความหวังว่า ‘จากการค้านี้จักมีผลกำไรแก่เราเท่านี้ ด้วยการค้านี้เราจักได้ผลกำไรเท่านี้’ ดังนี้ฉันใด ท่านสมณพราหมณ์พวกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ชะรอยจะปรากฏเหมือนพ่อค้าจึงหวังว่า ‘เราละโลกไปแล้วจักเป็นเช่นนี้ๆ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมทราบเรื่องนี้ดีท่านสมณพราหมณ์พวกที่บัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่เกิดของสัตว์ที่มีอยู่ เป็นผู้กลัวสักกายะ รังเกียจสักกายะ แต่ยังวนเวียนไปตามสักกายะอยู่นั่นแล เปรียบเหมือนสุนัขที่เขาเอาโซ่ล่ามไว้ที่เสาหรือที่หลักที่แข็งแรง ย่อมวิ่งวนเสาหรือหลักนั่นเอง ฉันใด ท่านสมณพราหมณ์พวกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้กลัวสักกายะ รังเกียจสักกายะ แต่ก็ยังวน เวียนไปตามสักกายะอยู่นั่นแล สักกายะนี้นั้นก็ถูกปัจจัยปรุงแต่ง เป็นของหยาบ และความดับของสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งมีอยู่ ตถาคตก็ทราบว่า
- ๑สักกายะ แปลว่า กายของตน มีความหมาย ๓ นัย คือ (๑) หมายถึงขันธ์ ๕ มีรูปขันธ์เป็นต้น ซึ่งมีอยู่โดยภาวะของตน (ขุ.ม.อ. ๖๓) (๒) หมายถึงอุปาทานขันธ์ (ขันธ์อันเป็นที่ตั้งแห่งอุปทาน คือความยืดมั่น) (ที.ปา.อ. ๑๘๖, องฺ.จตุกฺก.อ. ๓๓๓) (๓) หมายถึงเตภูมิกธรรม คือธรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓ (กามาวจรภูมิ รูปาวจรภูมิ และอรูปาวจรภูมิ) ในที่นี้หมายถึงเตมภูมิกธรรม (ม.อุ.อ. ๑๔, องฺ.ฉกฺก.อ. ๑๐๕)
‘สิ่งนี้มีอยู่’ เห็นอุบายเป็นเครื่องสลัดออกจากสิ่งที่เป็นปัจจัยปรุงแต่งนั้น จึงล่วงพ้นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งนั้นได้
{๓๔} [๒๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกสมณพราหมณ์ทุกหมู่เหล่าที่กำหนดขันธ์ส่วนอนาคต มีทิฏฐิคล้อยตามขันธ์ส่วนอนาคต ปรารภขันธ์ส่วนอนาคต ประกาศถ้อยคำที่แสดงลัทธิหลายประการ ทั้งหมดนั้นล้วนประกาศอายตนะ ๕ ประการนี้นั่นเอง หรือเฉพาะอายตนะใดอายตนะหนึ่ง[๒๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งกำหนดขันธ์ส่วนอดีต มีทิฏฐิคล้อยตามขันธ์ส่วนอดีต ย่อมปรารภขันธ์ส่วนอดีต ประกาศถ้อยคำที่แสดงลัทธิหลายประการ คือ
พวกหนึ่งประกาศอย่างนี้ว่า ‘อัตตาและโลกเที่ยง สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’
พวกหนึ่ง...ว่า ‘อัตตาและโลกไม่เที่ยง …’
พวกหนึ่ง...ว่า ‘อัตตาและโลกทั้งเที่ยงและไม่เที่ยง ...’
พวกหนึ่ง...ว่า ‘อัตตาและโลกจะว่าเที่ยงก็มิใช่ ไม่เที่ยงก็มิใช่ …’
- ๑สมณพราหมณ์ผู้กำหนดขันธ์ส่วนอดีต ซึ่งเรียกว่าปพพันตกัปปิกวาท {พึงดูรายละเอียดโดยพิสดารในเรื่องทิฏฐิ ๖๒ แห่งพรหมชาลสูตร ใน ที.สี. (แปล) ๙/๒๘/๑๖ เป็นฺตันไป}
- ๒อัตตาและโลก ในทีนี้หมายถึง ขันธ์ ๕ (นัย ม.อุ.อ. ๑๕ ที.สี.อ. ๙๗) อนึ่ง คำว่า ขันธ์ แปลว่า กอง พวก หมวด หมู่ หรือลำตัว ในที่นี้หมายถึงหมวดหนึ่งๆ ของรูปธรรมและนามธรรมทั้งหมดที่แบ่งออกเป็น ๕ กอง คือ (๑) รูปขันธ์ กองรูป สิ่งที่เป็นร่างพร้อมทั้งคุณและอาการ (๒) เวทนาขันธ์ กองเวทนา ความรู้สึกสุข ทุกข์ หรือเฉยๆ (๓) สัญญาขันธ์ กองสัญญา ความสามารถกำหนดหมายจดจำอารมณ์ เช่น ขาว เขียว ดำ แดง เป็นต้น (๔) สังขารขันธ์ กองสังขาร สภาพปรุงแต่งจิตให้คิดดี คิดชั่ว หรือกลาง ๆ (๕) วิญญาณขันธ์ กองวิญญาณ สภาพจิตที่รับรู้ จดจำ ปรุงแต่งอารมณ์ทางอายตนะ ๖ มีการเห็น การได้ยิน เป็นตัน
- ๓ที่สุด ในที่นี้หมายถึงขอบเขตของโลกทั่วทั้งรอบด้าน ไม่ว่าจะเป็นเบื้องบน เบื้องล่าง และตามขวาง (นัย ม.อุ.อ. ๑๕, ที.สี.อ. ๑๐๖)
พวกหนึ่ง...ว่า ‘อัตตาและโลกไม่มีที่สุด …’
พวกหนึ่ง...ว่า ‘อัตตาและโลกทั้งมีที่สุดและไม่มีที่สุด …’
พวกหนึ่ง...ว่า ‘อัตตาและโลกจะว่ามีที่สุดก็มิใช่ ไม่มีที่สุดก็มิใช่ ...’
พวกหนึ่ง...ว่า ‘อัตตาและโลกมีสัญญาอย่างเดียวกัน ...’
พวกหนึ่ง...ว่า ‘อัตตาและโลกมีสัญญาต่างกัน …’
พวกหนึ่ง...ว่า ‘อัตตาและโลกมีสัญญาเล็กน้อย …’
พวกหนึ่ง...ว่า ‘อัตตาและโลกมีสัญญาหาประมาณมิได้ …’
พวกหนึ่ง...ว่า ‘อัตตาและโลกมีสุขโดยส่วนเดียว …’
พวกหนึ่ง...ว่า ‘อัตตาและโลกมีทุกข์โดยส่วนเดียว …’
พวกหนึ่ง...ว่า ‘อัตตาและโลกมีทั้งสุขและทุกข์ …’
พวกหนึ่งประกาศอย่างนี้ว่า ‘อัตตาและโลกจะว่ามีทุกข์ก็มิใช่ มีสุขก็มิใช่ สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’
{๓๕} [๒๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น พวกใดมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘อัตตาและโลกเที่ยง สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ การที่ญาณเฉพาะตัวอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วของสมณพราหมณ์พวกนั้น จักมีเองได้ นอกเหนือจากความเชื่อ ความชอบใจ การฟังตามกันมา ความตรึกตามอาการ ความถูกใจตามความเห็นและความเพ่งพินิจ นั้นมิใช่ฐานะที่จะมีได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อไม่มีญาณเฉพาะตัวอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว ท่านสมณพราหมณ์พวกนั้นย่อมให้แจ่มแจ้งได้เพียงส่วนของความรู้ใดในญาณนั้น
- ๑ญาณเฉพาะตัวอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว ในที่นี้หมายถึงวิปัสสนาญาณ ซึ่งมีเฉพาะในพระพุทธศาสนาเท่านั้น ในลัทธิภายนอกพระพุทธศาสนามีได้แต่ความเชื่อ ความชอบใจ การฟังตามกันมา ความตรึกตามอาการ ความถูกใจตามความเห็นและความเพ่งพินิจ (ม.อุ.อ. ๑๖)
แม้ส่วนของความรู้นั้นก็กล่าวได้ว่ายังเป็นอุปาทานของท่านสมณพราหมณ์พวกนั้น อุปาทานนี้นั้นก็ถูกปัจจัยปรุงแต่ง เป็นของหยาบ และความดับของสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งมีอยู่ ตถาคตก็ทราบว่า ‘สิ่งนี้มีอยู่’ เห็นอุบายเป็นเครื่องสลัดออกจากสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งนั้น จึงล่วงพ้นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งนั้นได้{๓๖} [๒๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์พวกใดมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘อัตตาและโลกไม่เที่ยง สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ว่า ‘อัตตาและโลกทั้งเที่ยงและไม่เที่ยง ...’
ว่า ‘อัตตาและโลกเที่ยงก็มิใช่ ไม่เที่ยงก็มิใช่ ...’
ว่า ‘อัตตาและโลกมีที่สุด ...’
ว่า ‘อัตตาและโลกไม่มีที่สุด...’
ว่า ‘อัตตาและโลกทั้งมีที่สุดและไม่มีที่สุด ...’
ว่า ‘อัตตาและโลกจะว่ามีที่สุดก็มิใช่ ไม่มีที่สุดก็มิใช่ ...’
ว่า ‘อัตตาและโลกมีสัญญาอย่างเดียวกัน ...’
ว่า ‘อัตตาและโลกมีสัญญาต่างกัน ...’
ว่า ‘อัตตาและโลกมีสัญญาเล็กน้อย ...’
ว่า ‘อัตตาและโลกมีสัญญาหาประมาณมิได้ ...’
ว่า ‘อัตตาและโลกมีสุขโดยส่วนเดียว ...’
ว่า ‘อัตตาและโลกมีทุกข์โดยส่วนเดียว ...’
ว่า ‘อัตตาและโลกมีทั้งสุขและทุกข์ ...’
- ๑อุปาทาน หมายถึงความถือมั่น มี ๔ คือ (๑) กามุปาทาน ถือมั่นกาม (๒) ทิฏฐุปาทาน ถือมั่นทิฏฐิ (๓) สีลัพพตุปาทาน ถือมั่นศีลและพรต (๔) อัตตวาทุปาทาน ถือมั่นวาทะว่าตัวตน {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๑๒/๓๐๓} ในที่นี้หมายถึงทิฏฐุปาทาน เพราะความเห็นของพวกสมณพราหมณ์ เช่นนี้ไม่จัดว่าเป็นญาณ แต่เป็นมิจฉาทัสสนะหรือมิจฉาทิฏฐิ (ม.อุ.อ. ๑๖)
ว่า ‘อัตตาและโลกจะว่ามีทุกข์ก็มิใช่ มีสุขก็มิใช่ สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ การที่ญาณเฉพาะตัวอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วของสมณพราหมณ์พวกนั้นจักมีเองได้ นอกเหนือจากความเชื่อ ความชอบใจ การฟังตามกันมา ความตรึกตามอาการ ความถูกใจตามความเห็นและความเพ่งพินิจ นั้นมิใช่ฐานะที่จะมีได้
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อไม่มีญาณเฉพาะตัวอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว ท่านสมณพราหมณ์พวกนั้นย่อมทำให้แจ่มแจ้งได้เพียงส่วนของความรู้ใดในญาณนั้น แม้ส่วนของความรู้นั้นก็กล่าวได้ว่ายังเป็นอุปาทานของท่านสมณพราหมณ์พวกนั้น อุปาทานนี้นั้นก็ถูกปัจจัยปรุงแต่ง เป็นของหยาบ และความดับของสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งมีอยู่ ตถาคตก็ทราบว่า ‘สิ่งนี้มีอยู่’ เห็นอุบายเป็นเครื่องสลัดออกจากสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง จึงล่วงพ้นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งนั้นได้
{๓๗} [๓๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ เพราะกามสังโยชน์ตั้งอยู่ไม่ได้โดยประการทั้งปวง เนื่องจากสลัดทิฏฐิอันคล้อยตาม ขันธ์ส่วนอดีตและทิฏฐิอันคล้อยตามขันธ์ส่วนอนาคตเสียได้ ย่อมเข้าถึงปีติอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ด้วยสำคัญว่า ‘อันนี้สงบ อันนี้ประณีต คือ การที่เรากำลังเข้าถึงปีติอันเกิดแต่วิเวกอยู่’ ปีติอันเกิดแต่วิเวกนั้นของเธอย่อมดับไปได้ เพราะปีติอันเกิดแต่วิเวกดับ ย่อมเกิดโทมนัส เพราะโทมนัสดับ ย่อมเกิดปีติอันเกิดแต่วิเวก เปรียบเหมือนเงาเว้นที่ใด แดดก็ส่องถึงที่นั้น แดดเว้นที่ใด เงาก็ทอดไปยังที่นั้น ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล เพราะปีติอันเกิดแต่วิเวกดับ ย่อมเกิดโทมนัส เพราะโทมนัสดับ ย่อมเกิดปีติอันเกิดแต่วิเวก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมทราบเรื่องนี้ดี
- ๑กามสังโยชน์ เครื่องผูกพันคือกาม ในที่นี้หมายถึงตัณหาคือความทะยานอยากในกามคุณ ๕ (รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อันน่าปรารถนา) [ม.อุ.อ. ๑๖]
- ๒ปีติอันเกิดแต่วิเวก ในที่นี้หมายถึงปีติซึ่งเป็นองค์ธรรมของฌานที่มีปีติ (ม.อุ.อ. ๑๗)
ท่านสมณะหรือพราหมณ์นี้แล เพราะกามสังโยชน์ตั้งอยู่ไม่ได้โดยประการทั้งปวง เนื่องจากสลัดทิฏฐิอันคล้อยตามขันธ์ส่วนอดีตและทิฏฐิอันคล้อยตามขันธ์ส่วนอนาคตเสียได้ ย่อมเข้าถึงปีติอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ด้วยสำคัญว่า ‘อันนี้สงบ อันนี้ประณีต คือ การที่เรากำลังเข้าถึงปีติอันเกิดแต่วิเวกอยู่’ ปีติอันเกิดแต่วิเวกนั้นของเธอย่อมดับไปได้ เพราะปีติอันเกิดแต่วิเวกดับ ย่อมเกิดโทมนัส เพราะโทมนัสดับ ย่อมเกิดปีติอันเกิดแต่วิเวก ปีติอันเกิดแต่วิเวกนี้นั้นก็ถูกปัจจัยปรุงแต่ง เป็นของหยาบ และความดับของสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งมีอยู่ ตถาคตก็ทราบว่า ‘สิ่งนี้มีอยู่’ เห็นอุบายเป็นเครื่องสลัดออกจากสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งนั้น จึงล่วงพ้นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งนั้นได้{๓๘} [๓๑]
อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ เพราะกามสังโยชน์ตั้งอยู่ไม่ได้โดยประการทั้งปวง เนื่องจากสลัดทิฏฐิอันคล้อยตามขันธ์ส่วนอดีตและทิฏฐิอันคล้อยตามขันธ์ส่วนอนาคตเสียได้ และเพราะก้าวล่วงปีติอันเกิดแต่วิเวกได้ ย่อมเข้าถึงนิรามิสสุขอยู่ ด้วยสำคัญว่า ‘อันนี้สงบ อันนี้ประณีต คือ การที่เรากำลังเข้าถึงนิรามิสสุขอยู่’ นิรามิสสุขนั้นของเธอย่อมดับไป เพราะนิรามิสสุขดับ ย่อมเกิดปีติอันเกิดแต่วิเวก เพราะปีติอันเกิดแต่วิเวกดับ ย่อมเกิดนิรามิสสุข เปรียบเหมือนเงาเว้นที่ใดแดดก็ส่องไปถึงที่นั้น แดดเว้นที่ใด เงาก็ทอดไปยังที่นั้น ฉันใด ฉันนั้น เหมือนกันแล เพราะนิรามิสสุขดับ ย่อมเกิดปีติอันเกิดแต่วิเวก เพราะปีติอันเกิดแต่วิเวกดับ ย่อมเกิดนิรามิสสุข ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมทราบเรื่องนี้ดีท่านสมณะหรือพราหมณ์นี้แล เพราะกามสังโยชน์ตั้งอยู่ไม่ได้โดยประการทั้งปวง เนื่องจากสลัดทิฏฐิอันคล้อยตามขันธ์ส่วนอดีตและทิฏฐิอันคล้อยตามขันธ์ส่วนอนาคตเสียได้ และเพราะก้าวล่วงปีติอันเกิดแต่วิเวกได้ ย่อมเข้าถึงนิรามิสสุขอยู่ ด้วยสำคัญว่า ‘อันนี้สงบ อันนี้ประณีต คือ การ
- ๑นิรามิสสุข สุขไม่อิงอามิส หมายถึงสุขในตติยณาน (ม.อุ.อ. ๑๗)
ที่เรากำลังเข้าถึงนิรามิสสุขอยู่’ นิรามิสสุขนั้นของเธอย่อมดับไป เพราะนิรามิสสุขดับ ย่อมเกิดปีติอันเกิดแต่วิเวก เพราะปีติอันเกิดแต่วิเวกดับ ย่อมเกิดนิรามิสสุข นิรามิสสุขนี้นั้นก็ถูกปัจจัยปรุงแต่ง เป็นของหยาบ และความดับของสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งมีอยู่ ตถาคตก็ทราบว่า ‘สิ่งนี้มีอยู่’ เห็นอุบายเป็นเครื่องสลัดออกจากสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งนั้น จึงล่วงพ้นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งนั้นได้
{๓๙} [๓๒] อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ เพราะกามสังโยชน์ตั้งอยู่ไม่ได้โดยประการทั้งปวง เนื่องจากสลัดทิฏฐิอันคล้อยตามขันธ์ส่วนอดีตและทิฏฐิอันคล้อยตามขันธ์ส่วนอนาคตเสียได้ และเพราะก้าวล่วงปีติอันเกิดแต่วิเวก ก้าวล่วงนิรามิสสุขเสียได้ ย่อมเข้าถึงอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ด้วยสำคัญว่า ‘อันนี้สงบ อันนี้ประณีต คือ การที่เรากำลังเข้าถึงอทุกขมสุขเวทนาอยู่’ อทุกขมสุขเวทนานั้นของเธอย่อมดับไปได้ เพราะอทุกขมสุขเวทนาดับ ย่อมเกิดนิรามิสสุข เพราะนิรามิสสุขดับ ย่อมเกิดอทุกขมสุขเวทนา เปรียบเหมือนเงาเว้นที่ใด แดดก็ส่องไปถึงที่นั้น แดดเว้นที่ใด เงาก็ทอดไปยังที่นั้น
ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล เพราะอทุกขมสุขเวทนาดับ ย่อมเกิดนิรามิสสุข เพราะนิรามิสสุขดับ ย่อมเกิดอทุกขมสุขเวทนา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมทราบเรื่องนี้ดีท่านสมณะหรือพราหมณ์นี้แล เพราะกามสังโยชน์ตั้งอยู่ไม่ได้โดยประการทั้งปวง เนื่องจากสลัดทิฏฐิอันคล้อยตามขันธ์ส่วนอดีตและทิฏฐิอันคล้อยตามขันธ์ส่วนอนาคตเสียได้ และเพราะก้าวล่วงปีติอันเกิดแต่วิเวก ก้าวล่วงนิรามิสสุขเสียได้ ย่อมเข้าถึงอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ด้วยสำคัญว่า ‘อันนี้สงบ อันนี้ประณีต คือ การที่เรากำลังเข้าถึงอทุกขมสุขเวทนาอยู่ อทุกขมสุขเวทนานั้นของเธอย่อมดับไปได้ เพราะอทุกขมสุขเวทนาดับ ย่อมเกิด
- ๑อทุกขมสุขเวทนา เวทนาที่มิใช่ทุกขเวทนา มิใช่สุขเวทนา หมายกึงความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข (อุเบกขาเวทนา) อยู่ในจตุตถฌาน (ม.อุ.อ. ๑๗)
นิรามิสสุข เพราะนิรามิสสุขดับ ย่อมเกิดอทุกขมสุขเวทนา อทุกขมสุขเวทนานี้นั้นก็ถูกปัจจัยปรุงแต่ง เป็นของหยาบ และความดับของสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งมีอยู่ ตถาคตก็ทราบว่า ‘สิ่งนี้มีอยู่’ เห็นอุบายเป็นเครื่องสลัดออกจากสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งนั้น จึงล่วงพ้นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งนั้นได้
{๔๐} [๓๓] อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ เพราะกามสังโยชน์ตั้งอยู่ไม่ได้โดยประการทั้งปวง เนื่องจากสลัดทิฏฐิอันคล้อยตามขันธ์ส่วนอดีตและทิฏฐิอันคล้อยตามขันธ์ส่วนอนาคตเสียได้ และเพราะก้าวล่วงปีติอันเกิดแต่วิเวก ก้าวล่วงนิรามิสสุข ก้าวล่วงอทุกขมสุขเวทนาเสียได้ ย่อมเล็งเห็นตัวเองว่า ‘เป็นผู้สงบแล้ว เป็นผู้ดับแล้ว. เป็นผู้ไม่มีอุปาทาน’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมทราบเรื่องนี้ดี
ท่านสมณะหรือพราหมณ์นี้แล เพราะกามสังโยชน์ตั้งอยู่ไม่ได้โดยประการทั้งปวง เนื่องจากสลัดทิฎฐิอันคล้อยตามขันธ์ส่วนอดีตและทิฏฐิอันคล้อยตามขันธ์ส่วนอนาคตเสียได้ และเพราะก้าวล่วงปีติอันเกิดแต่วิเวก ก้าวล่วงนิรามิสสุข ก้าวล่วงอทุกขมสุขเวทนาเสียได้ ย่อมเล็งเห็นตัวเองว่า ‘เป็นผู้สงบแล้ว เป็นผู้ดับแล้ว เป็นผู้ไม่มีอุปาทาน’ ท่านผู้นี้ย่อมประกาศปฏิปทาที่เอื้ออำนวยให้ถึงนิพพานอย่างเดียวโดยแท้ แต่ท่านสมณะหรือพราหมณ์นี้ เมื่อยังถือมั่นทิฏฐิอันคล้อยตามขันธ์ส่วนอดีต ก็ชื่อว่ายังถือมั่นอยู่ เมื่อถือมั่นทิฏฐิอันคล้อยตามขันธ์ส่วนอนาคต ก็ชื่อว่ายังถือมั่นอยู่ เมื่อถือมั่นกามสังโยชน์
ก็ชื่อว่ายังถือมั่นอยู่ เมื่อถือมั่นปีติอันเกิดแต่วิเวก ก็ชื่อว่ายังถือมั่นอยู่ เมื่อถือมั่นนิรามิสสุข ก็ชื่อว่ายังถือมั่นอยู่ หรือว่าเมื่อถือมั่นอทุกขมสุขเวทนา ก็ชื่อว่ายังถือมั่นอยู่ และแม้การที่ท่านผู้นี้เล็งเห็นตัวเองว่า ‘เป็นผู้สงบแล้ว เป็นผู้ดับแล้ว เป็นผู้ไม่มีอุปาทาน’ นั้นก็กล่าวได้ว่ายังเป็นอุปาทานของท่านสมณพราหมณ์นี้ อุปาทานนี้นั้นก็ถูกปัจจัยปรุงแต่ง เป็นของหยาบ และความดับของสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งมีอยู่ ตถาคตก็ทราบว่า ‘สิ่งนี้มีอยู่’ เห็นอุบายเป็นเครื่องสลัดออกจากสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งนั้น จึงล่วงพ้นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งนั้นได้
{๔๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สันติวรบทอันยอดเยี่ยม คือ ความที่รู้เหตุเกิด เหตุดับ คุณ โทษ และอุบายเป็นเครื่องออกไปแห่งผัสสายตนะ๖ตามความเป็นจริงแล้วหลุดพ้นได้ด้วยไม่ถือมั่นนี้ตถาคตได้ตรัสรู้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สันติวรบทอันยอดเยี่ยม คือ ความที่รู้เหตุเกิด เหตุดับ คุณ โทษ และอุบายเป็นเครื่องออกไปแห่งผัสสายตนะ ๖ ตามความเป็นจริงแล้วหลุดพ้นได้ด้วยไม่ถือมั่นนี้ตถาคตได้ตรัสรู้แล้ว”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระะผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล
จบ ปัญจัตตยสูตรที่ ๒
- ๑สันติวรบท บทอันประเสริฐกล่าวคือความสงบ หมายถึงพระนิพพาน (ม.มู.อ. ๒/๗๙) บท หรือทางอันสูงสุดที่สามารถสงบระงับกิเลสได้เด็ดขาด (ม.อุ.อ. ๑๗)
- ๒ผัสสายตนะทั้ง ๖ หมายถึงความที่อายตนะภายใน อายตนะภายนอก และวิญญาณสัมผัสคือ กระทบหรือประจวบกัน ๖ ทาง คือ (๑) จักขุสัมผัส สัมผัสทางตา (คือ ตา รูป จักขุวิญญาณ กระทบกัน) (๒) โสตสัมผัส สัมผัสทางหู (๓) ฆานสัมผัส สัมผัสทางจมูก (๕) ชิวหาสัมผัส สัมผัสทางลิ้น (๕) กายสัมผัส สัมผัสทางกาย (๖) มโนสัมผัส สัมผัสทางใจ {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๒๓,๓๒๗ ม.มู. (แปล) ๑๒/๙๘/๑๐๗}
๓. กินติสูตร ว่าด้วยมีความคิดอย่างไรในพระศาสดา
พระโอวาทเรื่องความสามัคคี
{๔๒} [๓๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ไพรสณฑ์อันเป็นที่บวงสรวงพลีกรรม ใกล้พระนครกุสินารา สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า{๔๓} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอมีความสงสัยในตัวเราบ้างไหมว่า ‘พระสมณโคดมแสดงธรรมเพราะเหตุจีวร เพราะเหตุบิณฑบาต เพราะเหตุเสนาสนะ หรือว่าเพราะเหตุหวังสุขในภพน้อยภพใหญ่ด้วยอาการนี้”ภิกษุเหล่านั้นทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ไม่มีความสงสัยในพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้เลยว่า ‘พระสมณโคดมทรงแสดงธรรมเพราะเหตุจีวร
เพราะเหตุบิณฑบาต เพราะเหตุเสนาสนะ หรือว่าเพราะเหตุหวังสุขในภพน้อยภพใหญ่ด้วยอาการนี้”“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เป็นอันว่าพวกเธอไม่มีความสงสัยในตัวเราอย่างนี้เลยว่า ‘พระสมณโคดมทรงแสดงธรรมเพราะเหตุจีวร เพราะเหตุบิณฑบาต เพราะเหตุเสนาสนะ หรือว่าเพราะเหตุหวังสุขในภพน้อยภพใหญ่ด้วยอาการนี้’ ถ้าเช่นนั้น พวกเธอมีความคิดในตัวเราอย่างไรเล่า”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์มีความคิดในพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเอ็นดู ทรงแสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ทรงอาศัยความอนุเคราะห์แสดงธรรม”
{๔๔} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เป็นอันว่าพวกเธอมีความคิดในตัวเราอย่างนี้
จบ ๒. ปัญจัตตยสูตร