พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ทิฏฐิสังยุต · โสตาปัตติวรรค
๗. เหตุสูตร
เล่ม ๑๗ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๔๒๙–๔๓๐ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๗/๑๘ ในโสตาปัตติวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค ทิฏฐิสังยุต โสตาปัตติวรรค เหตุสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๗ หน้า ๒๙๓–๒๙๖
๗. เหตุสูตร
ว่าด้วยเหตุเกิดอเหตุทุกทิฏฐิ
{๔๒๙} [๒๑๒] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมี
อยู่ เพราะถือมั่นอะไร เพราะยึดมั่นอะไร จึงมีทิฎฐิเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ไม่มีเหตุไม่มีปัจจัยเพื่อความเศร้าหมองแห่งสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายหาสาเหตุมิได้หาปัจจัยมิได้ ย่อมเศร้าหมองเอง ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัยเพื่อความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายหาสาเหตุมิได้ หาปัจจัยมิได้ ย่อมบริสุทธิ์เอง ไม่มีการกระทำของตนเอง ไม่มีการกระทำของผู้อื่น ไม่มีการกระทำเยี่ยงบุรุษ ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียร ไม่มีเรี่ยวแรงเยี่ยงบุรุษ ไม่มีความบากบั่นเยี่ยงบุรุษสัตว์ทั้งปวง ปาณะทั้งปวง ภูตทั้งปวง ชีวะ ทั้งปวงล้วนไม่มีอำนาจ ไม่มีกำลังไม่มีความเพียร แปรไปตามเคราะห์ดีเคราะห์ร้าย ตามความประจวบเหมาะและตามสภาวการณ์ ย่อมเสวยสุขเสวยทุกข์ในอภิชาติทั้ง ๖ เท่านั้น ดังนี้”
- ๑คำว่า สัตว์ หมายถึงสัตว์ดิรัจฉานชั้นสูง เช่น อูฐ โค ลา เป็นต้น ปาณะ คือเหล่าสัดว์ที่ดำรงชีวิตอยู่ด้วยลมหายใจเข้าออก มีสัตว์ที่มีอินทรีย์เดียวหรือสองอินทรีย์เป็นต้น ภูต หมายถึงสัตว์ที่อยู่ในฟองไข่และครรภ์มารดาเป็นต้น ชีวะ ได้แก่ สิ่งมีชีวิตจำพวกพืชต่างๆ (ที.สี.อ. ๑๔๖, ม.ม.อ. ๘๙,สํ.ข.อ. ๓๗๒-๓๗๓)
- ๒อภิชาติทั้ง ๖ เป็นศัพท์บัญญัติของลัทธิอเหตุกทิฏฐินี้ ซี่งหมายถึงการกำหนดประเภทแห่งชนชั้ นตามที่มักชลิโคศาลผู้เป็นศาสดาเจ้าลัทธิเห็นว่ามีความบริสุทธิ์ขาวสะอาดมากน้อยต่างกันไปตามลำดับโดยใช้สีเป็นเครี่องกำหนด มี ๖ ประเภท คือ (๑) กัณหาภิชาติ ประเภทแห่งชนชั้นสีดำ หมายถึงผู้ทำบาปกรรมหรือสาละวนอยู่ในบาปกรรมต่าง ๆ ได้แก่ พวกพรานนก คนฆ่าสุกร ชาวประมง พวกโจร เพชฌฆาต หรือพวกคนที่ทำทารุณกรรมต่าง ๆ เป็นต้น (๒) นีลาภิชาติ ประเภทแห่งชนชั้นสีเขียว ได้แก่ พวกภิกษุในพระพุทธศาสนาและพวกนักบวชในสัทธิต่าง ๆ ซึ่งมักชลิโคศาล เข้าใจว่าไม่บริสุทธิ์เพราะยังมีราคะเสพปัจจัยและมีความประพฤติเป็นดุจเสี้ยนหนามต่อลัทธิของตน (๓) โลหิตาภิชาติ ประเภทแห่งชนชั้นสีแดง ได้แก่ พวกนักบวชที่เรียกว่านิครนภ์ซึ่งนุ่งห่มผ้าผืนเดียวเป็นวัตร มีความขาวสะอาดกว่าอภิชาติ ๒ ประเภทแรก (๔) หลิททาภิชาติ ประเภทแห่งชนชั้นสีเหลือง ได้แก่ พวกนักบวชที่เรียกว่าอเจลกและสาวกซึ่งนุ่งห่มผ้าขาว มีความขาวสะอาด
ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของ
พวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นหลัก .... ”
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมึ่อรูปมีอยู่ เพราะถือมั่นรูป เพราะยึดมั่นรูป
จึงมีทิฏฐิเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย .... ย่อมเสวยสุขเสวยทุกข์ในอภิชาติทั้ง ๖ เท่านั้น, ดังนี้ เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ .... เมื่อสังขารมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะถือมั่นวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ
จึงมีทิฎฐิเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย .... ย่อมเสวยสุขเสวยทุกข์ในอภิชาติทั้ง ๖ เท่านั้น, ดังนี้
{๔๓๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา เพราะไม่
ถือมั่นสิ่งนั้น จะพึงมีทิฏฐิเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย .... ย่อมเสวยสุขเสวยทุกข์ในอภิชาติทั้ง ๖ เท่านั้น’ ดังนี้ได้ไหม”
...
กว่าพวกนิครนถ์ (๕) สุกกาภิชาติ ประเภทแห่งชนชั้นสีขาว ได้แก่ พวกนักบวชที่เรียกว่าอาชีวกและสาวกซึ่งเป็นนักบวชในลัทธิของมักชลิโคศาล มีความขาวสะอาดกว่าอภิชาติ ๔ ประเภทแรก (๖) ปรมสุกกาภิชาติ ประเภทแห่งชนชั้นสีขาวอย่างยิ่ง ได้แก่ศาสดาของลัทธินี้ ก็คือ มักขลิโคศาลนั่นเอง ซึ่งมองตัวเองบริสุทธิ์ขาวสะอาดอย่างยิ่งกว่าอภิชาติทั้งหมด (ที.สี.อ. ๑๔๗, ม.ม.อ. ๙๐,สํ.ข.อ. ๓๗๔) อนี่ง ในพระพุทธศาสนา อภิชาติ หมายถึงการจัดประเภทบุคคลตามชาติกำเนิดและพฤติกรรมหลังจากเกิดแล้วซึ่งแบ่งเป็นดำและขาว หรือฝ่ายชั่วฝ่ายดี มี ๖ คือ (๑) บุคคลบางคนในโลกนี้เกิดในที่ดำ ยังก่อธรรมดำ (๒) บุคคลบางคนโนโลกนี้เกิดในที่ดำ แต่ก่อธรรมขาว (๓) บุคคลบางคนในโลกนี้เกิดในที่ดำ ก่อพระนิพพานซึ่งไม่ดำไม่ขาว (๔) บุคคลบางคนในโลกนี้เกิดในที่ขาว ก่อธรรมขาว (๕) บุคคลบางคนในโลกนี้เกิดในที่ขาว แต่ก่อธรรมดำ (๖) บุคคลบางคนในโลกนี้เกิดในที่ขาว ก่อพระนิพพานซึ่งไม่ดำไม่ขาว {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๒๙/๓๔๑, ที.ปา.อ. ๒๓๖}
“ไม่ได้อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“เวทนา .... สัญญา.... สังขาร ..... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา เพราะไม่
ถือมั่นสิ่งนั้น จะพึงมีทิฏฐิเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย ..... ย่อมเสวยสุขเสวยทุกข์ในอภิชาติทั้ง ๖ เท่านั้น, ดังนี้ได้ไหม”
“ไม่ได้อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“แม้สิ่งที่บุคคลเห็นแล้ว ฟังแล้ว ทราบแล้ว รู้แจ้งแล้ว ถึงแล้ว
แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยงเล่า”
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา เพราะไม่ถือมั่นสิ่งนั้น จะพึงมีทิฏฐิเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย .... ย่อมเสวยสุขเสวยทุกข์ในอภิชาติทั้ง ๖ เท่านั้น, ดังนี้ได้ไหม”
“ไม่ได้อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแลอริยสาวกละความสงสัยในฐานะ ๖
เหล่านี้ได้ ชื่อว่าเป็นอันละความสงสัยแม้ในทุกข์ แม้ในทุกขสมุทัย แม้ในทุกขนิโรธ แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เมื่อนั้นอริยสาวกนี้เราเรียกว่าเป็นโสดาบัน ผู้มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในภายหน้า”
๘. มหาทิฏฐิสูตร
ว่าด้วยเหตุเกิดมิจฉาทิฏฐิ
{๔๓๑} [๒๑๓] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอ
มีอยู่ เพราะถือมั่นอะไร เพราะยึดมั่นอะไร จึงมีทิฏฐิเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘สภาวะ๗ กองเหล่านี้ไม่มีใครทำ ไม่มีแบบอย่างที่ใครทำไว้ ไม่มีใครเนรมิต ไม่มีแบบอย่างที่ใครเนรมิตไว้ เป็นหมัน ตั้งอยู่มั่นคงดุจยอดเขา ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาระเนียด สภาวะ ๗ กองเหล่านั้นไม่หวั่นไหว ไม่แปรผัน ไม่เบียดเบียนกันและกัน ไม่อาจให้เกิดสุขหรือทุกข์ หรือทั้งสุขและทุกข์แก่กันและกัน
สภาวะ ๗ กองมีอะไรบ้าง คือ กองดิน กองนํ้า กองไฟ กองลม สุข ทุกข์ชีวะเป็นที่ ๗ สภาวะ ๗ กองเหล่านี้ไม่มีใครทำ ไม่มีแบบอย่างที่ใครทำไว้ ไม่มีใครเนรมิต ไม่มีแบบอย่างที่ใครเนรมิตไว้ เป็นหมัน ตั้งอยู่มั่นคงดุจยอดเขาตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาระเนียด สภาวะ ๗ กองเหล่านี้ไม่หวั่นไหว ไม่แปรผัน ไม่เบียดเบียนกัน ไม่อาจให้เกิดสุขหรือทุกข์ หรือทั้งสุขทั้งทุกข์แก่กันและกัน แม้จะมีผู้ใดใช้ศัสตราอย่างคมตัดศีรษะกัน ก็ไม่ชื่อว่าใครปลงชีวิตใคร เป็นแต่ศัสตราสอดไปตามช่องแห่งสภาวะ ๗ กองเท่านั้น
อนึ่ง กำเนิดที่เป็นประธาน ๑,๔๐๖,๖๐๐ กรรม ๕๐๐ กรรม ๕กรรม ๓ กรรม ๑ กรรมกึ่ง ปฏิปทา ๖๒ อันตรกัป ๖๒ อภิชาติ ๖
- ๑กำเนิดที่เป็นประธาน คือกำเนิดที่ดียิ่ง(ตามทัศนะของมักขลิโคศาล) (ที.สี.อ. ๑๔๖, ม.ม.อ. ๑๖๙,
- สํ.ข.อ. ๓๗๔)
- ๒-๒กรรมทั้งหมดนี้ มักขลิโคศาลแสดงขี้นมาอย่างเลื่อนลอยด้วยการคาดคะเนเอาเอง แต่มีเกจิอาจารย์อธิบายไว้ว่า ตามทัศนะของมักขลิโคศาล กรรม ๕ หมายถึงตา หู จมูก ลิ้น และกาย กรรม ๓ หมายถึงกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรม กรรม ๑ หมายถึงกายกรรมกับวจีกรรมรวมกัน กรรมกึ่ง หมายถึงมโนกรรม (ที.สี.อ. ๑๔๗, ม.ม.อ. ๑๖๙, สํ.ข.อ, ๓๗๔)
- ๓อันตรกัป ๖๒ คามจริง ในกัปหนี่งมี ๖๔ อันตรกัป (กัปในระหว่างหรือกัปเล็ก) แต่มักขลิโคศาลกล่าวว่ามี ๖๒ เพราะไม่รู้อีก ๒ อันตรกัป (ที.สี.อ. ๑๔๗, ม.ม.อ. ๑๖๙ สํ.ข.อ. ๓๗๔)
จบ ๗. เหตุสูตร