arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย อภิสมัยสังยุตต์ · กฬารขัตติยวรรค

๔. ญาณวัตถุสูตร ที่ ๒

เล่ม ๑๖

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๒๖–๑๒๗ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๔/๑๐ ในกฬารขัตติยวรรคมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย นิทานวรรค อภิสมัยสังยุตต์ กฬารขัตติยวรรค ญาณวัตถุสูตร ที่ ๒ (ฉบับหลวง เล่ม ๑๖ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๖ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๖ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๖)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๖ หน้า ๘๓–๘๘

หน้า ๘๓

‘ผู้เห็นสัทธรรมนี้’ บ้าง ‘ผู้ประกอบด้วยญาณอันเป็นเสขะ’ บ้าง ‘ผู้ประกอบด้วยวิชาอันเป็นเสขะ’ บ้าง ‘ผู้บรรลุกระแสแห่งธรรม’ บ้าง ‘ผู้เป็นพระอริยะมีปัญญาเครื่องชำแรกกิเลส’ บ้าง ‘ผู้อยู่ชิดประตูอมตนิพาน’ บ้าง (๓)

๔.ทุติยญาณวัตถุสูตร

ว่าด้วยญาณวัตถุ ๗๗ ประการ

{๑๒๖} [๓๔] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี....

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดง

ญาณวัตถุ ๗๗ ประการแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงตั้งใจฟังญาณวัตถุนั้นจงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า

{๑๒๗} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ญาณวัตถุ ๗๗

ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑)หมวดชรามรณะ

(๑) ความรู้ว่า เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

(๒) ความรู้ว่า เมื่อชาติไม่มี ชรามรณะก็ไม่มี

(๓) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

(๔) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เมื่อชาติไม่มี ชรามรณะก็ไม่มี

(๕) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เมื่อชาติไม่มี ชรามรณะก็ไม่มี

(๖) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เมื่อชาติไม่มี ชรามรณะก็ไม่มี

(๗) ความรู้ว่า ธรรมฐิติญาณของชาตินั้น มีความสิ้น มีความเสื่อม มีความคลาย มีความดับเป็นธรรมดา

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ธรรมฐิติญาณ ในที่นี้หมายถึงความรู้ในปัจจยาการ (สํ.นิ.อ. ๗๗)..
หน้า ๘๔

(๒) หมวดชาติ

(๑) ความรู้ว่า เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

(๒) ความรู้ว่า เมื่อภพไม่มี ชาติก็ไม่มี

(๓) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

(๔) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เมื่อภพไม่มี ชาติก็ไม่มี

(๕) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

(๖) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เมื่อภพไม่มี ชาติก็ไม่มี

(๗) ความรู้ว่า ธรรมฐิติญาณของภพนั้นมีความสิ้น มีความเสื่อม มีความคลาย มีความดับเป็นธรรมดา

(๓) หมวดภพ

(๑) ความรู้ว่า เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

(๒) ความรู้ว่า เมื่ออุปาทานไม่มี ภพก็ไม่มี

(๓) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

(๔) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เมื่ออุปาทานไม่มี ภพก็ไม่มี

(๕) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

(๖) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เมื่ออุปาทานไม่มี ภพก็ไม่มี

(๗) ความรู้ว่า ธรรมฐิติญาณของอุปาทานนั้นมีความสิ้น มีความเสื่อม มีความคลาย มีความดับเป็นธรรมดา

(๔) หมวดอุปาทาน

(๑) ความรู้ว่า เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน

(๒) ความรู้ว่า เมื่อตัณหาไม่มี อุปาทานก็ไม่มี

(๓) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน

(๔) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เมื่อตัณหาไม่มี อุปาทานก็ไม่มี

หน้า ๘๕

(๕) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน

(๖) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เมื่อตัณหาไม่มี อุปาทานก็ไม่มี

(๗) ความรู้ว่า ธรรมฐิติญาณของตัณหานั้น มีความสิ้น มีความเสื่อม มีความคลาย มีความดับเป็นธรรมดา

(๕) หมวดตัณหา

(๑) ความรู้ว่า เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

(๒) ความรู้ว่า เมื่อเวทนาไม่มี ตัณหาก็ไม่มี

(๓) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

(๔) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เมื่อเวทนาไม่มี ตัณหาก็ไม่มี

(๕) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

(๖)ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เมื่อเวทนาไม่มี ตัณหาก็ไม่มี

(๗)ความรู้ว่า ธรรมฐิติญาณของเวทนานั้น มีความสิ้น มีความเสื่อม มีความคลาย มีความดับเป็นธรรมดา

(๖) หมวดเวทนา

(๑)ความรู้ว่า เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

(๒) ความรู้ว่า เมื่อผัสสะไม่มี เวทนาก็ไม่มี

(๓) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

(๔) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เมื่อผัสสะไม่มี เวทนาก็ไม่มี

(๕)ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

(๖)ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เมื่อผัสสะไม่มี เวทนาก็ไม่มี

(๗) ความรู้ว่า ธรรมฐิติญาณของผัสสะนั้น มีความสิ้น มีความเสื่อม มีความคลาย มีความดับเป็นธรรมดา

หน้า ๘๖

(๗) หมวดผัสสะ

(๑) ความรู้ว่า เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

(๒) ความรู้ว่า เมื่อสฬายตนะไม่มี ผัสสะก็ไม่มี

(๓) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เพราะสฬายาตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ(๔) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เมื่อฬายตนะไม่มี ผัสสะก็ไม่มี

(๕) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมี

ผัสสะ

(๖) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เมื่อสฬายตนะไม่มี ผัสสะก็ไม่มี

( ๗) ความรู้ว่า ธรรมฐิติญาณของสฬายตนะนั้น มีความสิ้น มีความเสื่อม มีความคลาย มีความดับเป็นธรรมดา

(๘) หมวดสฬายตนะ

(๑) ความรู้ว่า เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ

(๒) ความรู้ว่า เมื่อนามรูปไม่มี สฬายตนะก็ไม่มี

(๓) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ(๔) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เมื่อนามรูปไม่มี สฬายตนะก็ไม่มี

(๕) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เพราะนามรูปเป็นปัจจัยจึงมีสฬายตนะ(๖) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เมื่อนามรูปไม่มี สฬายตนะก็ไม่มี

(๗) ความรู้ว่า ธรรมฐิติญาณของนามรูปนั้น มีความสิ้น มีความเสื่อม มีความคลาย มีความดับเป็นธรรมดา

(๙) หมวดนามรูป

(๑) ความรู้ว่า เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป

(๒) ความรู้ว่า เมื่อวิญญาณไม่มี นามรูปก็ไม่มี

(๓) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป

หน้า ๘๗

(๔) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เมื่อวิญญาณไม่มี นามรูปก็ไม่มี

(๕) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป

(๖) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เมื่อวิญญาณไม่มี นามรูปก็ไม่มี

(๗) ความรู้ว่า ธรรมฐิติญาณของวิญญาณนั้น มีความสิ้น มีความเสื่อม มีความคลาย มีความดับเป็นธรรมดา

(๑๐) หมวดวิญญาณ

(๑) ความรู้ว่า เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

(๒) ความรู้ว่า เมื่อสังขารไม่มี วิญญาณก็ไม่มี

(๓) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

(๔) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เมื่อสังขารไม่มี วิญญาณก็ไม่มี

(๕) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

(๖) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เมื่อสังขารไม่มี วิญญาณก็ไม่มี

(๗) ความรู้ว่า ธรรมฐิติญาณของสังขารนั้น มีความสิ้น มีความเสื่อม มีความคลาย มีความดับเป็นธรรมดา

(๑๑) หมวดสังขาร

(๑) ความรู้ว่า เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

(๒) ความรู้ว่า เมื่ออวิชชาไม่มี สังขารก็ไม่มี

(๓) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

(๔) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เมื่ออวิชชาไม่มี สังขารก็ไม่มี

(๕) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

(๖) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เมื่ออวิชชาไม่มี สังขารก็ไม่มี

(๗) ความรู้ว่า ธรรมฐิติญาณของอวิชชานั้น มีความสิ้น มีความเสื่อม มีความคลาย มีความดับเป็นธรรมดาดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่าญาณวัตถุ ๗๗ ประการ (๔)

หน้า ๘๘

๕. อวิชชาปัจจยสูตร

ว่าด้วยอวิชชาเป็นปัจจัย สูตรที่ ๑

{๑๒๘} [๓๕] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยอาการอย่างนี้”

{๑๒๙} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชรามรณะเป็นไฉน และชรามรณะนี้เป็นของใคร”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ตั้งปัญหายังไม่ถูก” ดังนี้แล้วได้ตรัส

ต่อไปว่า “ดูก่อนภิกษุ ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘ชรามรณะเป็นไฉน และชรามรณะนี้เป็นของใคร’ หรือพึงกล่าวว่า ‘ชรามรณะเป็นอย่างอื่น และชรามรณะนี้เป็นของผู้อื่น’คำทั้งสองของผู้นั้นมีเนื้อความอย่างเดียวกันต่างกันแต่

พยัญชนะเท่านั้น ดูก่อนภิกษุ เมื่อมีทิฏฐิว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น

การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมไม่มี หรือเมื่อมีทิฏฐิว่า ‘ชีวะเป็นอย่างหนึ่งสรีระเป็นอย่างหนึ่ง’ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ก็ย่อมไม่มี ดูก่อนภิกษุ ตถาคตย่อมแสดงธรรมโดยสายกลางไม่ข้องแวะส่วนสุดทั้งสองนั้นดังนี้ว่า‘เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ”

{๑๓๐}ภิกษุรูปหนึ่งทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชาติเป็นไฉน และชาตินี้เป็นของใคร”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ‘ตั้งปัญหายังไม่ถูก” ดังนี้แล้วได้ตรัส

ต่อไปว่า “ดูก่อนภิกษุ ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘ชาติเป็นไฉน และชาตินี้เป็นของใคร’

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ ในที่นี้หมายถึงการอยู่ด้วยอริยมรรค (ส.นิ.อ.๗๘)