พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ธาตุสังยุตต์ · ทุติยวรรค
๑. สัตติมสูตร
เล่ม ๑๖ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๓๕๒–๓๕๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๒ ในทุติยวรรคมี ๔ ฉบับ
_______
๒. ทุติยวคฺค
๑. สตฺตธาตุสุตฺต
๒. ทุติยวรรค
หมวดที่ ๒
๑. สัตตธาตุสูตร
๑. สัตตธาตุสูตร
ว่าด้วยธาตุ ๗
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย นิทานวรรค ธาตุสังยุตต์ ทุติยวรรค สัตติมสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๖ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๖ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๖ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๖)
บาลี (มหาจุฬาฯ) เล่ม ๑๖ หน้า ๑๔๓–๑๔๔ · ไทย (มหาจุฬาฯ ๒) เล่ม ๑๖ หน้า ๑๘๐–๑๘๑
สาวตฺถิยํ วิหรติ... ตตฺร โข ภควา... สตฺติมา ภิกฺขเว ธาตุโย. กตมา สตฺต ? อาภาธาตุ สุภธาตุ อากาสานญฺจายตนธาตุ วิญฺญาณญฺจายตนธาตุ อากิญฺจญฺญายตนธาตุ เนวสญฺญานาสญฺญา-ยตนธาตุ สญฺญาเวทยิตนิโรธธาตุ. อิมา โข ภิกฺขเว สตฺต ธาตุโยติ. เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ “ยา จายํ ภนฺเต อาภาธาตุ ยา จ สุภธาตุ ยา จ อากาสานญฺจายตนธาตุ ยา จ วิญฺญาณญฺจายตนธาตุ ยา จ อากิญฺจญฺญายตนธาตุ ยา จ เนวสญฺญานาสญฺญายตนธาตุ ยา จ สญฺญาเวทยิตนิโรธธาตุ, อิมา นุ โข ภนฺเต ธาตุโย กึ ปฏิจฺจ ปญฺญายนฺตีติ ?
ยายํ ภิกฺขุ อาภาธาตุ, อยํ ธาตุ อนฺธการํ ปฏิจฺจ ปญฺญายติ. ยายํ ภิกฺขุ สุภธาตุ, อยํ ธาตุ อสุภํ ปฏิจฺจ ปญฺญายติ. ยายํ ภิกฺขุ อากาสานญฺจายตนธาตุ, อยํ ธาตุ รูปํ ปฏิจฺจ ปญฺญายติ. ยายํ ภิกฺขุ วิญฺญาณญฺจายตนธาตุ, อยํ ธาตุ อากาสานญฺจายตนํ ปฏิจฺจ ปญฺญายติ, ยายํ ภิกฺขุ อากิญฺจญฺญา-ยตนธาตุ, อยํ ธาตุ วิญฺญาณญฺจายตนํ ปฏิจฺจ ปญฺญายติ. ยายํ ภิกฺขุ เนวสญฺญานาสญฺญายตนธาตุ, อยํ ธาตุ อากิญฺจญฺญายตนํ ปฏิจฺจ ปญฺญายติ. ยายํ ภิกฺขุ สญฺญาเวทยิตนิโรธธาตุ, อยํ ธาตุ นิโรธํ ปฏิจฺจ ปญฺญายตีติ.
ยา จายํ ภนฺเต อาภาธาตุ ยา จ สุภธาตุ ยา จ อากาสานญฺจายตนธาตุ ยา จ วิญฺญาณญฺจายตนธาตุ ยา จ อากิญฺจญฺญายตนธาตุ ยา จ เนวสญฺญานาสญฺญายตนธาตุ ยา จ สญฺญาเวทยิตนิโรธ-ธาตุ, อิมา นุ โข ภนฺเต ธาตุโย กถํ สมาปตฺติ ปตฺตพฺพาติ ?
ยา จายํ ภิกฺขุ อาภาธาตุ ยา จ สุภธาตุ ยา จ อากาสานญฺจายตนธาตุ ยา จ วิญฺญาณญฺจายตนธาตุ ยา จ อากิญฺจญฺญายตนธาตุ, อิมา ธาตุโย สญฺญาสมาปตฺติ ปตฺตพฺพา. ยายํ ภิกฺขุ เนว สญฺญานาสญฺญายตนธาตุ, อยํ ธาตุ สงฺขาราวเสสสมาปตฺติ ปตฺตพฺพา. ยายํ ภิกฺขุ สญฺญาเวทยิต นิโรธธาตุ, อยํ ธาตุ นิโรธสมาปตฺติ ปตฺตพฺพาติ. ปฐมํ.
พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ... เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาค ...
“ภิกษุทั้งหลาย ธาตุมี ๗ ประการ ธาตุ ๗ ประการอะไรบ้าง คือ
๓. อากาสานัญจายตนธาตุ ๔. วิญญาณัญจายตนธาตุ
๕. อากิญจัญญายตนธาตุ ๖. เนวสัญญานาสัญญายตนธาตุ
ธาตุมี ๗ ประการนี้
ครั้นพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้ทูลถามพระผู้มีพระภาค ดังนี้ว่า
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาภาธาตุ สุภธาตุ อากาสานัญจายตนธาตุ วิญญาณัญจายตนธาตุ อากิญจัญญายตนธาตุ เนวสัญญานาสัญญายตนธาตุ และ สัญญาเวทยิตนิโรธธาตุ ธาตุเหล่านี้อาศัยอะไรจึงปรากฏได้”
“ภิกษุ อาภาธาตุอาศัยความมืดจึงปรากฏได้ สุภธาตุอาศัยความไม่งามจึง ปรากฏได้ อากาสานัญจายตนธาตุอาศัยรูปสมาบัติจึงปรากฏได้ วิญญาณัญจายตน ธาตุอาศัยอากาสานัญจายตนสมาบัติจึงปรากฏได้ อากิญจัญญายตนธาตุอาศัย วิญญาณัญจายตนสมาบัติจึงปรากฏได้ เนวสัญญานาสัญญายตนธาตุอาศัย อากิญจัญญายตนสมาบัติจึงปรากฏได้ สัญญาเวทยิตนิโรธธาตุอาศัยนิโรธสมาบัติจึง ปรากฏได้”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาภาธาตุ สุภธาตุ อากาสานัญจายตนธาตุ วิญญาณัญจายตนธาตุ อากิญจัญญายตนธาตุ เนวสัญญานาสัญญายตนธาตุ และสัญญาเวทยิตนิโรธธาตุ บุคคลจะเข้าถึงธาตุเหล่านี้ได้อย่างไร”
“ภิกษุ อาภาธาตุ สุภธาตุ อากาสานัญจายตนธาตุ วิญญาณัญจายตนธาตุ อากิญจัญญายตนธาตุ ธาตุเหล่านี้ เป็นสัญญาสมาบัติที่บุคคลจะเข้าถึงได้ เนวสัญญานาสัญญายตนธาตุ เป็นสังขาราวิเสสสมาบัติที่บุคคลจะเข้าถึงได้ สัญญา เวทยิตนิโรธธาตุ เป็นนิโรธสมาบัติที่บุคคลจะเข้าถึงได้”
สัตตธาตุสูตรที่ ๑ จบ
- ๑อาภาธาตุ ในที่นี้หมายถึงธาตุคือแสงสว่าง ซึ่งเป็นชื่อของอาโลกกสิณ ได้แก่ ฌานพร้อมทั้งอารมณ์ที่ทำให้ ปีติเกิดขึ้น เพราะบริกรรมโดยเพ่งแสงสว่างเป็นอารมณ์ อาภาธาตุอาศัยความมืดจึงปรากฏได้ (สํ.นิ.อ. ๒/๙๕/๑๕๑)
- ๒สุภธาตุ ในที่นี้หมายถึงฌานพร้อมทั้งอารมณ์ที่เกิดขึ้น เพราะบริกรรมโดยเพ่งสุภกสิณ สุภธาตุอาศัย ความไม่งามจึงปรากฏได้ (สํ.นิ.อ. ๒/๙๕/๑๕๑)
- ๓อากาสานัญจายตนธาตุ ในที่นี้หมายถึงธาตุที่กำหนดอากาศ คือความว่างอันหาที่สุดมิได้เป็นอารมณ์ เป็นขั้นที่ ๑ ของอรูปฌาน อากาสานัญจายตนธาตุอาศัยรูปสมาบัติจึงปรากฏได้ (ขุ.ม.อ. ๗/๙๖)
- ๔วิญญาณัญจายตนธาตุ ในที่นี้หมายถึงธาตุที่กำหนดวิญญาณเป็นอารมณ์ วิญญาณัญจายตนธาตุอาศัย อากาสานัญจายตนสมาบัติจึงปรากฏได้ (ขุ.ม.อ. ๗/๙๗)
- ๕อากิญจัญญายตนธาตุ ในที่นี้หมายถึงธาตุที่กำหนดความไม่มีอะไรเหลือเป็นอารมณ์ อากิญจัญญายตนธาตุ อาศัยวิญญาณัญจายตนสมาบัติจึงปรากฏได้ (ขุ.ม.อ. ๗/๙๗)
- ๖เนวสัญญานาสัญญายตนธาตุ ในที่นี้หมายถึงธาตุที่เข้าถึงภาวะที่มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ เนวสัญญานาสัญญายตนธาตุอาศัยอากิญจัญญายตนสมาบัติจึงปรากฏได้ (ขุ.ม.อ. ๗/๙๗)
- ๗สัญญาเวทยิตนิโรธธาตุ ในที่นี้หมายถึงความดับขันธ์ ๔ ขันธ์ เป็นชื่อของนิโรธสมาบัติ สัญญาเวทยิต- นิโรธธาตุอาศัยนิโรธสมาบัติจึงปรากฏได้ (สํ.นิ.อ. ๒/๙๕/๑๕๒)
- ๘สังขาราวิเสสสมาบัติ ในที่นี้หมายถึงสมาบัติที่มีสังขารอันละเอียดยังคงเหลืออยู่ (สํ.นิ.อ. ๒/๙๕/๑๕๒)
จบ ๑. สัตติมสูตร