พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย โพชฌงคสังยุต · จักกวัตติวรรค
อัคคิสูตร
เล่ม ๑๙ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๕๖๘–๕๗๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๓/๑๖ ในจักกวัตติวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค โพชฌงคสังยุต จักกวัตติวรรค อัคคิสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๙ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๙ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๐ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๙)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๙ หน้า ๑๘๒–๑๘๕
๓. อัคคิสูตร
ว่าด้วยการเจริญโพชฌงค์ตามกาล
{๕๖๘} [๒๓๔] ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า ภิกษุหลายรูปครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี (ความต่อไปเหมือนปริยายสูตร)
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกอัญเดียรย์ปริพาชกผู้มีวาทะอย่างนี้ ควรถูกเธอทั้งหลายถามอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย สมัยใดจิตหดหู่ สมัยนั้นมิใช่เวลาที่จะเจริญโพชฌงค์อย่างไหน เป็นเวลาที่จะเจริญโพชฌงค์อย่างไหน สมัยใดจิตฟุ้งซ่าน สมัยนั้นมิใช่เวลาที่จะเจริญโพชฌงค์อย่างไหน เป็นเวลาที่จะเจริญโพชฌงค์อย่างไหน’ พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกถูกพวกเธอถามอย่างนี้แล้ว จักแก้ไม่ได้เลย และจักถึงความอึดอัดอย่างยิ่ง ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะปัญหาที่ถามไม่ใช่อยู่ในวิสัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรายังไม่เห็นบุคคลในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ที่จะยังจิตให้ยินดีด้วยการแก้ปัญหาเหล่านี้ เว้นเสียจากตถาคต สาวกของตถาคต หรือผู้ที่ฟังจากตถาคตหรือจากสาวกของตถาคตนี้
เมื่อจิตหดหู่ควรและไม่ควรเจริญโพชฌงค์อย่างไหน
{๕๖๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมัยใดจิตหดหู่ สมัยนั้นมิใช่เวลาที่จะเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ มิใช่เวลาที่จะเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ มิใช่เวลาที่จะเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าจิตหดหู่ จิตที่หดหู่นั้นยากที่จะให้ตั้งขึ้นได้ด้วยธรรมเหล่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนที่ต้องการจะก่อไฟกองน้อยให้ลุกโพลงขึ้น เขาจึงใส่หญ้าสด โคมัยสด ไม้สด พ่นน้ำ และโปรยฝุ่นลงไปในไฟนั้น คนผู้นั้นจะสามารถก่อไฟกองน้อยให้ลุกโพลงขึ้นได้ไหมเล่า”
“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”
“ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย สมัยใดจิตหดหู่ สมัยนั้นมิใช่เวลาที่จะเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ มิใช่เวลาที่จะเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ มิใช่เวลาที่จะเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าจิตหดหู่ จิตที่หดหู่นั้นยากที่จะให้ตั้งขึ้นได้ด้วยธรรมเหล่านั้น
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๗๐} ก็สมัยใดจิตหดหู่ สมัยนั้นเป็นเวลาที่จะเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ เป็นเวลาที่จะเจริญวิริยสัมโพชฌงค์ เป็นเวลาที่เจริญปีติสัมโพชฌงค์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าจิตหดหู่ จิตที่หดหู่นั้นพยุงให้ตั้งขึ้นได้ง่ายด้วยธรรมเหล่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนที่ต้องการจะก่อไฟกองน้อยให้ลุกโพลงขึ้น เขาจึงใส่หญ้าแห้ง โคมัยแห้ง ไม้แห้ง ใช้ปากเป่า และไม่โปรยฝุ่นลงไปในไฟนั้น คนผู้นั้นสามารถจะก่อไฟกองน้อยให้ลุกโพลงขึ้นได้ไหมเล่า”“ได้ พระพุทธเจ้าข้า”
“ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย สมัยใดจิตหดหู่ สมัยนั้นเป็นเวลาที่จะเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ เป็นเวลาที่จะเจริญวิริยสัมโพชฌงค์ เป็นเวลาที่จะเจริญปีติสัมโพชฌงค์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าจิตหดหู่ จิตที่หดหู่นั้นพยุงให้ตั้งขึ้นได้ง่ายด้วยธรรมเหล่านั้น
เมื่อจิตฟุ้งซ่านควรและไม่ควรเจริญโพชฌงค์อย่างไหน
{๕๗๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมัยใดจิตฟุ้งซ่าน สมัยนั้นมิใช่เวลาที่จะเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ มิใช่เวลาที่จะเจริญวิริยสัมโพชฌงค์ มิใช่เวลาที่จะเจริญปีติสัมโพชฌงค์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตที่ฟุ้งซ่านนั้น ยากที่จะให้สงบได้ด้วยธรรมเหล่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนที่ต้องการจะดับไฟกองใหญ่ เขาจึงใส่หญ้าแห้ง โคมัยแห้ง ไม้แห้ง ใช้ปากเป่า
และไม่โปรยฝุ่นลงไปในกองไฟใหญ่นั้น คนผู้นั้นสามารถจะดับไฟกองใหญ่นั้นได้ไหมเล่า”
“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”
“ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย สมัยใดจิตฟุ้งซ่าน สมัยนั้นมิใช่เวลาที่จะเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ มิใช่เวลาที่จะเจริญวิริยสัมโพชฌงค์ มิใช่เวลาที่จะเจริญปีติสัมโพชฌงค์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตที่ฟุ้งซ่านนั้นยากที่จะให้สงบได้ด้วยธรรมเหล่านั้น
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๗๒} ก็สมัยใดจิตฟุ้งซ่าน สมัยนั้นเป็นเวลาที่จะเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ เป็นเวลาที่จะเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ เป็นเวลาที่จะเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตที่ฟุ้งซ่านนั้นให้สงบได้ง่ายด้วยธรรมเหล่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนที่ต้องการจะดับไฟกองใหญ่ เขาจึงใส่หญ้าสด โคมัยสด ไม้สด พ่นนํ้า และโปรยฝุ่นลงไปในกองไฟใหญ่นั้น คนผู้นั้นจะสามารถดับไฟกองใหญ่นั้นได้ไหมเล่า”“ได้ พระพุทธเจ้าข้า”
“ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย สมัยใดจิตฟุ้งซ่าน สมัยนั้นเป็นเวลาที่จะเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ เป็นเวลาที่จะเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ เป็นเวลาที่จะเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตที่ฟุ้งซ่านนั้นให้สงบได้ง่ายด้วยธรรมเหล่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสติแลว่ามีประโยชน์ในที่ทั้งปวง”
๔. เมตตาสหคตสูตร
ว่าด้วยพรหมวิหาร ๔
{๕๗๓} [๒๓๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่นิคมของชาวโกลิยะชื่อหลิททวสันนะ ในแคว้นโกลิยะ ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า ภิกษุหลายรูปครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังหลิททวสันนนิคม ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นมีความดำริว่า ‘การที่จะเที่ยวไปบิณฑบาตยังหลิททวสันนนิคมก่อน ก็ยังเช้านัก อย่ากระนั้นเลย เราพึงเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกกันก่อนดีกว่า”
{๕๗๔} ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ได้พูดกะภิกษุเหล่านั้นว่า {๕๗๕} “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระสมณโคดมแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘มาเถิด ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายละนิวรณ์ ๕ อันเป็นอุปกิเลสแห่งจิต ทำปัญญาให้ถดถอยกำลัง แล้วจงมีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจกันประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ {๕๗๖} จงมีใจประกอบด้วยกรุณา... จงมี {๕๗๗} ใจประกอบด้วยมุทิตา... {๕๗๘} จงมีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง
- ๑เบื้องบน กำหนดเอาตั้งแต่ท้องฟ้าขึ้นไป เบื้องล่าง กำหนดเอาตั้งแต่พื้นดินลงไป เบื้องขวาง กำหนดถึงทิศรอบตัวต่าง ๆ (ที.ปา.อ. ๒๔๗)
- ๒เป็นมหัคคตะ หมายถึงอารมณ์ที่ถึงความเป็นใหญ่ชั้นรูปาวจรและอรูปาวจร โดยมีผลที่สามารถข่มกิเลสได้ และหมายถึงฉันทะ วิริยะ จิตตะ และปัญญาอันยิ่งใหญ่ (อภิ.สงฺ.อ. ๙๒)
จบ อัคคิสูตร