arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก · สังยุตตนิกาย

สัมมัปปธานสังยุตต์

เล่ม ๑๙

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๐๙๐–๑๐๙๘ (ฉบับหลวง)มี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค สัมมัปปธานสังยุตต์ (ฉบับหลวง เล่ม ๑๙ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๙ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๙)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๙ หน้า ๓๗๗–๓๘๖

หน้า ๓๗๗

๕. สัมมัปปธานสังยุต

๑. คังคาเปยยาลวรรค

๑ - ๑๒. ปาจีนาทิสูตร

ว่าด้วยสัมมัปปธาน ๔ เหมือนแม่น้ำคงคาไหลไปสู่ทิศปราจีนเป็นต้น

{๑๐๙๐} [๖๕๑-๖๗๒] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมัปปธานมี ๔ ประการนี้ สัมมัปปธาน (ความเพียรชอบ) ๔ ประการ คืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้(๑) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารถความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น(๒) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว(๓) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น

(๔) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมัปปธานมี ๔ ประการนี้แล

หน้า ๓๗๘

{๑๐๙๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่นํ้าคงคาไหลไปสู่ทิศปราจีน หลั่งไปสู่ทิศปราจีน บ่าไปสู่ทิศปราจีน แม้ฉันใด ภิกษุเจริญสัมมัปปธาน ๔ ทำให้มากซึ่งสัมมัปปธาน ๔ ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ฉันนั้นเหมือนกัน{๑๐๙๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเจริญสัมมัปปธาน ๔ ทำให้มากซึ่งสัมมัปปธาน ๔ อย่างไรเล่าย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้(๑) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น

(๒) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมที่อันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

(๓) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น

(๔) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์ แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเจริญสัมมัปปธาน ๔ ทำให้มากซึ่งสัมมัปปธาน ๔ อย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน”

จบ คังคาเปยยาลวรรคที่ ๑

หน้า ๓๗๙

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

วรรคนี้ว่าด้วยการน้อมไปสู่นิพพาน ๖ สูตรแรกอุปมาด้วยแม่น้ำไหลไปสู่ทิศปราจีน ๖ สูตรหลังอุปมาด้วยแม่น้ำไหลไปสู่สมุทร รวมเป็น ๑๒ สูตรแล(พึงขยายความคังคาเปยยาลแห่งสัมมัปปธานสังยุตให้พิสดารตามแนวสัมมัปปธาน)

๒. อัปปมาทวรรค

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ตถาคตสูตร ๒. ปทสูตร

๓. กูฏสูตร ๔. มูลคันธสูตร

๕. สารคันธสูตร ๖. ปุปผคันธสูตร

๗. กุฏฐราชาสูตร ๘. จันทิมสูตร

๙. สุริยสูตร ๑๐. วัตถุสูตร

(พึงขยายความอัปปมาทวรรคตามแนวสัมมัปปธาน)

หน้า ๓๘๐

๓. พลกรณียวรรค

๑-๑๒. พลกรณียาทิสูตร

ว่าด้วยเปรียบเทียบด้วยงานที่ใช้กำลังเป็นต้น

{๑๐๙๓} [๖๗๓-๖๘๔ ] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การงานที่จะพึงทำด้วยกำลังอย่างใดอย่างหนึ่งที่บุคคลทำอยู่บรรดามี ทั้งหมดนั้นอันบุคคลอาศัยแผ่นดิน ดำรงอยู่บนแผ่นดินแล้วจึงทำได้อย่างนั้น แม้ฉันใด ภิกษุอาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้ว จึงเจริญสัมมัปปธาน ๔ ทำให้มากซึ่งสัมมัปปธาน ๔ ได้ ฉันนั้นเหมือนกัน{๑๐๙๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุอาศัยศีลตั้งอยู่ในศีลแล้ว จึงเจริญสัมมัปปธาน ๔ ทำให้มากซึ่งสัมมัปปธาน ๔ อย่างไรเล่า คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้(๑) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิด มิให้เกิดขึ้น(๒) ... เพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

(๓) ... เพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดขึ้นให้เกิดขึ้น

(๔) ... เพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรม ซึ่งเกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้วจึงเจริญสัมมัปปธาน ๔ ทำให้มากซึ่งสัมมัปปธาน ๔ ได้อย่างนี้แล”

(พึงขยายความพลกรณียวรรคตามแนวสัมมัปปธานอย่างนี้)

จบ พลกรณียวรรคที่ ๓

หน้า ๓๘๑

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. พลสูตร ๒. พีชสูตร

๓. นาคสูตร ๔. รุกขสูตร

๕. กุมภสูตร ๖. สุกสูตร

๗. อากาสสูตร ๘. ปฐมเมฆสูตร

๙. ทุติยเมฆสูตร ๑๐. นาวาสูตร

๑๑. อาคันตุกสูตร ๑๒. นทีสูตร

หน้า ๓๘๒

๔. เอสนาวรรค

๑ - ๑๐. เอสนาทิสูตร

ว่าด้วยการแสวงหาเป็นต้น

{๑๐๙๕} [๖๘๕-๖๙๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การแสวงหามี ๓ อย่างนี้ ๓ อย่าง คืออะไรบ้าง คือ

(๑) การแสวงหากาม (๒) การแสวงหาภพ

(๓) การแสวงหาพรหมจรรย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การแสวงหามี ๓ อย่างนี้แล

{๑๐๙๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมัปปธาน ๔ อันภิกษุพึงเจริญเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความกำหนดรู้ เพื่อความสิ้นไป เพื่อละซึ่งการแสวงหา ๓ อย่างนี้ สัมมัปปธาน ๔ คืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้(๑) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น(๒) ... เพื่อละอกุศลธรรม...

(๓) ... เพื่อยังกุศลธรรม...

(๔) ... เพื่อความไพบูลย์เพื่อความเจริญเพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมัปปธาน ๔ เหล่านี้อันภิกษุพึงเจริญเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความกำหนดรู้ เพื่อความสิ้นไป เพื่อละซึ่งการแสวงหา ๓ อย่างนี้แล”

(พึงขยายความตามที่กล่าวมานี้)

จบ เอสนาวรรคที่ ๔

หน้า ๓๘๓

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. เอสนาสูตร ๒. วิธาสูตร

๓. อาสวสูตร ๔. ภวสูตร

๕. ทุกขตาสูตร ๖. ขีลสูตร

๗. มลสูตร ๘. นีฆสูตร

๙. เวทนาสูตร ๑๐. ตัณหาสูตร

หน้า ๓๘๔

๕. โอฆวรรค

๑ - ๑๐. โอฆาทิสูตร

ว่าด้วยโอฆะ ๓ เป็นต้น

{๑๐๙๗} [๖๙๕-๗๐๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุทธัมภาคิยสังโยชน์มี ๕ ประการ เหล่านี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) รูปราคะ (๒) อรูปราคะ (๓) มานะ

(๔) อุทธัจจะ (๕) อวิชชา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุทธัมภาคิยสังโยชน์มี ๕ ประการเหล่านี้แล

{๑๐๙๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมัปปธาน ๔ อันภิกษุพึงเจริญเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความกำหนดรู้ เพื่อความสิ้นไป เพื่อละซึ่งอุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการเหล่านี้แล สัมมัปปธาน ๔ คืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้(๑) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น

(๒) ... เพื่อละอกุศลธรรม...

(๓) ... เพื่อยังกุศลธรรม...

(๔) ... เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมัปปธาน ๔ เหล่านี้อันภิกษุพึงเจริญเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความกำหนดรู้ เพื่อความสิ้นไป เพื่อละซึ่งอุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการเหล่านี้แล (พึงขยายความออกไปเหมือนเอสนาวรรค)

จบ โอฆวรรคที่ ๕

หน้า ๓๘๕

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. โอฆสูตร ๒. โยคสูตร

๓. อุปาทานสูตร ๔. คันถสูตร

๕. อนุสยสูตร ๖. กามคุณสูตร

๗. นีวรณสูตร ๘. ขันธสูตร

๙. โอรัมภาคิยสูตร ๑๐. อุทธัมภาคิยสูตร

จบ สัมมัปปธานสังยุตที่ ๕

หน้า ๓๘๖

๖. พลสังยุต

๑. คังคาเปยยาลวรรค

๑ - ๑๒. พลาทิสูตร

ว่าด้วยพละ ๕ เป็นต้น

{๑๐๙๙} [๗๐๕-๗๐๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พละ (คุณธรรมที่เป็นกำลัง) มี ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) สัทธาพละ กำลังคือศรัทธา

(๒) วิริยพละ กำลังคือวิริยะ

(๓) สติพละ กำลังคือสติ

(๔) สมาธิพละ กำลังคือสมาธิ

(๕) ปัญญาพละ กำลังคือปัญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พละมี ๕ ประการเหล่านี้แล

{๑๑๐๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำคงคาไหลไปสู่ทิศปราจีน หลั่งไปสู่ทิศปราจีนบ่าไปสู่ทิศปราจีน แม้ฉันใด ภิกษุเจริญพละ ๕ ทำให้มากซึ่งพละ ๕ ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเจริญพละ ๕ ทำให้มากซึ่งพละ ๕ อย่างไรเล่า จึงเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสัทธาพละอันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ย่อมเจริญวิริยพละ... สติพละ... สมาธิพละ... ปัญญาพละอันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง