พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย โสตาปัตติสังยุต · เวฬุทวารวรรค
ถปติสูตร
เล่ม ๑๙ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๔๓๔–๑๔๕๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๖/๑๐ ในเวฬุทวารวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค โสตาปัตติสังยุต เวฬุทวารวรรค ถปติสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๙ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๙ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๙)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๙ หน้า ๕๑๑–๕๑๖
{๑๔๓๐} ดูก่อนสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘โสดา ธรรมเพียงดังกระแส ๆ’ ดังนี้ ก็โสดาคืออะไร”
{๑๔๓๑} ท่านพระสารีบุตรกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ ชื่อว่าโสดา”“สาธุ สาธุ สารีบุตร อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ นี้แลชื่อว่าโสดา”
{๑๔๓๒} ดูก่อนสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘โสดาบัน โสดาบัน’ ดังนี้ โสดาบันคืออะไร”
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ผู้ใดประกอบด้วยอริยมรรคมีองค์ ๘ นี้ ผู้นี้เรียกว่า ‘โสดาบัน’ ท่านผู้นี้นั้นมีนามอย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้”{๑๔๓๓} “สาธุ สาธุ สารีบุตร ผู้ซึ่งประกอบด้วยอริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เรียกว่า โสดาบัน ท่านผู้นี้นั้นมีนามอย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้”
๖. ถปติสูตร
ว่าด้วยช่างไม้นามว่าอิสิทัตตะ
{๑๔๓๔} [๑๐๐๒] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...
ก็สมัยนั้นแล ภิกษุหลายรูปช่วยกันทำจีวรกรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยประสงค์ว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีจีวรสำเร็จแล้วจักเสด็จจาริกไปโดยล่วงสามเดือน”{๑๔๓๕} ก็สมัยนั้น พวกช่างไม้ชื่ออิสิทัตตะและชื่อปุราณะ พักอาศัยอยู่ในหมู่บ้านส่วยด้วยกรณียกิจบางอย่าง ช่างไม้อิสิทัตตะและช่างไม้ปุราณะได้ฟังข่าว
- ๑พวกช่างไม้ชื่ออิสิทัตตะและชื่อปุราณะ ในช่างไม้สองคนนี้ อิสิทัตตะเป็นสกทาคามี ปุราณะเป็นโสดาบัน ยินดีเฉพาะภรรยาของตน (สํ.ม.อ. ๓๕๘)
มาว่า “ภิกษุหลายรูปช่วยกันทำจีวรกรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยประสงค์ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีจีวรสำเร็จแล้วจักเสด็จจาริกไปโดยล่วงสามเดือน” จึงวางคนไว้ที่ทางเดินโดยสั่งว่า “พ่อมหาจำเริญ ท่านเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จมาในเวลาใด พึงบอกพวกเราในเวลานั้น”
บุรุษนั้นอยู่มาได้ ๒-๓ วัน ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแต่ไกล จึงเข้าไปหาพวกช่างไม้แล้วได้บอกว่า “ท่านขอรับ พระผู้มีพระภาคเจ้าอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ากำลังเสด็จมา ขอพวกท่านจงทราบกาลอันควรในบัดนี้เถิด”
{๑๔๓๖} ครั้งนั้น ช่างไม้อิสิทัตตะและช่างไม้ปุราณะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วเดินตามพระผู้มีพระภาคเจ้าไปทางพระปฤษฎางค์ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแวะข้างทาง เสด็จเข้าไปยังโคนไม้แห่งหนึ่งแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดถวาย พวกช่างไม้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลว่า{๑๔๓๗} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เวลาใด พวกข้าพระองค์ได้ฟังข่าวพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าจักเสด็จจากพระนครสาวัตถีจาริกไปในแคว้นโกศล เวลานั้นพวกข้าพระองค์ก็มีความเสียใจน้อยใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าจักเสด็จห่างจากพวกเราไป’
เวลาใด ได้ฟังข่าวพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าเสด็จจากพระนครสาวัตถีจาริกไปในแคว้นโกศลแล้ว เวลานั้น พวกข้าพระองค์ก็มีความเสียใจน้อยใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จห่างจากพวกเราไปแล้ว’{๑๔๓๘} ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เวลาใด พวกข้าพระองค์ได้ฟังข่าวพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าจักเสด็จจากแคว้นโกศลจาริกไปยังแคว้นมัลละ เวลานั้น พวกข้าพระองค์ก็มีความเสียใจน้อยใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าจักเสด็จห่างจากพวกเราไป’ เวลาใด ได้ฟังข่าวพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าเสด็จจากแคว้นโกศล
จาริกไปยังแคว้นมัลละแล้ว เวลานั้น พวกข้าพระองค์ก็มีความเสียใจน้อยใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จห่างจากพวกเราไปแล้ว’
{๑๔๓๙} ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เวลาใด พวกข้าพระองค์ได้ฟังข่าวพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าจักเสด็จจากแคว้นมัลละจาริกไปยังแคว้นวัชชี เวลานั้น พวกข้าพระองค์ก็มีความเสียใจน้อยใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าจักเสด็จห่างจากพวกเราไป’ เวลาใด ได้ฟังข่าวพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าเสด็จจาริกจากแคว้นมัลละจาริกไปยังแคว้นวัชชีแล้ว เวลานั้น พวกข้าพระองค์ก็มีความเสียใจน้อยใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จห่างจากพวกเราไปแล้ว’{๑๔๔๐}
ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เวลาใด พวกข้าพระองค์ได้ฟังข่าวว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าจักเสด็จจากแคว้นวัชชีจาริกไปยังแคว้นกาสี เวลานั้น พวกข้าพระองค์ก็มีความเสียใจน้อยใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าจักเสด็จห่างจากพวกเราไป’ เวลาใด ได้ฟังข่าวพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าเสด็จจากแคว้นวัชชีจาริกไปยังแคว้นกาสีแล้ว เวลานั้น พวกข้าพระองค์ก็มีความเสียใจน้อยใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จห่างจากพวกเราไปแล้ว’{๑๔๔๑}
ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เวลาใด พวกข้าพระองค์ได้ฟังข่าวพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าจักเสด็จจากแคว้นกาสีจาริกไปยังแคว้นมคธ เวลานั้น พวกข้าพระองค์ก็มีความเสียใจน้อยใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าจักเสด็จห่างจากพวกเราไป’ เวลาใด ได้ฟังข่าวพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าเสด็จจากแคว้นกาสีจาริกไปยังแคว้นมคธแล้ว เวลานั้น พวกข้าพระองค์มีความเสียใจน้อยใจเป็นอันมากว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จห่างจากพวกเราไปแล้ว’{๑๔๔๒} ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่ว่าเวลาใด พวกข้าพระองค์ได้ฟังข่าวพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าจักเสด็จจากแคว้นมคธจาริกมายังแคว้นกาสี เวลานั้น พวกข้าพระองค์ก็มีความดีใจปลื้มใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าจักใกล้พวกเราเข้ามา’ เวลาใด ได้ฟังข่าวพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าเสด็จจากแคว้นมคธจาริกมายัง
แคว้นกาสีแล้ว เวลานั้น พวกข้าพระองค์ก็มีความดีใจปลื้มใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าใกล้พวกเราเข้ามาแล้ว’
{๑๔๔๓} ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เวลาใด พวกข้าพระองค์ได้ฟังข่าวพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าจักเสด็จจากแคว้นกาสีจาริกมายังแคว้นวัชชี เวลานั้น พวกข้าพระองค์ก็มีความดีใจปลื้มใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าจักใกล้พวกเราเข้ามา’ เวลาใด ได้ฟังข่าวพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าเสด็จจากแคว้นกาสีจาริกมา ยังแคว้นวัชชีแล้ว เวลานั้น พวกข้าพระองค์ก็มีความดีใจปลื้มใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าใกล้พวกเราเข้ามาแล้ว’{๑๔๔๔}
ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เวลาใด พวกข้าพระองค์ได้ฟังข่าวพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าจักเสด็จจากแคว้นวัชชีจาริกมายังแคว้นมัลละ เวลานั้น พวกข้าพระองค์ก็มีความดีใจปลื้มใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าจักใกล้พวกเราเข้ามา’ เวลาใด ได้ฟังข่าวพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าเสด็จจากแคว้นวัชชีจาริกมายังแคว้นมัลละแล้ว เวลานั้น พวกข้าพระองค์ก็มีความดีใจปลื้มใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าใกล้พวกเราเข้ามาแล้ว’{๑๔๔๕}
ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เวลาใด พวกข้าพระองค์ได้ฟังข่าวพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าจักเสด็จจากแคว้นมัลละจาริกมายังแคว้นโกศล เวลานั้น พวกข้าพระองค์ก็มีความดีใจปลื้มใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าจักใกล้พวกเราเข้ามา’ เวลาใด ได้ฟังข่าวพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าเสด็จจากแคว้นมัลละจาริกมายังแคว้นโกศลแล้ว เวลานั้น พวกข้าพระองค์ก็มีความดีใจปลื้มใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าใกล้พวกเราเข้ามาแล้ว’{๑๔๔๖} ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เวลาใด พวกข้าพระองค์ได้ฟังข่าวพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าจักเสด็จจากแคว้นโกศลจาริกมายังพระนครสาวัตถี เวลานั้น พวกข้าพระองค์ก็มีความดีใจปลื้มใจว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าจักใกล้พวกเราเข้ามา’ เวลาใด ได้ฟังข่าวพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าประทับอยู่ ณ พระวิหาร
เชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี เวลานั้น พวกข้าพระองค์ทั้งหลายมีความดีใจปลื้มใจเป็นอันมากว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ใกล้พวกเราแล้ว”
{๑๔๔๗} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนช่างไม้ทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล ฆราวาสจึงคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง ท่านทั้งหลายไม่ควรประมาท”
{๑๔๔๘} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความคับแคบอย่างอื่นที่เป็นความคับแคบกว่าและที่นับว่าเป็นความคับแคบยิ่งกว่าความคับแคบนี้มีอยู่หรือหนอ”
“ดูก่อนช่างไม้ทั้งหลาย ก็ความคับแคบอย่างอื่นที่เป็นความคับแคบกว่าและที่นับว่าเป็นความคับแคบยิ่งกว่าความคับแคบนี้เป็นไฉนเล่า”
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส เมื่อใด พระเจ้าปเสนทิโกศสมีพระราชประสงค์จะเสด็จออกไปยังพระราชอุทยาน เมื่อนั้น พวกข้าพระองค์ต้องกำหนดข้างที่จะทรงของพระเจ้าปเสนทิโกศล แล้วจัดให้พระชายาซึ่งเป็นที่โปรดปรานเป็นที่พอพระราชหฤทัยของพระเจ้าปเสนทิโกศลประทับข้างหน้าพระองค์หนึ่ง ข้างหลังพระองค์หนึ่ง กลิ่นของพระชายา เหล่านั้นเหมือนกลิ่นขวดน้ำหอมที่เปิดในขณะนั้นเหมือนกลิ่นของนางราชกัญญาผู้ประพรมด้วยของหอม กายสัมผัสของพระชายาเหล่านั้นเหมือนสัมผัสของปุยนุ่นหรือปุยฝ้าย เหมือนกายสัมผัสของนางราชกัญญาผู้ดำรงอยู่ในความสุขก็ในสมัยนั้น แม้ช้างพวกข้าพระองค์ก็ต้องระวัง แม้พระชายาทั้งหลายก็ต้องระวัง แม้พระเจ้าปเสนทิโกศลเล่าก็ต้องระวังข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่ว่าพวกข้าพระองค์มิได้รู้สึกว่ามีความคิดที่ลามกเกิดขึ้นในพระชายาเหล่านั้นเลย ข้อนี้แลคือความคับแคบอย่างอื่นที่เป็นความคับแคบกว่าและที่นับว่าเป็นความคับแคบยิ่งกว่าความคับแคบนี้”
{๑๔๕๑} “ดูก่อนช่างไม้ทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล ฆราวาสจึงคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง ก็ท่านทั้งหลายไม่ควรประมาท
ดูก่อนช่างไม้ทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ ย่อมเป็นโสดาบัน มีความไม่ตกตํ่าเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในเบื้องหน้า {๑๔๕๒} ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คืออริยสาวกในธรรมวินัยนี้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า ... ในพระธรรม... ในพระสงฆ์... มีจิตปราศจากความตระหนี่อันเป็นมลทิน มีจาคะอันสละแล้ว มีฝ่ามืออันชุ่ม ยินดีในการเสียสละ เป็นผู้ควรแก่การขอ ยินดีในการจำแนกแจกทาน อยู่ครองเรือน ดูก่อนช่างไม้ทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ เหล่านี้แล ย่อมเป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในภายหน้า{๑๔๕๓} ดูก่อนช่างไม้ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า... ในพระธรรม... ในพระสงฆ์... ก็ไทยธรรมสิ่งหนึ่งสิ่งใดมีอยู่ในตระกูล ทั้งหมดนั้นยังมิได้ถูกแบ่ง จัดเป็นของทั่วไปแก่ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ท่านทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พวกคนที่ทัดเทียมพวกท่านทั้งหลายทั้งทางสิ่งของที่ให้ ทั้งการจำแนกแจกทาน จะมีสักเท่าไรกัน”
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นลาภของพวกข้าพระองค์ พวกข้าพระองค์ ได้ดีแล้ว ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบพฤติการณ์อย่างนี้ของพวกข้าพระองค์”
๗. เวฬุทวาเรยยสูตร
ว่าด้วยธรรมปริยายอันควรน้อมเข้ามาในตน
{๑๔๕๔} [๑๐๐๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
จบ ถปติสูตร