arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย เทวปุตตสังยุต · นานาติตถิยวรรค

๓. เสรีสูตร

เล่ม ๑๕

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๘๒–๒๘๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๑๐ ในนานาติตถิยวรรคมี ๔ ฉบับ

๓. เสรีสุตฺต

๓. เสรีสูตร

ว่าด้วยเสรีเทพบุตร

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เทวปุตตสังยุต นานาติตถิยวรรค เสรีสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๕)

บาลี (มหาจุฬาฯ) เล่ม ๑๕ หน้า ๖๙–๗๑ · ไทย (มหาจุฬาฯ ๒) เล่ม ๑๕ หน้า ๑๑๑–๑๑๔

บาลี (มหาจุฬาฯ)

เอกมนฺตํ ฐิโต โข เสรี (๑) เทวปุตฺโต ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ:-

อนฺนเมวาภินนฺทนฺติ อุภเย เทวมานุสา

อถ โก นาม โส ยกฺโข ยํ อนฺนํ นาภินนฺทตีติ.

เย นํ ททนฺติ สทฺธาย วิปฺปสนฺเนน เจตสา

ตเมว อนฺนํ ภชติ อสฺมึ โลเก ปรมฺหิ จ.

ตสฺมา วิเนยฺย มจฺเฉรํ ทชฺชา ทานํ มลาภิภู

ปุญฺญานิ ปรโลกสฺมึ ปติฏฺฐา โหนฺติ ปาณินนฺติ.

อจฺฉริยํ ภนฺเต อพฺภุตํ ภนฺเต, ยาวสุภาสิตมิทํ ภนฺเต ภควตา

เย นํ ททนฺติ สทฺธาย วิปฺปสนฺเนน เจตสา

ตเมว อนฺนํ ภชติ อสฺมึ โลเก ปรมฺหิ จ.

ตสฺมา วิเนยฺย มจฺเฉรํ ทชฺชา ทานํ มลาภิภู

ปุญฺญานิ ปรโลกสฺมึ ปติฏฺฐา โหนฺติ ปาณินนฺติ.

ภูตปุพฺพาหํ ภนฺเต เสรี๙๗ นาม ราชา อโหสึ ทายโก ทานปติ ทานสฺส วณฺณวาที, ตสฺส มยฺหํ ภนฺเต จตูสุ ทฺวาเรสุ ทานํ ทียิตฺถ สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวนิพฺพกยาจกานํ. อถ โข มํ ภนฺเต อิตฺถาคารํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ “เทวสฺส โข ทานํ ทียติ, อมฺหากํ ทานํ น ทียติ. สาธุ มยมฺปิ เทวํ นิสฺสาย ทานานิ ทเทยฺยาม, ปุญฺญานิ กเรยฺยามา”ติ. ตสฺส มยฺหํ ภนฺเต เอตทโหสิ “อหํ โขสฺมิ ทายโก ทานปติ ทานสฺส วณฺณวาที, ทานํ ทสฺสามาติ วทนฺเต (๒) กินฺติ วเทยฺยนฺ”ติ. โส ขฺวาหํ ภนฺเต ปฐมทฺวารํ อิตฺถาคารสฺส อทาสึ. ตตฺถ อิตฺถาคารสฺส ทานํ ทียิตฺถ, มม ทานํ ปฏิกฺกมิ. อถ โข มํ ภนฺเต ขตฺติยา อนุยนฺตา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจุํ “เทวสฺส โข ทานํ ทียติ, อิตฺถาคารสฺส ทานํ ทียติ, อมฺหากํ ทานํ น ทียติ, สาธุ มยมฺปิ เทวํ นิสฺสาย ทานานิ ทเทยฺยาม, ปุญฺญานิ กเรยฺยามา”ติ. ตสฺส มยฺหํ ภนฺเต เอตทโหสิ “อหํ โขสฺมิ ทายโก ทานปติ ทานสฺส วณฺณวาที, ทานํ ทสฺสามาติ วทนฺเต กินฺติ วเทยฺยนฺ”ติ. โส ขฺวาหํ ภนฺเต ทุติยทฺวารํ ขตฺติยานํ อนุยนฺตานํ อทาสึ. ตตฺถ ขตฺติยานํ อนุยนฺตานํ ทานํ ทียิตฺถ, มม ทานํ ปฏิกฺกมิ.

อถ โข มํ ภนฺเต พลกาโย อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ “เทวสฺส โข ทานํ ทียติ, อิตฺถาคารสฺส ทานํ ทียติ, ขตฺติยานํ อนุยนฺตานํ ทานํ ทียติ, อมฺหากํ ทานํ น ทียติ. สาธุ มยมฺปิ เทวํ นิสฺสาย ทานานิ ทเทยฺยาม, ปุญฺญานิ กเรยฺยามา”ติ. ตสฺส มยฺหํ ภนฺเต เอตทโหสิ “อหํ โขสฺมิ ทายโก ทานปติ ทานสฺส วณฺณวาที, ทานํ ทสฺสามาติ วทนฺเต กินฺติ วเทยฺยนฺ”ติ. โส ขฺวาหํ ภนฺเต ตติยทฺวารํ พลกายสฺส อทาสึ. ตตฺถ พลกายสฺส ทานํ ทียิตฺถ, มม ทานํ ปฏิกฺกมิ.

อถ โข มํ ภนฺเต พฺราหฺมณคหปติกา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจุํ “เทวสฺส โข ทานํ ทียติ, อิตฺถาคารสฺส ทานํ ทียติ, ขตฺติยานํ อนุยนฺตานํ ทานํ ทียติ, พลกายสฺส ทานํ ทียติ, อมฺหากํ ทานํ น ทียติ. สาธุ มยมฺปิ เทวํ นิสฺสาย ทานานิ ทเทยฺยาม, ปุญฺญานิ กเรยฺยามา”ติ. ตสฺส มยฺหํ ภนฺเต เอตทโหสิ “อหํ โขสฺมิ ทายโก ทานปติ ทานสฺส วณฺณวาที, ทานํ ทสฺสามาติ วทนฺเต กินฺติ วเทยฺยนฺ”ติ. โส ขฺวาหํ ภนฺเต จตุตฺถทฺวารํ พฺราหฺมณคหปติกานํ อทาสึ. ตตฺถ พฺราหฺมณคหปติกานํ ทานํ ทียิตฺถ, มม ทานํ ปฏิกฺกมิ.

อถ โข มํ ภนฺเต ปุริสา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจุํ “น โขทานิ เทวสฺส โกจิ ทานํ ทียตี”ติ. เอวํ วุตฺตาหํ (๓) ภนฺเต เต ปุริเส เอตทโวจํ “เตนหิ ภเณ โย พาหิเรสุ ชนปเทสุ อาโย สญฺชายติ, ตโต อุปฑฺฒํ อนฺเตปุเร ปเวเสถ, อุปฑฺฒํ ตตฺเถว ทานํ เทถ สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวนิพฺพกยาจ-กานนฺ”ติ. โส ขฺวาหํ ภนฺเต เอวํ ทีฆรตฺตํ กตานํ ปุญฺญานํ เอวํ ทีฆรตฺตํ กตานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ปริยนฺตํ นาธิคจฺฉามิ เอตฺตกํ ปุญฺญนฺติ วา เอตฺตโก ปุญฺญวิปาโกติ วา เอตฺตกํ สคฺเค (๔) ฐาตพฺพนฺติ วาติ. อจฺฉริยํ ภนฺเต อพฺภูตํ ภนฺเต, ยาว สุภาสิตมิทํ ภนฺเต ภควตา:-

เย นํ ททนฺติ สทฺธาย วิปฺปสนฺเนน เจตสา

ตเมว อนฺนํ ภชติ อสฺมึ โลเก ปรมฺหิ จ.

ตสฺมา วิเนยฺย มจฺเฉรํ ทชฺชา ทานํ มลาภิภู

ปุญฺญานิ ปรโลกสฺมึ ปติฏฺฐา โหนฺติ ปาณินนฺติ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. สิริ
  2. ๒อิ. วทนฺตานํ
  3. ๓ก.อิ. วุตฺโตหํ
  4. ๔ก. สมคฺเค
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

เสรีเทพบุตรยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระ ภาคด้วยคาถาว่า

เทวดาและมนุษย์ทั้งสองพวก

ต่างก็พอใจข้าวด้วยกันทั้งนั้น

ส่วนผู้ที่ไม่พอใจข้าว ชื่อว่ายักษ์โดยแท้

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

ชนเหล่าใดมีใจเลื่อมใสให้ข้าวนั้นด้วยศรัทธา

ข้าวนั้นเองย่อมค้ำชูชนเหล่านั้นทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

เพราะเหตุนั้น บุคคลพึงกำจัดความตระหนี่

ครอบงำมลทินแล้วให้ทานเถิด

เพราะบุญเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลายในโลกหน้า

เสรีเทพบุตรกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏพระผู้มีพระภาคตรัสเรื่องนี้ไว้ดียิ่งนักว่า

ชนเหล่าใดมีใจเลื่อมใส ให้ข้าวนั้นด้วยศรัทธา

ข้าวนั้นเองย่อมค้ำชูชนเหล่านั้นทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

เพราะเหตุนั้น บุคคลพึงกำจัดความตระหนี่

ครอบงำมลทินแล้วให้ทานเถิด

เพราะบุญเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลายในโลกหน้า

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้ว ข้าพระองค์ได้เป็นพระเจ้าแผ่นดิน มีนามว่าเสรี เป็นทายก เป็นทานบดี เป็นผู้กล่าวชมคุณแห่งทาน ข้าพระองค์ได้ ให้ทานแก่สมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทางไกล วณิพกและยาจกทั้งหลาย ที่ประตูทั้ง ๔ ด้าน ครั้นต่อมาพวกฝ่ายในพากันเข้าไปหาข้าพระองค์แล้ว ได้กล่าว ดังนี้ว่า ‘พระองค์ทรงให้ทาน แต่พวกหม่อมฉันไม่ได้ให้ทานเลย เป็นการชอบที่พวกหม่อมฉันจะได้อาศัยใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ให้ทานและทำบุญบ้าง’ ข้าพระองค์ ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เราเองเป็นทายก เป็นทานบดี เป็นผู้กล่าวชมคุณแห่งทาน เมื่อมีผู้พูดว่า ‘พวกหม่อมฉันจะให้ทาน’ เราจะว่าอะไรได้’

ข้าพระองค์จึงมอบ ประตูด้านที่ ๑ ให้พวกฝ่ายในไป พวกฝ่ายในก็พากันให้ทานที่ประตูนั้น ทานของ ข้าพระองค์จึงลดไปข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้นต่อมาพวกกษัตริย์พากันเข้าไปหาข้าพระองค์ได้ ตรัสดังนี้ว่า ‘พระองค์ทรงให้ทาน พวกฝ่ายในก็ให้ทาน พวกหม่อมฉันไม่ได้ให้ทาน เป็นการชอบที่พวกหม่อมฉันจะได้อาศัยใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ให้ทานและทำบุญบ้าง’ ข้าพระองค์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เราเองก็เป็นทายก เป็นทานบดี เป็นผู้กล่าวชม คุณแห่งทาน เมื่อมีผู้พูดว่า ‘พวกหม่อมฉันจะให้ทาน’ เราจะว่าอะไรได้’ ข้าพระองค์ จึงมอบประตูด้านที่ ๒ ให้แก่พวกกษัตริย์ไป พวกกษัตริย์ก็พากันให้ทานที่ประตูนั้น ทานของข้าพระองค์จึงลดไป

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้นต่อมาพวกพลกาย(ข้าราชการฝ่ายทหาร) เข้าไป หาข้าพระองค์ได้กล่าวดังนี้ว่า ‘พระองค์ก็ทรงให้ทาน พวกฝ่ายในก็ให้ทาน พวก กษัตริย์ก็ทรงให้ทาน พวกหม่อมฉันมิได้ให้ทาน เป็นการชอบที่พวกหม่อมฉันจะได้ อาศัยใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ให้ทานและทำบุญบ้าง’ ข้าพระองค์ได้มีความคิด ดังนี้ว่า ‘เราเองก็เป็นทายก เป็นทานบดี เป็นผู้กล่าวชมคุณแห่งทาน เมื่อมีผู้พูดว่า ‘พวกหม่อมฉันจะให้ทาน’ เราจะว่าอะไรได้’ ข้าพระองค์จึงมอบประตูด้านที่ ๓ ให้พวก พลกายไป พวกพลกายก็พากันให้ทานที่ประตูนั้น ทานของข้าพระองค์จึงลดไปข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้นต่อมามีพวกพราหมณคหบดีเข้าไปหาข้าพระองค์

ได้กล่าวดังนี้ว่า ‘พระองค์ก็ทรงให้ทาน พวกฝ่ายในก็ให้ทาน พวกกษัตริย์ก็ทรง ให้ทาน พวกพลกายก็ให้ทาน แต่พวกหม่อมฉันมิได้ให้ทาน เป็นการชอบที่พวก หม่อมฉันจะได้อาศัยใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ให้ทานและทำบุญบ้าง’ ข้าพระองค์ ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เราเองก็เป็นทายก เป็นทานบดี เป็นผู้กล่าวชมคุณแห่งทาน’ เมื่อมีผู้พูดว่า ‘พวกหม่อมฉันจะให้ทาน’ เราจะว่าอะไรได้’ ข้าพระองค์จึงมอบประตู ด้านที่ ๔ ให้พวกพราหมณคหบดีไป พวกพราหมณคหบดีก็พากันให้ทานที่ประตูนั้น ทานของข้าพระองค์จึงลดไปข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกบุรุษทั้งหลายต่างพากันไปหาข้าพระองค์ ได้กล่าว ดังนี้ว่า ‘บัดนี้พระองค์จะไม่ทรงให้ทานในที่ไหน

ๆ อีกหรือ’ เมื่อเขากล่าวอย่างนี้ ข้าพระองค์ได้กล่าวกับบุรุษเหล่านั้นดังนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น ในชนบท ภายนอก ที่ใดมีรายได้ดีเกิดขึ้น พวกท่านจงรวบรวมส่งเข้าไปในวังกึ่งหนึ่ง อีกกึ่งหนึ่ง พวกท่านจงให้ทานแก่สมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทางไกล วณิพก และยาจก ทั้งหลายในชนบทนั้นเถิด’ ข้าพระองค์จึงยังไม่ถึงที่สุดแห่งบุญที่ได้ทำไว้ตลอดกาลนาน อย่างนี้ (ที่สุด)แห่งกุศลธรรมที่ได้ทำไว้ตลอดกาลนานอย่างนี้ว่า ‘บุญเท่านี้(พอแล้ว)’ ว่า ‘ผลของบุญเท่านี้(พอแล้ว)’ หรือว่า ‘บุญเท่านี้(พอแล้ว)ที่เราพึงดำรงอยู่ในสวรรค์’ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ พระผู้มีพระภาคตรัส เรื่องนี้ไว้ดียิ่งนักว่า

ชนเหล่าใดมีใจเลื่อมใส ให้ข้าวนั้นด้วยศรัทธา

ข้าวนั้นเองย่อมค้ำชูชนเหล่านั้นทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

เพราะเหตุนั้น บุคคลพึงกำจัดความตระหนี่

ครอบงำมลทินแล้วให้ทานเถิด

เพราะบุญเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลายในโลกหน้า”

เสรีสูตรที่ ๓ จบ

เชิงอรรถ (ไทย (มหาจุฬาฯ ๒))
  1. ๑ดูเทียบคาถาข้อ ๔๓ หน้า ๕๙ ในเล่มนี้