พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย · คามณิสังยุตต์
๑๓. ปาฏลิยสูตร
เล่ม ๑๘ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๖๔๙–๖๗๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๓/๑๓ ในคามณิสังยุตต์มี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค คามณิสังยุตต์ ปาฏลิยสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๙ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๘)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๘ หน้า ๔๔๕–๔๖๕
(๓) การที่บุคคลผู้หลงแล้วตั้งใจที่จะเบียดเบียนตนเองบ้าง ตั้งใจที่จะเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง ตั้งใจที่จะเบียดเบียนทั้งตนเองทั้งผู้อื่นบ้าง เพราะโมหะเป็นเหตุ เมื่อละโมหะได้แล้ว ย่อมไม่ตั้งใจที่จะเบียดเบียนตนเองบ้าง ย่อมไม่ตั้งใจที่จะเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง ย่อมไม่ตั้งใจที่จะเบียดเบียนทั้งตนเองทั้งผู้อื่นบ้าง นี้เป็นธรรมอันบุคคลพึงเห็นเอง หาความทรุดโทรมมิได้ ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตนดูก่อนนายบ้าน ธรรม ๓ อย่างนี้แลอันบุคคลพึงเห็นเอง หาความทรุดโทรมมิได้ ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน”
เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้แล้ว นายบ้านนามว่าราสิยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า ... ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”
๑๓. ปาฏลิยสูตร
ว่าด้วยทรงรู้จักมายา
{๖๔๙} [๓๖๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ อุตตรนิคมแห่งชาวโกฬิยะ ในแคว้นโกฬิยะ ครั้งนั้นแล นายบ้านนามว่าปาฏลิยะเข้าไปเฝ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้านั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับมาว่า ‘พระสมณโคดมทรงรู้จักมายา’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คนเหล่าใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงรู้จักมายา’
ดังนี้ คนเหล่านั้นชื่อว่ากล่าวตรงกับที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วแลหรือ ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำที่ไม่เป็นจริงบ้างหรือ ชื่อว่ากล่าวอ้างเหตุสมควรแก่เหตุหรือ และการกล่าวตามเหตุบางอย่างที่มีเหตุผลจะไม่มาถึงฐานะที่วิญญูชนจะพึงตำหนิได้บ้างหรือ แท้จริง ข้าพระองค์ไม่ประสงค์จะกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าเลย”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนายบ้าน คนเหล่าใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงรู้จักมายา’ ดังนี้ คนเหล่านั้นชื่อว่ากล่าวตรงกับที่เรากล่าวแล้ว ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่เราด้วยคำที่ไม่เป็นจริง ชื่อว่ากล่าวอ้างเหตุสมควรแก่เหตุ และการกล่าวตามเหตุบางอย่างที่มีเหตุผลย่อมไม่มาถึงฐานะที่วิญญูชนจะพึงตำหนิได้”“เป็นความจริงเทียวผู้เจริญ แต่พวกข้าพระองค์ก็มิได้เชื่อถือพวกสมณพราหมณ์เหล่านั้นว่า ‘พระสมณโคดมทรงรู้จักมายา’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข่าวว่าพระสมณโคดมทรงมีมายา”
“ดูก่อนนายบ้าน ผู้ใดแลพูดอย่างนี้ว่า ‘เรารู้จักมายา’ ผู้นั้นย่อมพูดอย่างนี้ว่า ‘เรามีมายา”
“ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้อนั้นย่อมเป็นดังนั้นทีเดียว ข้าแต่พระสุคตเจ้า ข้อนั้นย่อมเป็นดังนั้นทีเดียว”
“ดูก่อนนายบ้าน ถ้าเช่นนั้น เราจักย้อนถามท่านในข้อนี้ ท่านพึงแก้ตามที่ท่านชอบใจ ดูก่อนนายบ้าน
{๖๕๐} ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านรู้จักพวกอำมาตย์ผู้มีมวยผมยาวแห่งชาวโกฬิยะไหม”
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์รู้จักพวกอำมาตย์ผู้มีมวยผมยาวแห่งชาวโกฬิยะ พระพุทธเจ้าข้า”
“ดูก่อนนายบ้าน ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พวกอำมาตย์ผู้มีมวยผมยาวแห่งชาวโกฬิยะมีความประสงค์อย่างไร”
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกอำมาตย์ผู้มีมวยผมยาวแห่งชาวโกฬิยะมีความประสงค์ดังนี้ คือ เพื่อป้องกันพวกโจรแห่งชาวโกฬิยะ เพื่อละความเป็นคนนำข่าวแห่งชาวโกฬิยะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกอำมาตย์ผู้มีมวยผมยาวแห่งชาวโกฬิยะมีความประสงค์อย่างนี้ พระพุทธเจ้าข้า”“ดูก่อนนายบ้าน ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านรู้ไหมว่าพวกอำมาตย์ผู้มีมวยผมยาวในนิคมแห่งชาวโกฬิยะเป็นคนมีศีลหรือเป็นคนทุศีล”
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมรู้ว่าพวกอำมาตย์ผู้มีมวยผมยาวแห่งชาวโกฬิยะเป็นคนทุศีล มีธรรมเลวทราม และพวกอำมาตย์ผู้มีมวยผมยาวแห่งชาวโกฬิยะเป็นพวกหนึ่งในจำนวนบุคคลผู้ทุศีล มีธรรมเลวทรามในโลก”“ดูก่อนนายบ้าน ผู้ใดแลพึงพูดอย่างนี้ว่า ‘นายบ้านนามว่าปาฏลิยะรู้จักพวกอำมาตย์ผู้มีมวยผมยาวแห่งชาวโกฬิยะซึ่งเป็นคนทุศีล มีธรรมเลวทราม แม้นายบ้านปาฏลิยะก็เป็นคนทุศีล มีธรรมเลวทราม’ ดังนี้ ผู้ที่พูดนั้นชื่อว่าพูดถูกหรือหนอแล”“เช่นนั้นไม่ถูก พระพุทธเจ้าข้า พวกอำมาตย์ผู้มีมวยผมยาวแห่งชาวโกฬิยะเป็นพวกหนึ่ง ข้าพระองค์เป็นพวกหนึ่ง พวกอำมาตย์ผู้มีมวยผมยาวแห่งชาวโกฬิยะมีธรรมเป็นอย่างหนึ่ง ข้าพระองค์มีธรรมเป็นอย่างหนึ่ง”
“ดูก่อนนายบ้าน อันที่จริง ท่านไม่ได้เป็นดังนี้ว่า ‘นายบ้านนามว่าปาฏลิยะรู้จักพวกอำมาตย์ผู้มีมวยผมยาวแห่งชาวโกฬิยะซึ่งเป็นคนทุศีล มีธรรมเลวทราม แต่นายบ้านปาฏลิยะไม่ใช่เป็นคนทุศีล มีธรรมเลวทราม’ ดังนั้น ตถาคตก็ไม่ได้เป็นดังนี้ว่า ‘ตถาคตรู้จักมายา แต่ว่าตถาคตไม่มีมายา’ดูก่อนนายบ้าน
{๖๕๑} เรารู้ประจักษ์ทั้งมายา ผลของมายา ตลอดถึงข้อที่ผู้มีมายาปฏิบัติแล้วหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก
เรารู้ประจักษ์ทั้งปาณาติบาต ผลของปาณาติบาต ตลอดถึงข้อที่บุคคลผู้ฆ่าสัตว์ปฏิบัติแล้วหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกเรารู้ประจักษ์ทั้งอทินนาทาน ผลของอทินนาทาน ตลอดถึงข้อที่บุคคลผู้ลักทรัพย์ปฏิบัติแล้วหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกเรารู้ประจักษ์ทั้งกาเมสุมิจฉาจาร ผลของกาเมสุมิจฉาจาร ตลอดถึงข้อที่บุคคลผู้ประพฤติผิดในกามปฏิบัติแล้วหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติวินิบาต นรกเรารู้ประจักษ์ทั้งมุสาวาท ผลของมุสาวาท ตลอดถึงข้อที่บุคคลผู้พูดเท็จปฏิบัติแล้วหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกเรารู้ประจักษ์ทั้งปิสุณวาจา ผลของปิสุณวาจา
ตลอดถึงข้อที่บุคคลผู้พูดส่อเสียดปฏิบัติแล้วหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกเรารู้ประจักษ์ทั้งผรุสวาจา ผลของผรุสวาจา ตลอดถึงข้อที่บุคคลผู้พูดคำหยาบปฏิบัติแล้วหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกเรารู้ประจักษ์ทั้งสัมผัปปลาปะ ผลของสัมผัปปลาปะ ตลอดถึงข้อที่บุคคลผู้พูดเพ้อเจ้อปฏิบัติแล้วหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงอบายทุคติ วินิบาต นรกเรารู้ประจักษ์ทั้งอภิชฌา ผลของอภิชฌา ตลอดถึงข้อที่บุคคลผู้มีอภิชฌาปฏิบัติแล้วหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกเรารู้ประจักษ์ทั้งพยาบาท ผลของพยาบาท ตลอดถึงข้อที่บุคคลผู้มีจิตประทุษร้ายปฏิบัติแล้วหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกเรารู้ประจักษ์ทั้งมิจฉาทิฏฐิ ผลของมิจฉาทิฏฐิ ตลอดถึงข้อที่บุคคลผู้มีความเห็นผิดปฏิบัติแล้วหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก{๖๕๒} ดูก่อนนายบ้าน มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดฆ่าสัตว์ ผู้นั้นต้องเสวยทุกขโทมนัสในปัจจุบันทุกคน ผู้ใดลักทรัพย์
ผู้นั้นต้องเสวยทุกขโทมนัสในปัจจุบันทุกคน ผู้ใดประพฤติผิดในกาม ผู้นั้นต้องเสวยทุกขโทมนัสในปัจจุบันทุกคน ผู้ใดพูดเท็จ ผู้นั้นต้องเสวยทุกขโทมนัสในปัจจุบันทุกคน
ดูก่อนนายบ้าน
{๖๕๓} ก็แลบุคคลบางคนในโลกนี้ปรากฏว่าเป็นผู้ประดับด้วยดอกไม้ ใส่ตุ้มหู อาบน้ำ ลูบไล้ดีแล้ว ตบแต่งผมและหนวด ให้บำเรอตนด้วยความใคร่กับสตรีเหมือนกับพระราชา คนทั้งหลายพูดถึงบุคคลนั้นอย่างนี้ว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย ชายคนนี้ได้ทำอะไรไว้ จึงเป็นผู้ประดับด้วยดอกไม้ ใส่ตุ้มหู อาบน้ำ ลูบไล้ดีแล้ว ตบแต่งผมและหนวด ให้บำเรอตนด้วยความใคร่กับสตรีเหมือนกับพระราชา’ คนทั้งหลายได้พูดถึงชายคนนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ชายคนนี้ยํ่ายีแล้วฆ่าศัตรูของพระราชาได้ พระราชาทรงโสมนัสจึงได้พระราชทานรางวัลให้ ฉะนั้น ชายคนนี้จึงเป็นผู้ประดับด้วยดอกไม้ ใส่ตุ้มหู อาบน้ำ ลูบไล้ดีแล้ว ตบแต่งผมและหนวด
ให้บำเรอตนด้วยความใคร่กับสตรีเหมือนกับพระราชา’ดูก่อนนายบ้าน บุคคลบางคนในโลกนี้ปรากฏว่าถูกเขาใช้เชือกที่เหนียวแน่นมัดแขนไพล่หลังอย่างมั่นคงแล้วกล้อนศีรษะ แล้วพาตระเวนไปตามถนนตามตรอกด้วยบัณเฑาะว์เสียงดังสนั่น ออกทางประตูด้านทิศใต้แล้วตัดศีรษะเสียทางด้านทิศใต้ของพระนคร คนทั้งหลายพูดถึงบุคคลนั้นอย่างนี้ว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย ชายคนนี้ได้ทำอะไรไว้ จึงถูกเขาเอาเชือกที่เหนียวแน่นมัดแขนไพล่หลังอย่างมั่นคงแล้ว กล้อนศีรษะแล้วพาตระเวนไปตามถนนตามตรอกด้วยบัณเฑาะว์เสียงดังสนั่น ออกทางประดูด้านทิศใต้แล้วตัดศีรษะเสียทางด้านทิศใต้ของพระนคร คนทั้งหลายได้พูดถึงชายคนนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ชายคนนี้ฆ่าบุรุษหรือสตรีที่มีเวรกับพระราชา ฉะนั้น พระราชาจึงรับสั่งให้จับเขาแล้วทำโทษเห็นปานนี้’ ดังนี้ ดูก่อนนายบ้าน ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉนเหตุการณ์เช่นนี้ท่านเคยได้เห็นหรือได้ฟังมาบ้างไหม”
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหตุการณ์เช่นนี้ข้าพระองค์ได้เห็นมาแล้ว ทั้งได้ฟังมาแล้ว และจักได้ฟังต่อไปอีกด้วย”
{๖๕๔} “ดูก่อนนายบ้าน ในสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์พวกที่มีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดฆ่าสัตว์ ผู้นั้นต้องเสวยทุกขโทมนัสในปัจจุบันทุกคน’ ดังนี้ เขาเหล่านั้นพูดจริงหรือเท็จ’“พูดเท็จ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็พวกที่กล่าวเท็จเปล่า ๆ นั้นเป็นคนมีศีลหรือเป็นคนทุศีลเล่า”
“เป็นคนทุศีล พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็พวกที่เป็นคนทุศีลมีธรรมเลวทรามนั้นเป็นคนปฏิบัติผิดหรือเป็นคนปฏิบัติชอบเล่า”
“เป็นคนปฏิบัติผิด พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็พวกที่ปฏิบัติผิดนั้นเป็นคนมีความเห็นผิดหรือเป็นคนมีความเห็นชอบเล่า”
“เป็นคนมีความเห็นผิด พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สมควรละหรือที่จะเลื่อมใสในพวกที่มีความเห็นผิดเหล่านั้น”
“ไม่สมควรเลย พระพุทธเจ้าข้า”
{๖๕๕} “ดูก่อนนายบ้าน ก็แลบุคคลบางคนในโลกนี้ปรากฏว่าเป็นผู้ประดับด้วยดอกไม้ ใส่ตุ้มหู ... ให้บำเรอตนด้วยความใคร่กับสตรีเหมือนกับพระราชาคนทั้งหลายพูดถึงบุคคลนั้นอย่างนี้ว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย ชายคนนี้ได้ทำอะไรไว้จึงเป็นผู้ประดับด้วยดอกไม้ ใส่ตุ้มหู ... ให้บำเรอตนด้วยความใคร่กับสตรีเหมือนกับพระราชา’ คนทั้งหลายได้พูดถึงชายคนนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ชายคนนี้ย่ำยีแล้วลักทรัพย์ของศัตรูของพระราชาได้ พระราชาทรงโสมนัสจึงได้พระราชทานรางวัลให้ ฉะนั้น ชายคนนี้จึงเป็นผู้ประดับด้วยดอกไม้ ใส่ตุ้มหู ... ให้บำเรอตนด้วยความใคร่กับสตรีเหมือนกับพระราชา’
ดูก่อนนายบ้าน บุคคลบางคนในโลกนี้ปรากฏว่าถูกเขาใช้เชือกที่เหนียวแน่นมัดแขนไพล่หลัง ... แล้วตัดศีรษะเสียทางด้านทิศใต้ของพระนคร คนทั้งหลายพูดถึงบุคคลนั้นอย่างนี้ว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย ชายคนนี้ได้ทำอะไรไว้ จึงถูกเขาเอาเชือกที่เหนียวแน่นมัดแขนไพล่หลัง ... แล้วตัดศีรษะเสียทางด้านทิศใต้ของพระนคร คนทั้งหลายได้พูดถึงชายคนนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ชายคนนี้ลักทรัพย์อันเป็นส่วนแห่งขโมยจากหมู่บ้านหรือจากป่าฉะนั้น พระราชาจึงรับสั่งให้จับเขาแล้วทำโทษเห็นปานนี้’ ดังนี้ ดูก่อนนายบ้าน ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เหตุการณ์เช่นนี้ท่านเคยได้เห็นหรือได้ฟังมาบ้างไหม”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหตุการณ์เช่นนี้ข้าพระองค์ได้เห็นมาแล้ว ทั้งได้ฟังมาแล้ว และจักได้ฟังต่อไปอีกด้วย”
{๖๕๖} “ดูก่อนนายบ้าน ในสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์พวกที่มีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดลักทรัพย์ ผู้นั้นต้องเสวยทุกขโทมนัสในปัจจุบันทุกคน’ ดังนี้ เขาเหล่านั้นพูดจริงหรือเท็จ”
“พูดเท็จ พระพุทธเจ้าข้า ... ...
“ก็สมควรละหรือที่จะเลื่อมใสในพวกที่มีความเห็นผิดเหล่านั้น”
“ไม่สมควรเลย พระพุทธเจ้าข้า’
{๖๕๗} “ดูก่อนนายบ้าน ก็แลบุคคลบางคนในโลกนี้ปรากฏว่าเป็นผู้ประดับด้วยดอกไม้ ใส่ตุ้มหู ... ให้บำเรอตนด้วยความใคร่กับสตรีเหมือนกับพระราชาคนทั้งหลายพูดถึงบุคคลนั้นอย่างนี้ว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย ชายคนนี้ได้ทำอะไรไว้ จึงเป็นผู้ประดับด้วยดอกไม้ ใส่ตุ้มหู ... ให้บำเรอตนด้วยความใคร่กับสตรีเหมือนกับพระราชา’ คนทั้งหลายได้พูดถึงชายคนนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ชายคนนี้ประพฤติผิดในภรรยาของศัตรูของพระราชา พระราชาทรงโสมนัสจึงได้พระราชทานรางวัลให้ ฉะนั้น ชายคนนี้จึงเป็นผู้ประดับด้วยดอกไม้ ใส่ตุ้มหู ... ให้บำเรอตนด้วยความใคร่กับสตรีเหมือนกับพระราชา’
ดูก่อนนายบ้าน บุคคลบางคนในโลกนี้ปรากฏว่าถูกเขาใช้เชือกที่เหนียวแน่นมัดแขนไพล่หลัง ... แล้วตัดศีรษะเสียทางด้านทิศใต้ของพระนคร คนทั้งหลายพูดถึงบุคคลนั้นอย่างนี้ว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย ชายคนนี้ได้ทำอะไรไว้ จึงถูก เขา เอา เชือกที่เหนียว แน่นมัด แขนไพล่หลัง ... แล้วตัดศีรษะ เสียทางด้านทิศใต้ของพระนคร คนทั้งหลายได้พูดถึงชายคนนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ชายคนนี้ล่วงละเมิดจารีตในกุลสตรีในกุลกุมารี ฉะนั้น พระราชาจึงรับสั่งให้จับเขาแล้วทำโทษเห็นปานนี้’ ดังนี้ ดูก่อนนายบ้าน ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เหตุการณ์เช่นนี้ท่านเคยได้เห็นหรือได้ฟังมาบ้างไหม”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหตุการณ์เช่นนี้ข้าพระองค์ได้เห็นมาแล้ว ทั้งได้ฟังมาแล้ว และจักได้ฟังต่อไปอีกด้วย”
{๖๕๘} “ดูก่อนนายบ้าน ในสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์พวกที่มีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดประพฤติผิดในกาม ผู้นั้นต้องเสวยทุกข์โทมนัสในปัจจุบันทุกคน’ ดังนี้ เขาเหล่านั้นพูดจริงหรือเท็จ”
“พูดเท็จ พระพุทธเจ้าข้า ... ...
“ก็สมควรละหรือที่จะเลื่อมใสในพวกที่มีความเห็นผิดเหล่านั้น”
“ไม่สมควรเลย พระพุทธเจ้าข้า’
{๖๕๙} “ดูก่อนนายบ้าน ก็แลบุคคลบางคนในโลกนี้ปรากฏว่าเป็นผู้ประดับด้วยดอกไม้ ใส่ตุ้มหู ... ให้บำเรอตนด้วยความใคร่กับสตรีเหมือนกับพระราชาคนทั้งหลายพูดถึงบุคคลนั้นอย่างนี้ว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย ชายคนนี้ได้ทำอะไรไว้จึงเป็นผู้ประดับด้วยดอกไม้ ใส่ตุ้มหู ...ให้บำเรอตนด้วยความใคร่กับสตรีเหมือนกับพระราชา’ คนทั้งหลายได้พูดถึงชายคนนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ชายคนนี้ทำให้พระราชาทรงพระสรวลได้ด้วยการพูดเท็จพระราชาทรงโสมนัสจึงได้พระราชทานรางวัลให้ ฉะนั้น ชายคนนี้จึงเป็นผู้ประดับด้วยดอกไม้ใส่ตุ้มหู .. ให้บำเรอตนด้วยความใคร่กับสตรีเหมือนกับพระราชา’
ดูก่อนนายบ้าน บุคคลบางคนในโลกนี้ปรากฏว่าถูกเขาใช้เชือกที่เหนียวแน่นมัดแขนไพล่หลัง ... แล้วตัดศีรษะเสียทางด้านทิศใต้ของพระนคร คนทั้งหลายพูดถึงบุคคลนั้นอย่างนี้ว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย ชายคนนี้ได้ทำอะไรไว้ จึงถูกเขาเอาเชือกที่เหนียวแน่นมัดแขนไพล่หลัง ... แล้วตัดศีรษะเสียทางด้านทิศใต้ของพระนคร คนทั้งหลายได้พูดถึงชายคนนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ชายคนนี้ผลาญประโยชน์ของคฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีด้วยการพูดเท็จ ฉะนั้น พระราชาจึงรับสั่งให้จับเขาแล้วทำโทษเท็นปานนี้’ ดังนี้ ดูก่อนนายบ้าน ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เหตุการณ์เช่นนี้ท่านเคยได้เห็นหรือได้ฟังมาบ้างไหม”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหตุการณ์เช่นนี้ข้าพระองค์ได้เห็นมาแล้ว ทั้งได้ฟังมาแล้ว และจักได้ฟังต่อไปอีกด้วย”
{๖๖๐} “ดูก่อนนายบ้าน ในสมณพราหมณ์พวกที่มีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดพูดเท็จ ผู้นั้นต้องเสวยทุกขโทมนัสในปัจจุบันทุกคน’ ดังนี้ เขาเหล่านั้น พูดจริงหรือเท็จ”
“พูดเท็จ พระพุทธเจ้าข้า ... ...
“ก็สมควรละหรือที่จะเลื่อมใสในพวกที่มีความเห็นผิดเหล่านั้น”
“ไม่สมควรเลย พระพุทธเจ้าข้า’
น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระองค์มีเรือนพักอยู่หลังหนึ่ง ในเรือนพักนั้นมีเตียงนอน มีที่นั่ง มีหม้อน้ำมีประทีปนํ้ามัน ข้าพระองค์จะแจกจ่ายแก่สมณะหรือพราหมณ์ผู้เข้าไปอยู่ในเรือนพักนั้นตามสติกำลัง
วาทะของศาสดา ๔ ท่าน
{๖๖๑} ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้ว มีศาสดา ๔ ท่านซึ่งมีความเห็นต่างกัน มีความพอใจต่างกัน มีความชอบใจต่างกัน เข้าไปอาศัยอยู่ในเรือนพักนั้น
ศาสดาทานหนึ่งมีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ทานที่บุคคลให้แล้วไม่มีผลจริง การบูชาไม่มีผลจริง การเซ่นสรวงไม่มีผลจริง ผลวิบากของกรรมที่บุคคลทำดีหรือทำชั่วไม่มีจริง โลกนี้ไม่มีจริง โลกหน้าไม่มีจริง มารดา ไม่มีคุณจริง บิดาไม่มีคุณจริง โอปปาติกสัตว์ไม่มีจริง สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบปฏิบัติชอบผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้ด้วยไม่มีในโลก’ จริง
{๖๖๒} ศาสดาท่านหนึ่งมีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ทานที่บุคคลให้แล้วมีผลจริง การบูชามีผลจริง การเซ่นสรวงมีผลจริง ผลวิบากของกรรมที่บุคคลทำดีหรือทำชั่วมีจริง โลกนี้มีจริง โลกหน้ามีจริง มารดามีคุณจริง บิดามีคุณจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้ด้วยมีในโลก’
{๖๖๓} ศาสดาท่านหนึ่งมีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เมื่อบุคคลทำเองใช้ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ผู้อื่นให้เบียดเบียน ทำเขาให้เศร้าโศกเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้เศร้าโศก ทำเขาให้ลำบากเอง ใช้ผู้ อื่นทำเขาให้ลำบาก ดิ้นรนเอง ทำเขาให้ดิ้นรน ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ตัดช่อง ย่องเบา ปล้นไม่ให้เหลือ ทำโจรกรรมในเรือนหลังเดียว ซุ่มอยู่ที่ทางเปลี่ยว เป็นชู้ภรรยาเขา พูดเท็จ ผู้ทำไม่ชื่อว่าทำบาป แม้หากผู้ใดจะใช้จักรซึ่งมีคม รอบตัวคมเหมือนมีดโกนสังหารเหล่าสัตว์ในปฐพีนี้ทำให้เป็นลานเนื้อ ให้เป็นกองเนื้ออันเดียวอัน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลจะไปยังฝั่งขวาแห่งแม่นํ้าคงคา ฆ่าเอง ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน บาปที่มี
- ๑โอปปาติกสัตว์ หมายถึงสัตว์ผู้ผุดเกิดขึ้นมาและโตเต็มตัวในทันใด ตายก็ไม่ต้องมีเชื้อหรือซากปรากฏ เช่น เทวดาและสัตว์นรก เป็นต้น (นัย ที.สี.อ. ๑๔๙, ม.มู.อ. ๒/๒๑๔)
การทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคล จะไปยังฝั่งซ้ายแห่งแม่น้ำคงคา ให้เอง ใช้ให้ผู้อื่นให้ บูชาเอง ใช้ให้ผู้อื่นบูชาบุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบุญมาถึงเขา ด้วยการให้ทาน ด้วยการฝึกอินทรีย์ ด้วยการสำรวมด้วยศีล ด้วยการกล่าวคำสัตย์ บุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบุญมาถึงเขา’
{๖๖๔} ศาสดาท่านหนึ่งมีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ผู้อื่นให้เบียดเบียน ทำเขาให้เศร้าโศกเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้เศร้าโศก ทำเขาให้ลำบากเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้ลำบาก ดิ้นรนเอง ทำเขาให้ดิ้นรน ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ตัดช่องย่องเบา ปล้นไม่ให้เหลือ ทำโจรกรรมในเรือนหลังเดียว ซุ่มอยู่ที่ทางเปลี่ยว เป็นชู้ภรรยาเขา พูดเท็จ ผู้ทำชื่อว่าทำบาป แม้หากผู้ใดจะใช้จักรซึ่งมีคมรอบตัวคมเหมือนมีดโกนสังหารเหล่าสัตว์ในปฐพีนี้ทำให้เป็นลานเนื้อ ให้เป็นกองเนื้ออันเดียวกัน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุย่อมมีแก่เขา
ย่อมมีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลจะไปยังฝั่งขวาแห่งแม่นํ้าคงคา ฆ่าเอง ใช้ให้ผู้อื่นฆ่าตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุย่อมมีแก่เขา ย่อมมีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลจะไปยังฝั่งซ้ายแห่งแม่นํ้าคงคา ให้เอง ใช้ให้ผู้อื่นให้ บูชาเอง ใช้ให้ผู้อื่นบูชา บุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุย่อมมีแก่เขา ย่อมมีบุญมาถึงเขา ด้วยการให้ทาน การฝึกอินทรีย์ การสำรวมด้วยศีล การกล่าวคำสัตย์ บุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุย่อมมีแก่เขา ย่อมมีบุญมาถึงเขา’ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้มีความเคลือบแคลงสงสัยว่า บรรดาสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น ใครหนอพูดจริง ใครหนอพูดเท็จ”
“ดูก่อนนายบ้าน ควรแท้ที่ท่านจะเคลือบแคลงสงสัย ก็แลความสงสัยในเหตุที่ควรสงสัยเกิดขึ้นแล้วแก่ท่าน”
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสามารถจะแสดงธรรมอย่างที่เราจะพึงละความสงสัยได้”
{๖๖๕} “ดูก่อนนายบ้าน ธรรมสมาธิมีอยู่ ถ้าท่านตั้งใจในธรรมสมาธินั้นพึงได้จิตตสมาธิไซร้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านก็จะละความสงสัยนี้ได้
ดูก่อนนายบ้าน ก็ธรรมสมาธิเป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ละปาณาติบาต เว้นขาดจากปาณาติบาต เป็นผู้ละอทินนาทาน เว้นขาดจากอทินนาทาน เป็นผู้ละกาเมสุมิจฉาจาร เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจารเป็นผู้ละมุสาวาท เว้นขาดจากมุสาวาท เป็นผู้ละปิสุณวาจา เว้นขาดจากปิสุณวาจา เป็นผู้ละผรุสวาจา เว้นขาดจากผรุสวาจา เป็นผู้ละสัมผัปปลาปะเว้นขาดจากสัมผัปปลาปะ เป็นผู้ละอภิชฌา ไม่มากด้วยอภิชฌา เป็นผู้ละความพยาบาท มีจิตไม่พยาบาท เป็นผู้ละความเห็นผิด มีความเห็นชอบ{๖๖๖} ดูก่อนนายบ้าน อริยสาวกนั้นผู้ซึ่งปราศจากอภิชฌา ปราศจากพยาบาทแล้วอย่างนี้ เป็นผู้ไม่ฟั่นเฟือน มีสัมปชัญญะ มีสติเฉพาะหน้า
มีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ศาสดาผู้มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ทานที่บุคคลให้แล้วไม่มีผล การบูชาไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบาก ของกรรมที่บุคคลทำดีหรือทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มีคุณ บิดา
- ๑ธรรมสมาธิ ความตั้งใจมั่นในธรรม ในที่นี้หมายถึงทั้งกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ มีการเว้นขาดจากปาณาติบาต เป็นต้น ทั้งธรรม ๕ ประการ คือ ปราโมทย์ ปีติ ปัสสัทธิ สุข และสมาธิ และ พรหมวิหาร ๔ จิตตสมาธิ ความตั้งใจมั่นแห่งจิต ในที่นี้ ได้แก่ มรรค ๔ ที่เกิดร่วมกับวิปัสสนา หรือภาวะที่จิตมีอารมณ์เป็นหนี่ง (จิตเตกัคคตา) ที่เกิดขึ้นแก่ผู้บำเพ็ญธรรมสมาธิ (สํ.สฬา.อ. ๑๗๒)
ไม่มีคุณ โอปปาติกสัตว์ไม่มี สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้ด้วยไม่มีในโลก’ ถ้าถ้อยคำของศาสดานั้นเป็นความจริงไซร้ ข้อที่เราสำรวมกาย สำรวมวาจา สำรวมใจ และข้อที่เราจักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์หลังจากตายไปทั้งสองข้อนี้เป็นการกำชัยชนะในเรื่องนี้ เพราะเราผู้ไม่เบียดเบียนใคร ๆ ทั้งผู้สะดุ้งหรือผู้มั่นคง เป็นผู้ปฏิบัติไม่ผิด’ ความปราโมทย์ย่อมเกิดแก่อริยสาวกนั้น เมื่อเกิดปราโมทย์แล้ว ย่อมเกิดปีติ เมื่อมีปีติในใจ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมได้เสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนนายบ้าน นี้แลคือธรรมสมาธิ ถ้าท่านตั้งอยู่ในธรรมสมาธินั้น พึงได้จิตตสมาธิไซร้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านก็จะละความสงสัยนี้ได้
{๖๖๗} ดูก่อนนายบ้าน อริยสาวกนั้นผู้ซึ่งปราศจากอภิชฌา ปราศจากพยาบาทแล้วอย่างนี้ เป็นผู้ไม่ฟั่นเฟือน มีสัมปชัญญะ มีสติเฉพาะหน้า มีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ... อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ศาสดาผู้มีวาทะอย่างนี้ มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ทานที่บุคคลให้แล้วมีผลจริง การบูชามีผลจริง การเซ่นสรวงมีผลจริง ผลวิบากของกรรมที่บุคคลทำดีหรือทำชั่วมีจริง โลกนี้มีจริง โลกหน้ามีจริง มารดามีคุณจริง บิดามีคุณจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตน เองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้ด้วยมีในโลกจริง’
ถ้าถ้อยคำของศาสดานั้นเป็นความจริงไซร้ ข้อที่เราสำรวมกาย สำรวมวาจา สำรวมใจ และข้อที่เราจักเข้าถึงสุคติ โลกสวรรค์หลังจากตายไป ทั้งสองข้อนี้เป็นการกำชัยชนะในเรื่องนี้ เพราะเราผู้ไม่เบียดเบียนใคร ๆ ทั้งผู้สะดุ้งหรือผู้มั่นคง เป็นผู้ปฏิบัติไม่ผิด’ ความปราโมทย์ย่อมเกิดแก่อริยสาวกนั้น เมื่อเกิดปราโมทย์แล้ว ย่อมเกิดปีติ เมื่อ มีปีติในใจ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมได้เสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนนายบ้าน นี้แลคือธรรมสมาธิ ถ้าท่านตั้งอยู่ในธรรมสมาธินั้น พึงได้จิตตสมาธิไซร้ เมื่อเป็น
เช่นนี้ ท่านก็จะละความสงสัยนี้ได้
{๖๖๘} ดูก่อนนายบ้าน อริยสาวกนั้นผู้ซึ่งปราศจากอภิชฌา ปราศจากพยาบาทแล้วอย่างนี้ เป็นผู้ไม่ฟั่นเฟือน มีสัมปชัญญะ มีสติเฉพาะหน้า มีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ... อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ศาสดาผู้มีวาทะอย่างนี้ มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ผู้อื่นให้เบียดเบียน ทำเขาให้เศร้าโศกเอง ใช้ผู้อื่นทำ เขาให้เศร้าโศก ทำเขาให้ลำบากเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้ลำบาก ดิ้นรนเอง ทำเขาให้ดิ้นรน ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ตัดช่องย่องเบา ปล้นไม่ให้เหลือ ทำโจรกรรมในเรือนหลังเดียว ซุ่มอยู่ที่ทางเปลี่ยว
เป็นชู้ภรรยาเขา พูดเท็จ ผู้ทำไม่ชื่อว่าทำบาป แม้หากผู้ใด จะใช้จักรซึ่งมีคมรอบตัวคมเหมือนมีดโกน สังหารเหล่าสัตว์ในปฐพีนี้ทำให้เป็น ลานเนื้อ ให้เป็นกองเนื้ออันเดียวกัน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลจะไปยังฝั่งขวาแห่งแม่นํ้าคงคา ฆ่าเอง ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุ ก็ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลจะไปยังฝั่งช้ายแห่ง แม่นํ้าคงคา ให้เอง ใช้ให้ผู้อื่นให้ บูชา เอง ใช้ให้ผู้อื่นบูชา บุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมไม่มีแก่เขา
ไม่มีบุญมาถึงเขา ด้วยการให้ทาน ด้วยการฝึกอินทรีย์ ด้วยการสำรวมด้วยศีล ด้วยการกล่าวคำสัตย์ บุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุ ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบุญมาถึงเขา’ ถ้าถ้อยคำของศาสดานั้นเป็นความจริงไซร้ ข้อที่เราสำรวมกาย สำรวม วาจา สำรวมใจ และข้อที่เราจักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์หลังจากตายไป ทั้งสอง ข้อนี้เป็นการกำชัยชนะในเรื่องนี้ เพราะเราผู้ไม่เบียดเบียนใคร ๆ ทั้งผู้สะดุ้งหรือผู้มั่นคง เป็นผู้ปฏิบัติไม่ผิด’ ความปราโมทย์ย่อมเกิดแก่อริยสาวกนั้น เมื่อ เกิดปราโมทย์แล้วย่อมเกิดปีติ เมื่อมีปีติในใจ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมได้เสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนนายบ้าน นี้แลคือธรรมสมาธิ ถ้าท่านตั้งอยู่
ในธรรมสมาธินั้น พึงได้จิตตสมาธิไซร้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านก็จะละความสงสัยนี้ได้
{๖๖๙} ดูก่อนนายบ้าน อริยสาวกนั้นผู้ซึ่งปราศจากอภิชฌา ปราศจากพยาบาทแล้วอย่างนี้ เป็นผู้ไม่ฟั่นเฟือน มีสัมปชัญญะ มีสติเฉพาะหน้า มีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ... อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ศาสดาผู้มีวาทะอย่างนี้ มีความเห็นอย่างนี้ว่า‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ผู้อื่นให้เบียดเบียน ทำเขาให้เศร้าโศกเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้เศร้าโศก ทำเขาให้ลำบากเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้ลำบาก ดิ้นรนเอง ทำเขาให้ดิ้นรน ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ตัดช่องย่องเบา ปล้นไม่ให้เหลือ ทำโจรกรรมในเรือนหลังเดียว ซุ่มอยู่ที่ทางเปลี่ยว เป็นชู้ภรรยาเขา
พูดเท็จ ผู้ทำชื่อว่าทำบาป แม้หากผู้ใดจะใช้จักรซึ่งมีคมรอบตัว คมเหมือนมีดโกน สังหารเหล่าสัตว์ในปฐพีนี้ทำให้เป็น ลานเนื้อ ให้เป็นกองเนื้ออันเดียวกัน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุย่อมมีแก่เขา ย่อมมีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลจะไปยังฝั่งขวาแห่งแม่นํ้าคงคา ฆ่าเอง ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุ ย่อมมีแก่เขา ย่อมมีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลจะไปยังฝั่งซ้ายแห่งแม่นํ้าคงคา ให้เอง ใช้ให้ผู้อื่นให้ บูชาเอง ใช้ให้ผู้อื่นบูชา บุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุย่อมมีแก่เขา ย่อมมีบุญมาถึงเขาด้วยการให้ทาน การฝึกอินทรีย์ การสำรวมด้วยศีล การกล่าวคำสัตย์ บุญที่มีการ ทำเช่นนั้นเป็นเหตุย่อมมีแก่เขา ย่อมมีบุญมาถึงเขา’ ถ้าถ้อยคำของศาสดา นั้นเป็นความจริงไซร้ ข้อที่เราสำรวมกาย สำรวมวาจา สำรวมใจ และข้อที่เราจักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์หลังจากตายไป ทั้งสองข้อนี้เป็นการกำชัยชนะในเรื่องนี้ เพราะเราผู้ไม่เบียดเบียนใคร ๆ ทั้งผู้สะดุ้งหรือผู้มั่นคง เป็นผู้ปฏิบัติไม่ผิด’ ความปราโมทย์ย่อมเกิดแก่อริยสาวกนั้น เมื่อเกิดปราโมทย์แล้ว ย่อมเกิดปีติ
เมื่อมีปีติในใจ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมได้เสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนนายบ้าน นี้แลคือธรรมสมาธิ ถ้าท่านตั้งอยู่ในธรรมสมาธินั้นพึงได้จิตตสมาธิไซร้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านก็จะละความสงสัยนี้ได้
ดูก่อนนายบ้าน อริยสาวกนั้นผู้ซึ่งปราศจากอภิชฌา ปราศจากพยาบาทแล้วอย่างนี้ เป็นผู้ไม่ฟั่นเฟือน มีสัมปชัญญะ มีสติเฉพาะหน้า มีใจประกอบด้วยกรุณาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ...
... มีใจประกอบด้วยมุทิตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ...
{๖๗๐} ดูก่อนนายบ้าน อริยสาวกนั้นผู้ซึ่งปราศจากอภิชฌา ปราศจากพยาบาทแล้วอย่างนี้ เป็นผู้ไม่ฟั่นเฟือน มีสัมปชัญญะ มีสติเฉพาะหน้า มีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ศาสดาผู้มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ทานที่บุคคลให้แล้วไม่มีผลจริง การบูชาไม่มีผลจริง การเซ่นสรวงไม่มีผลจริง ผลวิบากของกรรมที่บุคคลทำดีหรือทำชั่วไม่มีจริง
โลกนี้ไม่มีจริง โลกหน้าไม่มีจริง มารดาไม่มีคุณจริง บิดาไม่มีคุณจริง โอปปาติกสัตว์ไม่มีจริง สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้ด้วยไม่มีในโลกจริง’ ถ้าถ้อยคำของศาสดานั้นเป็นความจริงไซร้ ข้อที่เราสำรวมกาย สำรวมวาจา สำรวมใจ และข้อที่เราจักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์หลังจากตายไป ทั้งสองข้อนี้เป็นการกำชัยชนะในเรื่องนี้เพราะเราผู้ไม่เบียดเบียนใคร ๆ ทั้งผู้สะดุ้งหรือผู้มั่นคง เป็นผู้ปฏิบัติไม่ผิด’ ความปราโมทย์ ย่อมเกิดแก่อริยสาวกนั้น เมื่อเกิดปราโมทย์แล้ว ย่อมเกิดปีติ เมื่อมีปีติในใจ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมได้เสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนนายบ้าน นี้แลคือธรรมสมาธิ ถ้าท่านตั้งอยู่ในธรรมสมาธินั้น
พึงได้จิตตสมาธิไซร้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านก็จะละความสงสัยนี้ได้
{๖๗๑} ดูก่อนนายบ้าน อริยสาวกนั้นผู้ซึ่งปราศจากอภิชฌา ปราศจากพยาบาทแล้วอย่างนี้ เป็นผู้ไม่ฟั่นเฟือน มีสัมปชัญญะ มีสติเฉพาะหน้า มีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ... อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ศาสดาผู้มีวาทะอย่างนี้ มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ทานที่บุคคลให้แล้วมีผลจริง การบูชามีผลจริง การเซ่นสรวงมีผลจริง ผลวิบากของกรรมที่บุคคลทำดีหรือทำชั่วมีจริง โลกนี้มีจริง โลกหน้ามีจริง มารดามีคุณจริง บิดามีคุณจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้ด้วยมีในโลก’ ถ้าถ้อยคำของศาสดานั้นเป็นความจริงไซร้
ข้อที่เราสำรวมกาย สำรวมวาจา สำรวมใจ และข้อที่เราจักเข้าถึงสุคติ โลกสวรรค์หลังจากตายไป ทั้งสองข้อนี้เป็นการกำชัยชนะในเรื่องนี้ เพราะเราผู้ไม่เบียดเบียนใคร ๆ ทั้งผู้สะดุ้งหรือผู้มั่นคง เป็นผู้ปฏิบัติไม่ผิด’ ความปราโมทย์ย่อมเกิดแก่อริยสาวกนั้น เมื่อเกิดปราโมทย์แล้ว ย่อมเกิดปีติ เมื่อมีปีติในใจ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมได้เสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนนายบ้านนี้แลคือธรรมสมาธิ ถ้าท่านตั้งอยู่ในธรรมสมาธินั้น พึงได้จิตตสมาธิไซร้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านก็จะละความสงสัยนี้ได้{๖๗๒} ดูก่อนนายบ้าน อริยสาวกนั้นผู้ซึ่งปราศจากอภิชฌา ปราศจากพยาบาทแล้วอย่างนี้ เป็นผู้ไม่ฟั่นเฟือน มีสัมปชัญญะ มีสติเฉพาะหน้า มีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ... อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ศาสดาผู้มีวาทะอย่างนี้ มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ผู้อื่นให้เบียดเบียน ทำเขาให้เศร้าโศกเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้เศร้าโศก ทำเขาให้ลำบากเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้ลำบาก ดิ้นรนเอง ทำเขาให้ดิ้นรน ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ตัดช่องย่องเบา ปล้นไม่ให้เหลือ ทำโจรกรรมในเรือนหลังเดียว ซุ่มอยู่ที่ทางเปลี่ยว
เป็นชู้ภรรยาเขา พูดเท็จ ผู้ทำไม่ชื่อว่าทำบาป แม้หากผู้ใดจะใช้จักรซึ่งมีคมรอบตัวคมเหมือนมีดโกน สังหารเหล่าสัตว์ในปฐพีนี้ทำให้เป็นลานเนื้อ ให้เป็นกองเนื้ออันเดียวกัน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลจะไปยังฝั่งขวาแห่งแม่น้ำคงคา ฆ่าเอง ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลจะไปยังฝั่งซ้ายแห่งแม่ปน้ำคงคา ให้เอง ใช้ให้ผู้อื่นให้ บูชาเอง ใช้ให้ผู้อื่นบูชา บุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบุญมาถึงเขา
ด้วยการให้ทานด้วยการฝึกอินทรีย์ ด้วยการสำรวมด้วยศีล ด้วยการกล่าวคำสัตย์ บุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบุญมาถึงเขา’ ถ้าถ้อยคำของศาสดานั้นเป็นความจริงไซร้ ข้อที่เราสำรวมกาย สำรวมวาจา สำรวมใจ และข้อที่เราจักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์หลังจากตายไป ทั้งสองข้อนี้เป็นการกำชัยชนะในเรื่องนี้ เพราะเราผู้ไม่เบียดเบียนใครๆ ทั้งผู้สะดุ้งหรือผู้มั่นคง เป็นผู้ปฏิบัติไม่ผิด’ ความปราโมทย์ย่อมเกิดแก่อริยสาวกนั้น เมื่อเกิดปราโมทย์แล้ว ย่อมเกิดปีติ เมื่อมีปีติในใจ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมได้เสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนนายบ้าน นี้แลคือธรรมสมาธิ
ถ้าท่านตั้งอยู่ในธรรมสมาธินั้น พึงได้จิตตสมาธิไซร้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านก็จะละความสงสัยนี้ได้{๖๗๓} ดูก่อนนายบ้าน อริยสาวกนั้นผู้ซึ่งปราศจากอภิชฌา ปราศจากพยาบาทแล้วอย่างนี้ เป็นผู้ไม่ฟั่นเฟือน มีสัมปชัญญะ มีสติเฉพาะหน้า มีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ... อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ศาสดาผู้มีวาทะอย่างนี้ มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ผู้อื่นให้เบียดเบียน ทำเขาให้เศร้าโศกเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้เศร้าโศก ทำเขาให้ลำบากเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้ลำบาก ดิ้นรนเอง ทำเขาให้ดิ้นรน ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ตัดช่องย่องเบา ปล้นไม่ให้เหลือ ทำโจรกรรมในเรือนหลังเดียว ซุ่มอยู่ที่ทางเปลี่ยว
เป็นชู้ภรรยาเขา พูดเท็จ ผู้ทำชื่อว่าทำบาป แม้หากผู้ใดจะใช้จักรซึ่งมีคมรอบตัวคมเหมือนมีดโกน สังหารเหล่าสัตว์ในปฐพีนี้ทำให้เป็น ลานเนื้อ ให้เป็นกองเนื้ออันเดียวกัน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุย่อมมีแก่เขา ย่อมมีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลจะไปยังฝั่งขวาแห่งแม่นํ้าคงคา ฆ่าเอง ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุ ย่อมมีแก่เขา ย่อมมีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลจะไปยังฝั่งซ้ายแห่งแม่นํ้าคงคา ให้เอง ใช้ให้ผู้อื่นให้ บูชาเอง ใช้ให้ผู้อื่นบูชา บุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุย่อมมีแก่เขา ย่อมมีบุญมาถึงเขา
ด้วยการให้ทาน การฝึกอินทรีย์ การสำรวมด้วยศีล การกล่าวคำสัตย์ บุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุ ย่อมมีแก่เขา ย่อมมีบุญมาถึงเขา’ ถ้าถ้อยคำของศาสดานั้นเป็นความจริงไซร้ ข้อที่เราสำรวมกาย สำรวมวาจา สำรวมใจ และข้อที่เราจักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ หลังจากตายไป ทั้งสองข้อนี้เป็นการกำชัยชนะในเรื่องนี้ เพราะเราผู้ไม่เบียดเบียนใคร ๆ ทั้งผู้สะดุ้งหรือผู้มั่นคง เป็นผู้ปฏิบัติไม่ผิด’ ความปราโมทย์ย่อมเกิดแก่อริยสาวกนั้น เมื่อเกิดปราโมทย์แล้ว ย่อมเกิดปีติ เมื่อมีปีติในใจ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมได้เสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนนายบ้าน นี้แลคือธรรมสมาธิ ถ้าท่านตั้งอยู่ในธรรมสมาธินั้น
พึงได้จิตตสมาธิไซร้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านก็จะละความสงสัยนี้ได้”เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว นายบ้านนามว่าปาฏลิยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดี จักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และ
พระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมวันนี้เป็นต้นไป”
จบ คามณิสังยุต
รวมพระสูตรที่มีในสังยุตนี้ คือ
๑. จัณฑสูตร ๒. ตาลปุตตสูตร
๓. โยธาชีวสูตร ๔. หัตถาโรหสูตร
๕. อัสสาโรหสูตร ๖. อลิพันธกปุตตสูตร
๗. เขตตูปมสูตร ๘. สังขธมสูตร
๙. กุลสูตร ๑๐. มณิจูฬกสูตร
๑๑. คันธภกสูตร ๑๒. ราสิยสูตร
๑๓. ปาฏลิยสูตร
๙. อสังขตสังยุต
๑. ปฐมวรรค
๑. กายคตาสติสูตร
ว่าด้วยอสังขตะและทางให้ถึงอสังขตะ
{๖๗๔} [๓๖๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอสังขตะ และทางที่จะให้ถึงอสังขตะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อสังขตะเป็นไฉน คือ ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ นี้เรียกว่าอสังขตะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉนคือ กายคตาสติ นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสังขตะเราแสดงแก่เธอทั้งหลายแล้ว ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเราแสดงแก่เธอทั้งหลายแล้ว ดังนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กิจอันใดที่ศาสดาผู้แสวงหาประโยชน์ผู้เอ็นดูจะพึงทำเพื่ออนุเคราะห์แก่เหล่าสาวก กิจอันนั้นเราก็ทำแก่เธอทั้งหลายแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นั่นโคนไม้นั่นเรือนว่าง เธอทั้งหลายจงเพ่งพินิจเถิด อย่าประมาท อย่าได้เป็นผู้มีความเดือดร้อนในภายหลังเลย นี้เป็นคำสั่งสอนของเราสำหรับเธอทั้งหลาย”
- ๑อสังขตะ สิ่งที่ปัจจัยมิได้ปรุงแต่งกระทำขึ้น ธรรมที่ไม่เกิดจากเหตุปัจจัย (นัย สํ.สฬา.อ. ๑๗๓) โดยทั่วไปหมายถึงพระนิพพาน ในที่นี้ได้แก่ ความสิ้นราคะ โทสะ โมหะ
จบ ๑๓. ปาฏลิยสูตร