arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย · จิตตคหปติปุจฉาสังยุตต์

๗. โคทัตตสูตร

เล่ม ๑๘

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๕๗๑–๕๗๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๗/๑๐ ในจิตตคหปติปุจฉาสังยุตต์มี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค จิตตคหปติปุจฉาสังยุตต์ โคทัตตสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๙ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๘)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๘ หน้า ๓๙๔–๓๙๗

หน้า ๓๙๔

{๕๖๙} จิตตคฤหบดีกล่าวว่า “สาธุ ท่านผู้เจริญ” ดังนี้แล้วได้ถามปัญหายิ่งขึ้นไปอีกว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็จิตของภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติย่อมเป็นธรรมชาติน้อมไปสู่อะไร โน้มไปสู่อะไร โอนไปสู่อะไร”

“ดูก่อนคฤหบดี จิตของภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติย่อมเป็นธรรมชาติน้อมไปสู่วิเวก โน้มไปสู่วิเวก โอนไปสู่วิเวก”

{๕๗๐} จิตตคฤหบดีกล่าวว่า “สาธุ ท่านผู้เจริญ” ดังนี้แล้วยินดีชื่นชมภาษิตของท่านพระกามภู แล้วได้ถามปัญหายิ่งขึ้นไปอีกว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ธรรมเท่าไรย่อมมีอุปการะมากแก่สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ”

“ดูก่อนคฤหบดี ท่านถามปัญหาที่ควรจะถามก่อนช้าไปหน่อย แต่ว่าอาตมาจักตอบปัญหาแก่ท่าน ดูก่อนคฤหบดี ธรรม ๒ อย่าง คือ สมถะและวิปัสสนาย่อมมีอุปการะมากแก่สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ”

๗. โคทัตตสูตร

ว่าด้วยพระโคทัตตะถามจิตตคฤหบดีเรื่องเจโตวิมุตติ ๔

{๕๗๑} [๓๔๙] สมัยหนึ่ง ท่านพระโคทัตตะอยู่ที่อัมพาฏกวัน ใกล้ราวป่ามัจฉิกาสณฑ์ ครั้งนั้นแล จิตตคฤหบดีได้เข้าไปหาท่านพระโคทัตตะถึงที่อยู่ครั้นแล้ว ได้นมัสการแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นคฤหบดีนั่งเรียบร้อยแล้ว ท่านพระโคหัตตะได้ถามว่า “ท่านคฤหบดี ธรรมเหล่านี้ คือ อัปปมาณาเจโตวิมุตติ อากิญจัญญาเจโตวิมุตติ สุญญตาเจโตวิมุตติ และอนิมิตตาเจโตวิมุตติ มีอรรถต่างกัน มีพยัญชนะต่างกัน หรือว่ามีอรรถเหมือนกัน พยัญชนะเท่านั้นที่ต่างกัน”

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑วิเวก ภาวะจิตที่สงัดจากกิเลส ในที่นี้หมายถึงพระนิพพาน (สํ.สฬา.อ. ๑๕๙)
  2. ๒อัปปมาณาเจโตวิมุตติ หมายถึงธรรมที่ไม่มีประมาณในการแผ่ไปและจัดเป็นความหลุดพ้นแห่งจิต หรือความที่จิตหลุดพ้นด้วยอำนาจอัปปมาณธรรม ซึ่งมีจำนวน ๑๒ คือ พรหมวิหารธรรม ๔
หน้า ๓๙๕

{๕๗๒} จิตตคฤหบดีตอบว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ปริยายที่เป็นเหตุให้ธรรมเหล่านี้อาศัยแล้วมีอรรถต่างกัน มีพยัญชนะต่างกันก็มี และปริยายที่เป็นเหตุให้ธรรมเหล่านี้อาศัยแล้วมีอรรถเหมือนกัน พยัญชนะเท่านั้นที่ต่างกันก็มี”

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ปริยายที่เป็นเหตุให้ธรรมเหล่านี้อาศัยแล้วมีอรรถต่างกันและมีพยัญชนะต่างกันเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้มีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกันปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ มีใจประกอบด้วยกรุณา ...มีใจประกอบด้วยมุทิตา... มีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่างเบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นี้เรียกว่าอัปปมาณาเจโตวิมุตติ

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. มรรค ๔ ผล ๔ ในที่นี้พระสูตรนี้มุ่งเฉพาะพรหมวิหารธรรม ๔ อากิญจัญญาเจโตวิมุตติ หมายถึง ธรรมที่ไม่มีอะไรเป็นอารมณ์และจัดเป็นความหลุดพ้นแห่งจิต หรือความที่จิตหลุดพ้นด้วยอำนาจอากิญจัญญธรรม ซึ่งมีจำนวน ๙ คือ อากิญจัญญายตนฌาน ๑ มรรค ๔ ผล ๔ ในพระสูตรนี้ได้แก่ภาวะที่จิตเข้าถึงอรูปฌานขั้นที่ ๓ คืออากิญจัญญายตนฌาน สุญญตาเจโตวิมุตติ หมายถึงธรรมที่ว่างจากการกำหนดว่าเป็นอัตตาและจัดเป็นความหลุดพ้นแห่งจิต หรือความที่จิตหลุดพ้นด้วยอำนาจสุญญตธรรม ในพระสูตรนี้ได้แก่วิปัสสนา อนิมิตตาเจโตวิมุตติ หมายถึงธรรมที่ไม่มีนิมิตคือกิเลสทั้งหลายมีราคะเป็นต้นและจัดเป็นความหลุดพ้นแห่งจิต หรือความที่จิตหลุดพ้นด้วยอำนาจอนิมิตตธรรม ซึ่งมีจำนวน ๙ คือ วิปัสสนา ๑ อรูปฌาน ๔ มรรค ๔ ผล ๔ (นัย ม.มู.อ. ๒/๒๖๑, สํ.วฬา.อ. ๑๖๐-๑๖๑)
  2. ๑ปริยาย หมายถึงเหตุ ต้นเหตุ หรือเหตุผล (สํ.สฬา.อ. ๕๕,๑๔๑)
  3. ๒เบื้องบน กำหนดเอาตั้งแต่ท้องฟ้าขึ้นไป เบื้องล่าง กำหนดเอาตั้งแต่พื้นดินลงไป เบื้องขวางกำหนดถึงทิศรอบตัวต่าง ๆ (ที.ปา.อ. ๒๔๗)
  4. ๓เป็นมหัคคตะ หมายถึงอารมณ์ที่ถึงความเป็นใหญ่ขั้นรูปาวจรและอรูปาวจร โดยมีผลที่สามารถข่มกิเลสได้ และหมายถึงฉันทะ วิริยะ จิตตะ และปัญญาอันยิ่งใหญ่ (อภิ.สงฺ.อ. ๙๒)
หน้า ๓๙๖

{๕๗๓} ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็อากิญจัญญาเจโตวิมุตติเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงวิญญาณณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ นี้เรียกว่าอากิญจัญญาเจโตวิมุตติ

{๕๗๔} ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็สุญญตาเจโตวิมุตติเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้อยู่ในป่าก็ตาม อยู่ที่โคนต้นไม้ก็ตาม อยู่ในเรือนว่างเปล่าก็ตามย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘นี้ว่างเปล่าจากตนหรือจากสิ่งที่เนื่องในตน’ นี้เรียกว่าสุญญตาเจโตวิมุตติ

{๕๗๕} ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็อนิมิตตาเจโตวิมุตติเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ย่อมเข้าถึงอนิมิตตาเจโตสมาธิเพราะไม่มนสิการถึงนิมิตทั้งปวงอยู่นี้เรียกว่าอนิมิตตาเจโตวิมุตติ

{๕๗๖} ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นี้คือปริยายที่เป็นเหตุให้ธรรมเหล่านี้อาศัยแล้ว มีอรรถต่างกันและมีพยัญชนะต่างกัน

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ปริยายที่เป็นเหตุให้ธรรมเหล่านี้อาศัยแล้วมีอรรถเป็นอันเดียวกัน พยัญชนะเท่านั้นที่ต่างกันเป็นไฉน คือ ราคะ โทสะ โมหะ ชื่อว่าเป็นกิเลสเครื่องวัดประมาณคน กิเลสเหล่านั้นอันภิกษุผู้เป็นขีณาสพละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลังทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา อัปปมาณาเจโตวิมุตติอันไม่กำเริบมีประมาณเท่าใด เจโตวิมุตติบัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าอัปปมาณาเจโตวิมุตติเหล่านั้น ก็เจโตวิมุตติอันไม่กำเริบ นั้นว่างจากราคะ โทสะ โมหะ

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑เจโตวิมุตติอันไม่กำเริบ (อกุปปาเจโตวิมุตติ) หมายถึงธรรมที่ไม่กำเริบและจัดเป็นความหลุดแห่งจิต หรือความที่จิตหลุดพ้นด้วยอำนาจอกุปปธรรม ซึ่งในที่นี้ได้แก่อรหัตตผลเจโตวิมุตติความหลุดพ้นแห่งจิตคืออรหัตตผล (ม.มู.อ. ๒/๒๖๒, สํ.สฬา.อ. ๑๖๐)
หน้า ๓๙๗

ราคะ โทสะ โมหะชื่อว่าเป็นกิเลสเครื่องกังวล กิเลสเหล่านั้นอันภิกษุผู้ขีณาสพละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา อากิญจัญญาเจโตวิมุตติอันไม่กำเริบมีประมาณเท่าใด เจโตวิมุตติบัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าอากิญจัญญาเจโตวิมุตติเหล่านั้น ก็เจโตวิมุตติอันไม่กำเริบนั้นว่างจากราคะ โทสะ โมหะราคะ โทสะ โมหะชื่อว่าเป็นกิเลสเครื่องวัดนิมิตคน กิเลสเหล่านั้นอันภิกษุผู้ขีณาสพละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา อนิมิตตาเจโตวิมุตติอันไม่กำเริบมีประมาณเท่าใด เจโตวิมุตติบัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าอนิมิตตาเจโตวิมุตติเหล่านั้น ก็เจโตวิมุตติอันไม่กำเริบนั้นว่างจากราคะ โทสะ โมหะข้าแต่ท่านผู้เจริญ นี้คือปริยายที่เป็นเหตุให้ธรรมเหล่านี้อาศัยแล้ว มีอรรถเป็นอันเดียวกัน พยัญชนะเท่านั้นที่ต่างกัน,,

ท่านพระโคทัตตะกล่าวว่า “ท่านคฤหบดี เป็นลาภของท่าน ท่านได้ดีแล้ว ที่ปัญญาจักษุของท่านหยั่งทราบในพระพุทธพจน์ที่ลึกซึ้ง”

๘. นิคัณฐนาฏปุตตสูตร

ว่าด้วยปัญหา ๑๐ ข้อของนิครนถนาฏบุตร

{๕๗๗} [๓๕๐] ก็สมัยนั้นแล นิครนถนาฏบุตรได้ไปถึงราวป่ามัจฉิกาสณฑ์ พร้อมด้วยนิครนถ์บริวารหมู่ใหญ่ จิตตคฤหบดีได้สดับข่าวว่า “นิครนถนาฏบุตรได้มาถึงราวป่ามัจฉิกาสณฑ์พร้อมด้วยนิครนถ์บริวารหมู่ใหญ่” จึงพร้อมด้วยอุบาสกหลายคนเข้าไปหานิครนถนาฏบุตรถึงที่อยู่ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับ

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ในที่นี้ท่านพระโคทัตตเถระไม่ได้นำสุญญตาเจโตวิมุตติมาเปรียบเทียบกับอกุปปาเจโตวิมุตติ เพราะสุญญตาเจโตวิมุตตินั้นมีแทรกอยู่ทั้งในอัปปมาณาเจโตวิมุตติอากิญจัญญาเจโตวิมุตติ และอนิมิตตาเจโตวิมุตติ ในตอนที่กล่าวถึงคำว่า ‘ว่างจากราคะ’ เป็นต้น (ม.มู.อ. ๒/๒๖๓, สํ.สฬา.อ. ๑๖๑)