พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนสังยุต ทุติยปัณณาสก์ · ฉฬวรรค
๑๐. อุทกสูตร
เล่ม ๑๘ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๕๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๐/๑๐ ในฉฬวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค สฬายตนสังยุต ทุติยปัณณาสก์ ฉฬวรรค อุทกสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๘)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๘ หน้า ๑๑๒–๑๑๔
๑๐. อุทกสูตร
ว่าด้วยอุทกดาบส
{๑๕๑} [๑๐๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รู้กันว่า อุทกดาบสรามบุตรย่อมกล่าววาจาอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้บรรลุเวทโดยส่วนเดียว เราเป็นผู้ชนะทุกอย่างโดยส่วนเดียวเราขุดได้แล้วซึ่งรากแห่งทุกข์ที่ใครขุดไม่ได้โดยส่วนเดียว’ ดังนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุทกดาบสรามบุตรยังมิใช่ผู้บรรลุเวทเลย ก็กล่าวว่า ‘เราเป็นผู้บรรลุเวท’ ยังมิใช่ผู้ชนะทุกอย่างเลย ก็กล่าวว่า ‘เราเป็นผู้ชนะทุกอย่าง’ รากแห่งทุกข์ยังขุดมิได้เลยก็กล่าวว่า ‘เราขุดได้แล้วซึ่งรากแห่งทุกข์’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อจะกล่าวข้อนั้นให้ถูกควรกล่าวว่า ‘เราเป็นผู้บรรลุเวทโดยส่วนเดียว เราเป็นผู้ชนะทุกอย่างโดยส่วนเดียว ‘เราขุดได้แล้วซึ่งรากแห่งทุกข์ที่ใครขุดไม่ได้โดยส่วนเดียว’ ดังนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้บรรลุเวทอย่างไร คือ เมื่อภิกษุรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และการสลัดออกซึ่งผัสสายตนะ ๖ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้บรรลุเวทอย่างนี้แล
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ชนะทุกอย่างอย่างไร คือ เมื่อภิกษุรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และการสลัดออกซึ่งผัสสายตนะ ๖ เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ถือมั่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ชนะทุกอย่างอย่างนี้แล
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รากแห่งทุกข์ที่ใครขุดไม่ได้ ชื่อว่าอันภิกษุขุดได้แล้วอย่างไร คือ
คำว่า คัณฑะ นี้เป็นชื่อของกายนี้ซึ่งเกิดมาจากมหาภูตรูป ๔ มีมารดาบิดาเป็นแดนเกิด เติบโตขึ้นด้วยข้าวสุกและขนมสด มีความไม่เที่ยง ต้องลูบไล้นวดฟั้น และต้องแตกกระจัดกระจายเป็นธรรมดา
- ๑อุทกดาบส พระบาลีบางแห่งปรากฏเป็น อุททกดาบส บ้าง
คำว่า คัณฑมูล นี้เป็นชื่อของตัณหา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อตัณหานั้นอันภิกษุละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้วทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา รากแห่งทุกข์ที่ใครขุดไม่ได้ ชื่อว่าอันภิกษุขุดได้แล้วอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รู้กันว่าอุทกดาบสรามบุตรย่อมกล่าววาจาอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้บรรลุเวทโดยส่วนเดียว เราเป็นผู้ชนะทุกอย่างโดยส่วนเดียว ‘เราขุดได้แล้วซึ่งรากแห่งทุกข์ที่ใครขุดไม่ได้โดยส่วนเดียว’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลายอุทกดาบสรามบุตรยังมิใช่ผู้บรรลุเวทเลย ก็กล่าวว่า ‘เราเป็นผู้บรรลุเวท’ ยังมิใช่ผู้ชน ะทุกอย่างเลย ก็กล่าวว่า ‘เราเป็นผู้ชนะทุกอย่าง’ รากแห่งทุกข์ยังขุดมิได้เลย ก็กล่าวว่า ‘เราขุดได้แล้วซึ่งรากแห่งทุกข์’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลายภิกษุเมื่อจะกล่าวข้อนั้นให้ถูกควรกล่าวว่า ‘เราเป็นผู้บรรลุเวทโดยส่วนเดียวเป็นผู้ชนะทุกอย่างโดยส่วนเดียว ‘เราขุดได้แล้วซึ่งรากแห่งทุกข์ที่ใครขุดไม่ได้โดยส่วนเดียว’ ดังนี้”
จบ ฉฬวรรคที่ ๕
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. อทันตอคุตตสูตร ๒. มาลุกยปุตตสูตร
๓. ปริหานธัมมสูตร ๔. ปมาทวิหารีสูตร
๕. สังวรสูตร ๖. สมาธิสูตร
๗. ปฏิสัลลานสูตร ๘. ปฐมนตุมหากสูตร
๙. ทุติยนตุมหากสูตร ๑๐. อุทกสูตร
รวมวรรคที่มีในทุติยปัณณาสก์ คือ
๑. อวิชชาวรรค ๒. มิคชาลวรรค
๓. คิลานวรรค ๔. ฉันนวรรค
๕. ฉฬวรรค
๓. ตติยปัณณาสก์
(๑๑) ๑. โยคักเขมิวรรค
๑. โยคักเขมิสูตร
ว่าด้วยผู้มีความเกษมจากโยคะ
{๑๕๒} [๑๐๔] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมบรรยายอันเป็นเหตุแห่งบุคคลผู้มีความเกษมจากโยคะ เธอทั้งหลายจงฟังธรรมบรรยายนั้น
ก็ธรรมบรรยายอันเป็นเหตุแห่งบุคคลผู้มีความเกษมจากโยคะเป็นไฉน คือรูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รักชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด มีอยู่ รูปเหล่านั้นอันตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา และตถาคตได้บอกการประกอบความเพียรเพื่อละรูปเหล่านั้นไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ตถาคตบัณฑิตจึงกล่าวว่า ‘ผู้มีความเกษมจากโยคะ’ ... ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยมโน อันน่าปรารถนา น่าใคร่น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด มีอยู่ ธรรมารมณ์เหล่านั้นอันตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา และตถาคตได้บอกการประกอบความเพียรเพื่อละธรรมารมณ์เหล่านั้นไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ตถาคตบัณฑิตจึงกล่าวว่า ‘ผู้มีความเกษมจากโยคะ’
- ๑โยคะ หมายถึงกิเลสอันประกอบเหล่าสัตว์ไว้ในวัฏฏทุกข์ มี ๔ คือ (๑) กามโยคะ เครื่องประกอบคือกาม (๒) ภวโยคะ เครื่องประกอบคือภพ (๓) ทิฏฐิโยคะ เครื่องประกอบคือทิฏฐิ (๔) อวิชชาโยคะ เครื่องประกอบคืออวิชชา {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๑๒/๓๐๒ ที.ปา.อ. ๒๑} ผู้มีความเกษมจากโยคะ โดยปริยายหมายถึงผู้บรรลุอรหัตตผล (นัย ม.มู.อ. ๑/๓๙๓, ม.ม.อ. ๒๔, สํ.นิ.อ. ๑๘๕)
จบ ๑๐. อุทกสูตร