พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนสังยุต ทุติยปัณณาสก์ · ฉันนวรรค
๖. พาหิยสูตร
เล่ม ๑๘ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๑๘–๑๑๙ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๖/๑๐ ในฉันนวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค สฬายตนสังยุต ทุติยปัณณาสก์ ฉันนวรรค พาหิยสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๘)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๘ หน้า ๘๔–๘๗
{๑๑๗} ครั้งนั้นแล ท่านพระปุณณะยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าทำประทักษิณ แล้วเก็บเสนาสนะถือบาตรจีวรเดินทาง จาริกมุ่งตรงไปยังสุนาปรันตชนบท จาริกไปโดยลำดับได้ลุถึงสุนาปรันตชนบทแล้ว
นัยว่าท่านพระปุณณะอยู่ในสุนาปรันตชนบทนั้น ต่อจากนั้น ท่านพระปุณณะทำให้ชาวสุนาปรันตชนบทมาแสดงตนเป็นอุบาสกประมาณ ๕๐๐ คนเป็นอุบาสิกาประมาณ ๕๐๐ คนภายในพรรษานั้นเอง และตัวท่านได้ทำให้แจ้งซึ่งวิชชา ๓ ภายในพรรษานั้นเหมือนกัน ต่อมา ท่านก็ได้ปรินิพพาน
ครั้งนั้นแลภิกษุหลายรูปเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญกุลบุตรชื่อปุณณะที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนั่งสอนด้วยพระโอวาทโดยย่อนั้นมรณภาพเสียแล้ว คติของท่านเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรชื่อว่าปุณณะเป็นบัณฑิต กล่าวคำจริง กล่าวธรรมสมควรแก่ธรรม มิได้ลำบากเพราะเหตุแห่งธรรม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรชื่อว่าปุณณะปรินิพพานแล้ว”
๖. พาหิยสูตร
ว่าด้วยทรงแสดงธรรมแแก่พระพาหิยะ
{๑๑๘} [๘๙] ครั้งนั้นแล ท่านพระพาหิยะได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าพระองค์ผู้เจริญข้าพระองค์ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ พอที่ข้าพระองค์ได้ฟังแล้วจะพึงปลีกตัวออกจากหมู่ อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ด้วยเถิด”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพาหิยะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
ท่านพระพาหิยะกราบทูลว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ...
“จักขุวิญญาณ ... จักขุสัมผัส ...แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัยเที่ยงหรือไม่เที่ยง”“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ...
“มโนเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ...
“มโนวิญญาณ... มโนสัมผัส... แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้”
“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“ดูก่อนพาหิยะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในจักษุ ทั้งในรูป ทั้งในจักขุวิญญาณ ทั้งในจักขุสัมผัส ทั้งในสุขเวทนาทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย ... ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในมโน ทั้งในธรรมารมณ์ ทั้งในมโนวิญญาณ ทั้งในมโนสัมผัส ทั้งในสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัดย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้น แล้วย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”{๑๑๙} ครั้งนั้นแล ท่านพระพาหิยะยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าทำประทักษิณแล้วหลีกไป ครั้งนั้นแล ท่านพระพาหิยะปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิต โดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า
“ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” ดังนี้ ก็แลท่านพระพาหิยะได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในจำนวนพระอรหันต์ทั้งหลาย
๗. ปฐมเอชาสูตร
ว่าด้วยความหวั่นไหว สูตรที่ ๑
{๑๒๐} [๙๐] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความหวั่นไหวเป็นโรค ความหวั่นไหวเป็นฝี ความหวั่นไหวเป็นลูกศร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล ตถาคตจึงชื่อว่าเป็นผู้ไม่มีความหวั่นไหว ปราศจากลูกศรอยู่ เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ถ้าแม้ภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงเป็นผู้ไม่มีความหวั่นไหว ปราศจากลูกศรอยู่’ ภิกษุก็ไม่พึงสำคัญซึ่งจักษุไม่พึงสำคัญในจักษุ ไม่พึงสำคัญแต่จักษุ ไม่พึงสำคัญว่าจักษุเป็นของเราไม่พึงสำคัญซึ่งรูป ไม่พึงสำคัญในรูป ไม่พึงสำคัญแต่รูป ไม่พึงสำคัญว่ารูปทั้งหลายเป็นของเรา
ไม่พึงสำคัญซึ่งจักขุวิญญาณ ไม่พึงสำคัญในจักขุวิญญาณ ไม่พึงสำคัญแต่จักขุวิญญาณ ไม่พึงสำคัญว่าจักขุวิญญาณเป็นของเรา
ไม่พึงสำคัญซึ่งจักขุสัมผัส ไม่พึงสำคัญในจักขุสัมผัส ไม่พึงสำคัญแต่จักขุสัมผัส ไม่พึงสำคัญว่าจักขุสัมผัสเป็นของเรา
ไม่พึงสำคัญแม้ซึ่งสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย ไม่พึงสำคัญแม้ในสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย ไม่พึงสำคัญแม้แต่สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย
- ๑ความหวั่นไหว (เอชา) ในที่นี้ หมายถึงตัณหา ความทะยานอยาก (สํ.สฬา.อ. ๓๐)
จบ ๖. พาหิยสูตร