พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย เวทนาสังยุต · ปฐมกสคาถวรรค
๖. สัลลัตถสูตร
เล่ม ๑๘ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๓๖๙–๓๗๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๖/๑๐ ในปฐมกสคาถวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค เวทนาสังยุต ปฐมกสคาถวรรค สัลลัตถสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๙ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๘)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๘ หน้า ๒๘๓–๒๘๖
{๓๖๘} ถ้าภิกษุใดเห็นสุขโดยความเป็นทุกข์ เห็นทุกข์โดย
ความเป็นลูกศร เห็นอทุกขมสุขซึ่งมีอยู่นั้นโดยความเป็น
ของไม่เที่ยง ภิกษุนั้นเป็นผู้เห็นโดยชอบ ย่อมกำหนดรู้
เวทนาทั้งหลายได้
ครั้นกำหนดรู้เวทนาแล้วย่อมเป็นผู้หาอาสวะมิได้ใน
ปัจจุบัน ตั้งอยู่ในธรรม ถึงที่สุดเวทนา เพราะกายแตกไป
ย่อมไม่เข้าถึงการนับว่า ‘เป็นผู้กำหนัด ขัดเคือง เป็นผู้หลง’
ดังนี้
๖. สัลลสูตร
ว่าด้วยเวทนาเปรียบด้วยลูกศร
{๓๖๙} [๒๕๔] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วย่อมเสวยสุขเวทนาบ้าง ทุกขเวทนาบ้าง อทุกขมสุขเวทนาบ้าง อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วก็ย่อมเสวยสุขเวทนาบ้าง ทุกขเวทนาบ้าง อทุกขมสุขเวทนาบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในชน ๒ ประเภทนั้น อะไรเป็นความพิเศษ เป็นความแปลกกัน เป็นเหตุทำให้ต่างกันระหว่าง อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วกับปุถุชนผู้มิได้สดับแล้ว”ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นหลัก ...”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วถูกทุกขเวทนาถูกต้องเข้าแล้วย่อมเศร้าโศก ลำบาก รำพัน ตีอกคร่ำครวญถึงความหลงเพ้อไปได้ เขาย่อมเสวยเวทนา ๒ อย่าง คือ เวทนาทางกายและเวทนาทางใจ
{๓๗๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนายขมังธนูยิงบุรุษด้วยลูกศร ยิงซํ้าบุรุษนั้นด้วยลูกศรดอกที่ ๒ อีก ก็เมื่อเป็นอย่างนี้ บุรุษนั้นย่อมเสวยเวทนาเพราะลูกศร ๒ อย่าง คือ ทางกายและทางใจ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วก็ฉันนั้นเหมือนกัน ถูกทุกขเวทนาถูกต้องแล้วย่อมเศร้าโศก ลำบาก รำพัน ตีอกครํ่าครวญ ถึงความหลงเพ้อไปได้ เธอย่อมเสวยเวทนา ๒ อย่าง คือ เวทนาทางกายและเวทนาทางใจ
อนึ่ง เธอถูกทุกขเวทนานั้นนั่นแหละถูกต้องแล้วย่อมเป็นผู้มีความขัดเคือง ปฏิฆานุสัย เพราะทุกขเวทนานั้นย่อมนอนเนื่องอยู่กะเธอผู้มีความขัดเคืองเพราะทุกขเวทนา เธอเป็นผู้ถูกทุกขเวทนาถูกต้องแล้วย่อมเพลิดเพลินกามสุข ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วย่อมไม่รู้ถึงการสลัดออกจากทุกขเวทนานอกจากกามสุข และเมื่อเขาเพลิดเพลินกามสุขอยู่ ราคานุสัยเพราะสุขเวทนานั้นย่อมนอนเนื่อง เธอย่อมไม่รู้เหตุเกิด ความดับ คุณ โทษ และการสลัดออกแห่งเวทนาเหล่านั้นตามความเป็นจริง เมื่อเธอไม่รู้เหตุเกิด ความดับ คุณ โทษและการสลัดออกแห่งเวทนาเหล่านั้นตามความเป็นจริง อวิชชานุสัยเพราะอทุกขมสุขเวทนาย่อมนอนเนื่อง
ถ้าเธอเสวยสุขเวทนา ย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยกิเลสเสวยสุขเวทนานั้น ถ้าเธอเสวยทุกขเวทนา ย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยกิเลสเสวยทุกขเวทนานั้น ถ้าเธอเสวยอทุกขมสุขเวทนา ย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยกิเลสเสวยอทุกขมสุขเวทนานั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วนี้เรากล่าวว่าเป็นผู้ประกอบด้วยชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส เรากล่าวว่าเป็นผู้ประกอบด้วยทุกข์{๓๗๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับแล้วถูกทุกขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่รำพัน ไม่ตีอกครํ่าครวญ ไม่ถึงความหลงเพ้อไป เธอย่อมเสวยเวทนาทางกายอย่างเดียว ไม่เสวยเวทนาทางใจ
{๓๗๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนายขมังธนูยิงบุรุษด้วยลูกศร ยิงซํ้าบุรุษนั้นด้วยลูกศรดอกที่ ๒ ผิดไป ก็เมื่อเป็นอย่างนี้ บุรุษนั้นย่อมเสวย
เวทนาเพราะลูกศรดอกเดียว ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วก็ฉันนั้นเหมือนกัน ถูกทุกขเวทนาถูกต้องแล้วย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่รำพัน ไม่ตีอกคร่ำครวญ ไม่ถึงความหลงเพ้อไป เธอย่อมเสวยเวทนาทางกายอย่างเดียว ไม่เสวยเวทนาทางใจ
อนึ่ง เธอถูกทุกขเวทนานั้นนั่นแลถูกต้องแล้ว ย่อมไม่มีความขัดเคืองปฏิฆานุสัยเพราะทุกขเวทนานั้นย่อมไม่นอนเนื่องอยู่กะเธอผู้ไม่มีความขัดเคืองเพราะทุกขเวทนา เธอถูกทุกขเวทนาถูกต้องแล้วย่อมไม่เพลิดเพลินกามสุขข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าอริยสาวกผู้ได้สดับแล้วนั้นย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งการสลัดออกจากทุกขเวทนา นอกจากกามสุข เมื่อเธอไม่เพลิดเพลินกามสุขราคานุสัยเพราะสุขเวทนาย่อมไม่นอนเนื่อง เธอย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งเหตุเกิดความดับ คุณ โทษ และการสลัดออกแห่งเวทนาเหล่านั้นตามความเป็นจริงเมื่อเธอรู้ชัดซึ่งเหตุเกิด ความดับ คุณ โทษ และการสลัดออกแห่งเวทนาเหล่านั้นตามความเป็นจริง อวิชชานุสัยเพราะอทุกขมสุขเวทนาย่อมไม่นอนเนื่อง
ถ้าเธอเสวยสุขเวทนา ย่อมเป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยสุขเวทนานั้น ถ้าเสวยทุกขเวทนา ย่อมเป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยทุกขเวทนานั้น ถ้าเสวยอทุกขมสุขเวทนา ย่อมเป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยอทุกขมสุขเวทนานั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วนี้เราเรียกว่าเป็นผู้ปราศจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส เรากล่าวว่าเป็นผู้ปราศจากทุกข์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นความพิเศษ เป็นความแปลกกัน เป็นเหตุทำให้ต่างกัน ระหว่างอริยสาวกผู้ได้สดับแล้วกับปุถุชนผู้มิได้สดับแล้ว”
{๓๗๓} อริยสาวกผู้มีปัญญา ทั้งเป็นพหูสูตนั้น ย่อมไม่เสวย
ทั้งสุขเวทนา ทั้งทุกขเวทนา นี้แลเป็นความแปลกกัน ระหว่าง
ธีรชนผู้ฉลาดกับปุถุชน
อิฏฐารมณ์ทั้งหลายย่อมยํ่ายีจิตของอริยสาวกนั้นผู้มี
ธรรมอันรู้แจ้งแล้ว เป็นพหูสูต ผู้เห็นแจ้งโลกนี้และโลก
หน้าอยู่ไม่ได้ อริยสาวกนั้นย่อมไม่ถึงความขัดเคืองเพราะ
อนิฏฐารมณ์
อนึ่ง เวทนาเป็นอันตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะอริยสาวกนั้น
ไม่ยินดีและไม่ยินร้าย อริยสาวกนั้นรู้ทางดำเนินอันปราศ
จากธุลีและหาความโศกมิได้แล้ว เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งภพ
ย่อมรู้ถึงนิพพานโดยชอบ
๗. เคลัญญสูตร
ว่าด้วยคำสอนสำหรับภิกษุอาพาธ
{๓๗๔} [๒๕๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่หลีกเร้น เสด็จเข้าไปยังศาลาคนไข้แล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นแล้วตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติ มีสัมปชัญญะรอกาละ นี้เป็นคำสอนของเราสำหรับเธอทั้งหลาย{๓๗๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุย่อมเป็นผู้มีสติอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ๑พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ๑
- ๑รอกาละ หมายถึงรอเวลาที่จะทำกาลกิริยา หรือมีสติสัมปชัญญะอยู่ตลอดเวลา
จบ ๖. สัลลัตถสูตร