พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนสังยุต ปัณณาสก์ที่ ๑ · ยมกวรรค
๒. สัมโพธสูตร ที่ ๒
เล่ม ๑๘ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๑๐ ในยมกวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค สฬายตนสังยุต ปัณณาสก์ที่ ๑ ยมกวรรค สัมโพธสูตร ที่ ๒ (ฉบับหลวง เล่ม ๑๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๘)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๘ หน้า ๑๑–๑๒
อายตนะภายใน๖ เหล่านี้ตามความเป็นจริงอย่างนี้ ตราบนั้นเราก็ยังไม่ปฏิญาณว่าเป็นผู้ตรัสรู้ซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ เมื่อใดเราได้รู้ยิ่งซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งการสลัดออกโดยความเป็นการสลัดออกซึ่งอายตนะภายใน ๖ เหล่านี้ตามความเป็นจริงอย่างนี้ เมื่อนั้นแลเราจึงปฏิญาณว่าเป็นผู้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ ก็แลญาณทัสสนะ ได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ ดังนี้”
๒. ทุติยปุพเพสัมโพธสูตร
ว่าด้วยความรู้แท้ก่อนแต่การตรัสรูในเรื่องอายตนะ
{๑๔} [๑๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่ตรัสรู้ เมื่อเรายังเป็นพระโพธิสัตว์ ยังไม่ได้ตรัสรู้ ได้มีความนึกคิดอย่างนี้ว่า ‘อะไรหนอเป็นคุณของรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ อะไรหนอเป็นโทษของรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ อะไรหนอเป็นการสลัดออกซึ่งรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์”
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความนึกคิดต่อไปว่า ‘การที่สุขโสมนัส อาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของรูป การที่รูปไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของรูป การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูปเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกซึ่งรูป
- ๑ญาณทัสสนะ หมายถึงความรู้และความความเห็นตรงตามเป็นจริง เรียกว่ามัคคญาณ ผลญาณสัพพัญญุตญาณ ปัจจเวกขณญาณ หรือวิปัสสนาญาณก็ได้ (ที.สี.อ. ๑๙๘, ม.มู.อ. ๒/๘๒) ในที่นี้ได้แก่ สัพพัญญุตญาณ ที่สามารถรู้เห็นธรรมทั้งปวง
การที่สุขโสมนัสอาศัยเสียงเกิดขึ้น...
การที่สุขโสมนัสอาศัยกลิ่นเกิดขึ้น ...
การที่สุขโสมนัสอาศัยรสเกิดขึ้น ...
การที่สุขโสมนัสอาศัยโผฏฐัพพะเกิดขึ้น ...
การที่สุขโสมนัสอาศัยธรรมารมณ์เกิดขึ้น นี้เป็นคุณของธรรมารมณ์ การที่ธรรมารมณ์ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของธรรมารมณ์ การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในธรรมารมณ์เสียได้ นี้เป็นการสลัดออกซึ่งธรรมารมณ์
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่เรายังไม่รู้ยิ่งซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งการสลัดออกโดยความเป็นการสลัดออกซึ่งอายตนะภายนอก ๖ เหล่านี้ตามความเป็นจริงอย่างนี้ ตราบนั้นเราก็ยังไม่ปฏิญาณว่า เป็นผู้ตรัสรู้ซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ เมื่อใดเราได้รู้ยิ่งซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งการสลัดออกโดยความเป็นการสลัดออกซึ่งอายตนะภายนอก ๖ เหล่านี้ตามความเป็นจริงอย่างนี้ เมื่อนั้นแลเราจึงปฏิญาณว่าเป็นผู้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ ก็แลญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ ดังนี้”
๓. ปฐมอัสสาทปริเยสนสูตร
ว่าด้วยการแสวงหาคุณและโทษแห่งอายตนะ สูตรที่ ๑
{๑๕} [๑๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาคุณแห่งจักษุ ก็ได้พบคุณแห่งจักษุ ได้เห็นด้วยดีซึ่งคุณแห่งจักษุด้วยปัญญาแล้ว เราได้เที่ยว
จบ ๒. สัมโพธสูตร ที่ ๒